Kể từ sau khi game chú chim đập cánh Flappy Bird của chàng trai trẻ Nguyễn Hà Đông xuất hiện vào đầu năm 2014, “đánh dấu” ngành game Việt trên bản đồ thế giới, ngành công nghiệp game đã phát triển mạnh hơn bằng sự nở rộ của nhiều studio game nhỏ với sự sáng tạo không ngừng.

Vào cuối 2016, một tựa game với tên gọi Politaire với cách chơi đơn giản, dễ hiểu của Pine Entertainment đã lọt vào top 10 game hay nhất năm trên App Store.

Trước đó, làng công nghệ cũng chứng kiến DesignBold, công cụ thiết kế trực tuyến giành Quán quân cuộc thi Creative Business Cup Vietnam 2016. Điểm đáng chú ý là, chỉ chưa đến 7 ngày kể từ khi ra mắt, DesignBold đã đạt được doanh thu hơn 80.000 USD…

Politaire ra đời từ… một buổi cafe

Vào những ngày cuối năm, một tin vui tới với làng game Việt khi Politaire, một tựa game tuy chưa hẳn đã “làm mưa làm gió” trên thị trường như Flappy Bird nhưng đã được Apple đã chọn là một trong 10 tựa game hay nhất của năm 2016.

Trò chuyện với phóng viên VietnamPlus, anh Thái Thanh Liêm (người sáng lập Pine Entertainment) nói rằng, ý tưởng làm ra Politaire rất tình cờ. Một lần đi cafe, Liêm thấy người bàn bên cạnh chơi game Solitaire – một game kinh điển trên hệ điều hành Windows của Microsoft chạy trên máy tính.

Lục lại trí nhớ, Liêm thấy chưa có game nào theo kiểu này dành riêng cho mobile. Bởi lẽ Solitaire chơi trên thiết bị di động rất bất hợp lý khi màn hình của thiết bị nhỏ. Thế là, ý tưởng về một game mới ra đời.

Bắt tay vào việc, trong vòng hai tuần của tháng 3/2016, nhóm lập trình của Pine Entertainment đã làm ra sản phẩm hoàn thiện. Trò chơi này có sự kết hợp thú vị giữa Solitaire cổ điển với Poker, thiết kế hình ảnh không phức tạp, lối chơi sáng tạo, cách chơi đơng giản. Tới giữa tháng 7/2016, tựa game này chính thức được đưa lên AppStore và sau đó là Google Play.

Nhiều người nói đây là một game dễ… gây nghiện. Cụ thể, khi chơi sẽ nhận 5 lá bài và bộ lọc phía trên sẽ hiển thị một số quân bài được lật sẵn. Tùy thuộc vào cách sắp xếp, người chơi có thể bỏ đi tối đa 3 quân bài trong số 5 quân bài trên tay để nhận về lá bài từ bộ lọc. Khi các quân bài trong tay được ghép đôi, ba… sẽ được điểm tương ứng và bị loại bỏ để nhận về những lá bài khác.

Được thành lập từ 2012, Pine Entertainment được xem là một start-up công nghệ thành công. Với khoảng 30 thành viên, studio này đã viết ra nhiều game nổi bật, tập trung tại thị trường quốc tế như Pocket Army, Century City (Được Apple bình chọn là 1 trong 10 game clickers hay nhất của năm 2015), 99 Challenges! (Top 1 ở thị trường Mỹ), Mine Blitz (Top 10 games ở thị trường Bắc Mỹ, chuẩn bị phát hành trên Google Play…

Tuy đã gặt hái được nhiều thành công, nhưng khi nhận được thông báo từ Apple rằng Politaire là một trong 10 game hay nhất năm, Liêm đã “đứng hình vài giây” bởi anh thấy tựa game này còn một số hạn chế cần khắc phục.

Lý giải về việc tuy chưa chạm mốc 1 triệu lượt tải nhưng được xếp hạng, Thái Thanh Liêm bảo rằng, vì Apple đòi hỏi chuẩn mực vể thiết kế và độ thân thiện với người dùng rất cao. Bên cạnh đó, sản phẩm phải độc đáo và có sức sáng tạo.

Trong khi đó, Politaire được thiết kế đặc biệt cho người dùng di động từ cách chơi đến điều khiển 1 ngón cái. Về đồ họa, game có thể là đơn giản với người Việt nhưng thực chất đội ngũ Pine Entertainment tốn khá nhiều thời gian để quyết định hướng đi làm sao cho Politaire theo đúng xu thế mới của thế giới: đẹp trong sự tối giản.

Chia sẻ về định hướng cho Politaire, Liêm bảo doanh thu không phải là vấn đề anh quan tâm mà điều sẽ cải thiện trong tương lai chính là độ phổ biến của game với cộng đồng sử dụng điện thoại di động để họ biết tới game Việt nhiều hơn. Để làm việc đó, Pine Entertainment sẽ có những cải tiến để người chơi hiểu nhanh hơn về cách chơi, làm giàu nội dung của game…

Thay đổi cái nhìn về thiết kế

Trong năm 2016, cộng đồng công nghệ Việt xôn xao về hiện tượng DesignBold, công cụ thiết kế trực tuyến đã giành giải Nhất tại Creative Business Cup Việt Nam 2016; giải Khởi nghiệp của năm tại Start-up Festival 2016.

Hùng Đinh, Founder của J.O.O.M, cho biết ý tưởng về DesignBold được anh ấp ủ từ những năm 2012. Xuất thân là sinh viên Đại học Ngoại thương, làm quen với Internet từ rất sớm, Hùng Đinh nhận thấy đây chính là môi trường cho mình phát triển. Gây dựng một công cụ giúp thiết kế web từ những năm 2003-2004, Joomla.com của Hùng Đinh ra đời tới nay thu hút 20 triệu người sử dụng.

Nhận thấy nhu cầu của khách hàng về hình ảnh ngày càng cao, Hùng Đinh nảy ra ý tưởng làm DesignBold với mục đích “thay đổi trải nghiệm thiết kế đồ họa truyền thống.”

Đầu năm 2015, anh tham gia một khóa học kéo dài 30 ngày ở Israel. Khi đó, giảng viên yêu cầu một nhóm 5 người từ các nước khác nhau đưa ra ý tưởng khởi nghiệp. Hùng Đinh đề xuất ý tưởng của mình, được mọi người ủng hộ và chỉ trong một tháng, bản thử nghiệm đã chạy thử và nhận được đánh giá cao.

Về nước, anh cùng cộng sự tại J.O.O.M dồn tâm lực để xây dựng DesignBold và tới 25/10, sản phẩm này chính thức “trình làng.” Hùng Đinh vui mừng thông báo, chưa tới 7 ngày tung ra thị trường, DesignBold đã có 20.336 lượt đăng kí tham gia hệ thống với hơn 2.026 khách hàng trả tiền, tương đương trên 80.000 USD.

Theo Hùng, ở cách làm trước đây, khách hàng và nhà thiết kế có khoảng cách lớn khi trao đổi chủ yếu qua điện thoại, email khiến quá trình hoàn thiện sản phẩm kéo dài. Một bất cập phổ biến là khách hàng không đủ thời gian và khả năng sử dụng các phần mềm thiết kế chuyên dụng nếu muốn chỉnh sửa nhỏ.

Hiện DesignBold.com có kho lưu trữ hơn 60 triệu tư liệu hình ảnh và 5.000 mẫu thiết kế phục vụ cho công tác đồ họa sử dụng trên mạng xã hội như Facebook, Twitter, Google+, Instagram…; sự kiện, thiệp mời, thư từ, tài liệu, blog, eBook và các ấn phẩm quảng cáo… để người dùng sáng tạo sản phẩm.

Bên cạnh đó, DesignBold còn tạo ra một nền tảng kết nối những người làm thiết kế với khách hàng trên toàn thế giới, giúp họ có được sản phẩm thiết kế trong thời gian ngắn.

Hùng Đinh cho hay, hiện DesignBold.com đã có 45.000 người sử dụng, chủ yếu là thị trường nước ngoài. Mục tiêu của anh trong thời gian tới là phát triển lên 1 triệu mẫu thiết kế khi có khoảng 500.000 người dùng và 1.000-2.000 nhà thiết kế trên hệ thống.

Quan điểm của DesignBold.com chính là chia sẻ với các nhà thiết kế về doanh thu khi người dùng sử dụng sản phẩm. Bên cạnh đó, anh cũng muốn mở rộng chuỗi giá trị cho nền tảng này bằng cách hợp tác cùng các đơn vị in ấn. Qua đó, khách hàng chỉ cần vài click chuột là đã có thể hoàn thành cả một quá trình từ thiết kế tới việc ra nhà in vốn mất nhiều thời gian theo cách cũ.

Nhiều nhân tài start-up công nghệ

Nếu lấy sự kiện chú chim đập cánh của Nguyễn Hà Đông làm “mốc,” thì rõ ràng, với sự sáng tạo không ngơi nghỉ của cộng đồng start-up Việt Nam, chúng ta đã có những sản phẩm bước đầu đáng để tự hào. Hai câu chuyện về Politaire và DesignBold chỉ là những ví dụ điển hình của start-up đổi mới sáng tạo thành công trong năm 2016.

Trong một lần trao đổi với phóng viên VietnamPlus, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Văn Tùng cho hay, khởi nghiệp có thành công hay không phụ thuộc vào con người trong khi nguồn nhân lực Việt Nam đang được đánh giá có chất lượng vàng. Bên cạnh đó, người Việt Nam luôn được đánh giá là thông minh, sáng tạo, có trí thức. Cùng với những cơ chế, chính sách được xây dựng, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đang có cơ hội phát triển.

Một thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ cũng cho thấy, năm 2015 cũng là năm khởi sắc khi hàng loạt start-up được đầu tư lớn để phát triển. Ví dụ như vào tháng Hai, Triipme gọi vốn được 10 tỷ đồng; tháng Ba, MoMo nhận được hơn 600 tỷ đồng từ Standard Chartered Private Equity và Ngân hàng Goldman Sachs; tháng Năm, GotIt nhận khoản 200 tỷ đồng và lọt Top 2 ứng dụng trên AppStore…

Với sự sáng tạo không ngơi nghỉ của cộng đồng start-up Việt Nam, chúng ta đã có những sản phẩm bước đầu đáng để tự hào

Một số start-up có bước phát triển mạnh như Beeketing đạt doanh thu tăng 15-20% trong vòng 3 quý đầu năm 2016, được Quỹ đầu tư 500 start-up tại Silicon Valley chọn đầu tư 150.000 USD, được định giá 2,5 triệu USD…

Thứ trưởng Trần Văn Tùng chia sẻ, bên cạnh việc xây dựng, ban hành những chính sách tạo điều kiện thuận lợi cho khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, đơn vị này đã và đang huy động nguồn hỗ trợ từ xã hội hóa như các Quỹ đổi mới sáng tạo Quốc gia, Dự án First… để hỗ trợ cho khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Ngoài ra, Bộ Khoa học và Công nghệ đã và đang tạo ra các hoạt động liên kết, đưa khởi nghiệp tới các Quỹ trong và ngoài nước, gặp gỡ trao đổi với các quốc gia mạnh về khởi nghiệp để đi đến những hợp tác đầu tư hỗ trợ cho các start-up Việt Nam.

Tuy còn sớm để nói những start-up Việt sẽ thành công rực rỡ trên toàn cầu, song những ví dụ điển hình về Politare, DesignBold hay GotIt, Beeketing… có thể cho chúng ta một niềm tin rằng trí tuệ Việt sẽ tỏa sáng trên bản đồ công nghệ thế giới./.

Khoảng năm 2012, Liên chi hội Nhà báo Thông tấn xã Việt Nam có một dự án thử nghiệm đưa máy dịch vào một số đơn vị chuyên biên dịch tin quốc tế cũng như một số tòa soạn. Là những người từng làm công tác dịch thuật lâu năm, đặc biệt là thường xuyên dịch tài liệu cho các tổ chức quốc tế, chúng tôi đều biết máy dịch là một công cụ hỗ trợ quan trọng và rất phổ biến trong những người làm nghề này.

Nhưng chưa có ai đưa máy dịch vào hoạt động báo chí ở Việt Nam trên quy mô lớn. Về lý thuyết, và thực tế công việc đã chứng minh, sử dụng máy dịch có thể tăng hiệu suất lên tối thiểu 30%, với những người có kinh nghiệm và dịch giỏi thì thậm chí lên tới 150%. Kỳ vọng của chúng tôi là biện pháp này sẽ giúp xử lý được số lượng tin nhiều hơn và tránh những lỗi mà con người thường mắc phải. Một ưu điểm khác là thống nhất được văn phong dịch đối với những cụm từ, tên riêng nhất định.

Đã có vài cuộc tọa đàm và hướng dẫn sử dụng, phần mềm cũng được triển khai trên một số lượng máy nhất định ở một số đơn vị để thử nghiệm. Tuy nhiên, phản ứng của hầu như tất cả các biên tập viên là không chấp nhận. Họ nói dịch thử thì thấy chất lượng tệ và ngôn từ ngô nghê chẳng kém gì… Google Translate. Chúng tôi cố gắng giải thích rằng cần phải kiên nhẫn cập nhật nội dung trong ít nhất 6 tháng để cơ sở dữ liệu hiểu rõ hơn và dịch sẽ chuẩn hơn, rằng thực ra không phải máy tự dịch mà chính là máy học người để dịch, v,v… Không ai nghe cả. Và dự án sụp đổ.

Bước tiến của trí tuệ nhân tạo (AI)

Còn đây là câu chuyện đăng trên New York Times vào ngày 21/12/2016 với tiêu đề “Trí tuệ nhân tạo vĩ đại đang tỉnh giấc.”

Jun Rekimoto, một giáo sư danh tiếng người Nhật chuyên về tương tác giữa người và máy tính thuộc Đại học Tokyo, vào một buổi tối muộn đang chuẩn bị cho bài giảng thì bỗng để ý thấy một số dòng trạng thái kỳ lạ chạy trên mạng xã hội. Dường như Google Translate, dịch vụ dịch máy rất thịnh hành, đang có nhiều cải thiện bất ngờ. Rekimoto đích thân kiểm tra hệ thống Translate và bắt đầu thử nghiệm. 

Ban đầu, ông so sánh một số câu trong bản dịch truyện “The Great Gatsby” đã xuất bản của Takashi Nozaki vào năm 1957 và bản gần đây của Haruki Murakami, với bản dịch của Google Translate. Bản dịch của Murakami là thứ “tiếng Nhật rất trau chuốt” nhưng văn vẻ mang “phong cách Murakami.” Ngược lại, bản dịch của Google – tuy có đôi chỗ nhỏ “không được tự nhiên lắm” – nhưng “rõ ràng hơn.”

Tiếp đó Rekimoto thử nghiệm theo hướng khác, dịch từ tiếng Nhật sang tiếng Anh. Ông lấy vài đoạn tự dịch phần mở đầu cuốn “Tuyết trên đỉnh Kilimanjaro” của Hemingway rồi dán lên Google Translate để dịch sang tiếng Anh. Ông đăng song song hai đoạn này lên blog và đề nghị các độc giả đoán xem đâu là sản phẩm của máy.

Phiên bản 1:

Kilimanjaro is a snow-covered mountain 19,710 feet high, and is said to be the highest mountain in Africa. Its western summit is called the Masai “Ngaje Ngai,” the House of God. Close to the western summit there is the dried and frozen carcass of a leopard. No one has explained what the leopard was seeking at that altitude.

Phiên bản 2:

Kilimanjaro is a mountain of 19,710 feet covered with snow and is said to be the highest mountain in Africa. The summit of the west is called “Ngaje Ngai” in Masai, the house of God. Near the top of the west there is a dry and frozen dead body of leopard. No one has ever explained what leopard wanted at that altitude.

Ngay cả với người nói tiếng Anh bản địa, phần nhắc đến con báo là điểm duy nhất để họ cho rằng phiên bản 2 là sản phẩm từ máy. Nhưng 24 giờ sau, Google đã có một phiên bản khác:

Kilimanjaro is 19,710 feet of the mountain covered with snow, and it is said the highest mountain in Africa. Top of the west, “Ngaje Ngai” in the Maasai language, has been referred to as the house of God. The top close to the west, there is a dry, frozen carcass of a leopard. Whether the leopard had what the demand at that altitude, there is no that nobody explained.

Rekimoto thông báo về phát hiện đó cho hàng trăm ngàn follower của ông trên Twitter, và trong vòng vài giờ sau, hàng ngàn người đã tự thử nghiệm với dịch vụ dịch máy này. Một số người thành công, một số vẫn đưa là lời bình luận hài hước. Nhưng khi bình minh lên ở Tokyo, Google Translate là xu hướng số 1 trên Twitter Nhật Bản, còn cao hơn cả series hoạt hình đang ăn khách và một đĩa đơn mới của nhóm nhạc nữ mà nhiều người mong chờ. Ai cũng tự hỏi: Làm thế nào mà Google Translate có thể dịch hay đến thế?

Google Translate đã trở thành một hệ thống hoàn toàn dựa trên trí tuệ nhân tạo để xử lý hầu hết luồng truy cập. Hệ thống hàng trăm ngôn ngữ đang tiếp tục được bổ sung với tốc 8 ngôn ngữ mỗi tháng cho đến cuối năm 2017. Hệ thống trí tuệ nhân tạo mới đạt những cải thiện qua một đêm tương đương những gì mà hệ thống cũ phải làm trong cả một đời.

Câu chuyện thứ 2 là về Azuma Hikari, một cô gái hoạt hình nổi ba chiều holographic “sống” bên trong Gatebox, thiết bị thông minh đến từ Nhật Bản, hoạt động giống các trợ lý ảo Siri, Cortana hay Alexa như là kết quả tuyệt vời của công nghệ trí tuệ nhân tạo.

Hikaki gần như đã trở thành một người quản gia toàn diện cho ngôi nhà thông minh. Với các cảm biến, Hikaki có thể nhận ra khuôn mặt, giọng nói và đồng hành với mọi hoạt động của “ông, bà chủ” từ đánh thức người dùng dậy vào buổi sáng, báo cho người dùng các hoạt động trong ngày, nhắc nhở về những điều cần nhớ và thậm chí còn chào đón người dùng trở về nhà.

Đặc biệt, người dùng có thể nhắn tin, nói chuyện với Hikaki ở bất cứ đâu bên ngoài ngôi nhà của mình qua một ứng dụng di động. Ban đầu, Hikari chỉ hiểu, giao tiếp bằng tiếng Nhật nhưng cô trợ lý ảo này hoàn toàn có thể nói-hiểu được các thứ ngôn ngữ khác nhờ “học” các ngôn ngữ.

Trên đây chỉ là hai trong nhiều câu chuyện về sự phát triển của trí tuệ nhân tạo trong năm 2016. Còn phải kể đến rất nhiều ví dụ khác, chẳng hạn như việc lần đầu tiên máy tính dùng trí tuệ nhân tạo AlphaGo đánh bại nhà vô địch thế giới về cờ Go, siêu máy tính Watson của IBM kết hợp với General Motors có thể tìm hiểu sở thích và thói quen của lái xe, nghiên cứu dữ liệu để ra quyết định.

Chúng ta cũng chứng kiến hàng loạt tiến bộ trong việc áp dụng chế độ tự lái cho xe hơi và xe tải mà thông tin gây bất ngờ gần đây nhất là việc xe tự lái Tesla của ông trùm công nghệ Elon Musk có khả năng phán đoán được hai xe phía trước sắp đâm nhau để kích hoạt hệ thống phanh trước cả khi tai nạn xảy ra.

Trí tuệ nhân tạo và báo chí

Vậy trong lĩnh vực báo chí thế giới thì trí tuệ nhân tạo được áp dụng như thế nào? Nghiên cứu của Đại học Oxford đã phỏng đoán rằng những vị trí việc làm trong lĩnh vực báo chí ít có nguy cơ bị máy móc thay thế trong tương lai gần.

Tuy nhiên, từ những gì xảy ra trong vài năm gần đây, có thể thấy robot sẽ không chỉ tồn tại trong các nhà máy. Nghề báo cũng sẽ bị trí tuệ nhân tạo đe dọa bởi một lý do rất đơn giản: máy móc rất phù hợp cho những thông tin được phân loại. Nếu có thể sắp xếp mọi thông tin lên một bảng Excel thì cho dù nó phức tạp ra sao, trí tuệ nhân tạo cũng có thể phân tích và tạo ra những mẩu thông tin có ý nghĩa.

Lấy một ví dụ như sau: khi một dòng điện thoại iPhone ra đời, thông thường phóng viên sẽ viết về những tính năng mới, kích thước màn hình, tuổi thọ của pin, v,v… và so sánh với những đời iPhone trước đó hoặc những dòng điện thoại thông minh tương tự. Sau lễ công bố của Apple, phóng viên sẽ mất chừng 10-15 phút để viết một cái tin đơn giản mô tả toàn bộ thông tin về sản phẩm mới. Sử dụng trí tuệ nhân tạo thì sao? Nó sẽ thu thập mọi thông tin từ sự kiện được truyền trực tiếp, kết hợp với mẫu đưa tin siêu bí mật nào đó để viết ra một bản tin đơn giản, dễ đọc trong vòng chưa đầy 2 phút.

Xiaomingbot là robot viết tin bằng trí tuệ nhân tạo của dịch vụ tin tức Trung Quốc mang tên Toutiao. Nó đã sản xuất ra tới 450 tin trong 15 ngày diễn ra Olympic Rio 2016, tập trung vào các môn cầu lông và bóng bàn. Theo trang Quartz, hầu hết các tin này chỉ có độ dài khoảng 100 từ. Tin được đọc nhiều nhất là trận đơn nữ cầu lông mà phần thắng thuộc về Wang Yihan, người từng giành huy chương bạc lại Olympic London. Tin này hoàn thành chỉ 2 phút sau khi kết thúc trận đấu và có 50.000 lượt đọc.

Giờ đây trí tuệ nhân tạo có thể viết ra những bài “đọc được,” và xử lý những nội dung lặp lại nhanh hơn nhiều so với các biên tập viên cần cù. “Với quy trình tự động hóa, hiện tại chúng tôi có thể sản xuất các báo cáo thu nhập hằng quý cho 4.000 công ty,” Justin Myers thuộc hãng tin Mỹ Associated Press, cơ quan báo chí đầu tiên trên thế giới sử dụng robot trong quy trình tác nghiệp, cho biết. “Trước đây chúng tôi chỉ có thể theo dõi 400 công ty mà thôi.”

Ông này khẳng định rằng việc sử dụng robot vào các công việc vặt vãnh mà nặng nhọc sẽ giải phóng cho các nhà báo để họ có thể theo đuổi những nhiệm vụ cần tư duy nhiều hơn. Theo ông thì phóng viên giờ đây có thể “dừng lại một bước, và thay vì chỉ nhắc lại những gì quan sát được, họ có thể kể những câu chuyện thú vị và mang tính cá nhân.”

Hãng AP khi đó cho biết kế hoạch từ cuối năm 2016 bắt đầu cung cấp cái bài viết tổng hợp về các trận bóng đá, giống như Yahoo làm với các giải Fantasy Football bằng công nghệ tương tự. Đó chính là một chương trình với tên gọi Wordsmith, có khả năng viết hàng ngàn bản tin ngay tức khắc. Phần mềm này đã được áp dụng cho nhiều lĩnh vực, từ việc viết tin cáo phó cho đến cả những bài viết về series truyền hình ăn khách “Game of Thrones.” Automated Insights, công ty sở hữu phần mềm này, đã “viết” 1,5 tỷ tin bài trong năm 2015. Chỉ có 50 nhân viên, nhưng họ là nhà sản xuất nội dung lớn nhất thế giới.

Thomson Reuters cũng xuất bản nhiều tin tức do máy viết, sử dụng công nghệ do họ tự phát minh. Theo Reg Chua, người phụ trách mảng sáng tạo, một cuộc thử nghiệm với cỗ máy thế hệ mới của hãng tin danh tiếng này ấn tượng tới mức những người tham gia phải thừa nhận rằng “bài do máy viết còn dễ đọc hơn các sản phẩm mà con người tạo ra.”

Nhưng dùng trí tuệ nhân tạo trong báo chí không chỉ là về số lượng mà còn quan trọng ở chỗ nhắm trúng mục tiêu. “Nếu khách hàng của chúng tôi là một tờ báo in ở một thị trấn nhỏ và muốn có tin tức về một công ty lớn ngay tại thị trấn đó thì chúng tôi cũng đáp ứng được,” Myers của hãng tin AP khẳng định. Reg Chua của Reuters thì nói: “Trong hơn 150 năm qua, tin tức luôn tập trung vào những câu chuyện mà nhiều độc giả quan tâm nhất. Nhưng bây giờ bản tin tài chính có thể có một đoạn về hoạt động của công ty mà bạn đang sở hữu chứng khoán của họ. Ví dụ ‘thị trường đang tăng nhưng bạn lại đang bị thiệt, và nếu bạn không bán cổ phiếu tuần trước thì có phải bây giờ được giả cao hơn không’.”

Các nhà nghiên cứu cũng đang tìm kiếm những cách thức sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo ra những nội dung mà con người không thể làm được. David Caswell, nhà nghiên cứu tại Học viện Báo chí Donald W Reynolds thuộc Đại học Missouri, đưa ra khái niệm Structured Stories, theo đó “câu chuyện” không đơn giản là một câu chuyện mà là một mạng lưới thông tin có thể ráp nối và đọc giống như một bản tin, thông tin đồ họa hay bất kỳ hình thức nào, kể cả nốt nhạc. Bất kỳ ngân hàng thông tin nào – từ tin tòa án cho tới thông tin thời tiết – rốt cục đều có thể đưa vào một cơ sở dữ liệu kiểu như vậy. Và tiềm năng cho những hệ thống như thế là vô cùng to lớn.

“Một ngày nào đó, máy móc sẽ giành giải báo chí Pulitzer” (Kris Hammond)

“Một ngày nào đó, máy móc sẽ giành giải báo chí Pulitzer” – đó là nhận định của Kris Hammond thuộc Narrative Science, một công ty chuyên về lĩnh vực gọi là “tạo lập ngôn ngữ tự nhân.” “Chúng ta có thể kể những câu chuyện ẩn giấu bên dưới hàng đống dữ liệu,” ông nói.

Những người cổ vũ cho việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong báo chí lập luận rằng các thuật toán sẽ giúp xử lý những công việc lặt vặt mà vất vả của nghề báo, giải phóng cho nhà báo để họ đảm trách những nhiệm vụ có tính chuyên môn cao hơn. Tổng biên tập John Micklethwait Bloomberg gọi tự động hóa là “yếu tố then chốt cho tương lai của báo chí,” còn nhà báo Kevin Roose của tạp chí New York đồng thời cũng là một tác gia nổi tiếng coi việc áp dụng kiểu đưa tin bằng robot là “thứ đẹp đẽ nhất đối với các nhà báo trong suốt một thời gian dài.”

Song những người hoài nghi thì lo ngại rằng robot sẽ thay thế các nhà báo chứ không phải là hỗ trợ cho họ. Nhà báo kỳ cựu Robert Rector dự đoán về một tương lai mà các tổng biên tập báo chỉ đơn giản là “dựng những con robot lên để thay thế các nhà báo” và sẽ “xơi miếng thịt ngon lành này vì nhận thấy hoạt động kinh doanh của họ tốn ít hoặc hoàn toàn không tốn chi phí nào.” Kris Hammond của Narrative Science càng làm cho những nỗi sợ đó tăng lên khi phỏng đoán rằng 90% nội dung tin tức sẽ do máy tính thực hiện vào giữa thập niên 2020.

Dự đoán cho năm 2017

Theo một số chuyên gia trong ngành báo chí, trong năm 2017, hệ thống tự động (bot) trong nhiều tòa soạn sẽ bắt đầu tạo ra những tin bài khi có sẵn các dữ liệu – ví dụ tổng hợp các trận đấu, cập nhật thông tin thời tiết, hoặc những bài toàn cảnh về hoạt động của thị trường chứng khoán. Việc này sẽ giúp giải phóng các nguồn lực và giảm chi phí.

Robot sẽ phân tích những nội dung phức tạp bất kể độ dài ra sao, và phản hồi cho các biên tập viên ngồi sau bàn phím. Giống như kiểu Netflix sử dụng dữ liệu để xây dựng loạt phim “House of Cards” bắt trúng tâm lý của người xem, các cơ quan báo chí sẽ có cơ hội điều chỉnh nội dung của mình để các bài viết thu hút độc giả tương tác nhiều hơn.

Trong khi đó, những gã khổng lồ công nghệ là Google và Facebook sẽ sử dụng trí tuệ nhân tạo để xác định tin giả và giúp ngăn chặn việc phát tán những thông tin thất thiệt này.

Người ta dự đoán Apple, Google và Facebook sẽ thống nhất các hệ thống tin tức, tìm kiếm và audio đang bị phân mảnh hiện nay, đồng thời tận dụng trí tuệ nhân tạo để đề xuất các nội dung liên quan thuộc bất kỳ thể loại nào. Chẳng hạn nếu bạn đọc một bài viết trên tờ thì có thể sẽ được giới thiệu một chương trình podcast tương tự của Planet Money. Cách thức này giúp người dùng sử dụng thiết bị và các dịch vụ trong thời gian dài hơn, và điều đó mang lại lợi thế về tài chính cho cả Apple, Google lẫn Facebook.

Các hệ thống tự động (bot) sẽ thay thế cho các ứng dụng của các nhà xuất bản tin tức trên iOS và Android. Nhiều thống kê cho thấy ứng dụng tin tức của các cơ quan báo chí ít được sử dụng trong khi các ứng dụng nhắn tin lại vô cùng phổ biến và lớn mạnh thêm mỗi ngày. Các nhà xuất bản tin tức sẽ rút bớt nguồn lực từ việc duy trì các ứng dụng điện thoại không được sử dụng và chuyển sang tập trung phát triển các hệ thống tự động để trực tiếp đẩy các tin tức liên quan lên những màn hình mà độc giả xem nhiều nhất.

Trí tuệ nhân tạo sẽ giúp các nhà báo kể các câu chuyện hay hơn đồng thời đảm bảo đưa được nội dung đến đúng đối tượng độc giả. 

Các tòa soạn nên tận dụng trí tuệ nhân tạo, giống như cách mà họ tận dụng các công cụ công nghệ khác cho quy trình tác nghiệp. Các nhà nghiên cứu khẳng định trí tuệ nhân tạo sẽ giúp các nhà báo kể các câu chuyện hay hơn đồng thời đảm bảo đưa được nội dung đến đúng đối tượng độc giả.

Vậy còn dự đoán của Hammond rằng một ngày nào đó robot có thể giảnh giải thưởng Pulitzer thì sao. Chuyên gia Justin Myers của hãng AP hoàn toàn tin chắc rằng máy móc sẽ làm được điều này, vì thực tế là nó đã từng làm được trong quá khứ. Bill Dedman đoạt giải Pulitzer cho phóng sự điều tra về tình trạng cho vay thế chấp mang tính phân biệt chủng tộc – một câu chuyện được thực hiện với sự hỗ trợ của máy tính – từ năm 1988.

Ông Reg Chua của hãng Reuters không đặt kỳ vọng quá cao nhưng thừa nhận là trí tuệ nhân tạo có tiềm năng trong lĩnh vực báo chí. Ông cho rằng trong tương lai máy móc có thể không quá vượt trội con người về khả năng viết nhưng để đưa tin về một sự kiện thì nó có thể tạo ra 5 bài chất lượng cao và 500.000 phiên bản cho nhiều đối tượng khác nhau.

Hãy tưởng tượng một bài báo nói cho một độc giả biết những cắt giảm ngân sách của hội đồng địa phương sẽ ảnh hưởng đến gia đình người đó ra sao, hoặc bản thân họ bị ảnh hưởng thế nào bởi một cuộc chiến tranh ở một quốc gia khác. “Tôi nghĩ trong vòng vài năm nữa là chúng ta sẽ nhìn thấy kết quả,” nhà nghiên cứu Caswell khẳng định. “Đó là điều mà nhà báo thông thường không thể làm được.”

Trở lại câu chuyện dịch của Google Translate, nhiều người không hiểu rằng chất lượng dịch của máy phản ánh chính chất lượng dịch của con người. Càng nhiều dữ liệu chuẩn thì máy càng thông minh và đưa ra phương án tốt nhất. Máy thậm chí có thể phân tích, tổng hợp để tự đưa ra phương án tối ưu. Có một thực tế là khi nhìn vào một bản dịch kém, nhiều người Việt Nam luôn có cách nói mỉa mai “lại Google Translate chứ gì,” nhưng chính họ lại rất lười đóng góp để cải thiện chất lượng của công cụ này.

Đại diện Google cũng đã phát động chiến dịch cộng đồng đóng góp nội dung vài lần tại Việt Nam nhưng tình hình không mấy khả quan, và trong khi chất lượng dịch bằng các ngôn ngữ khác đang tiến bộ vượt bậc thì chất lượng dịch sang/từ tiếng Việt cái thiện rất chậm chạp. Máy móc có khả năng tự học, nhưng chúng cần có có chất liệu tốt để học theo và trở nên hoàn thiện. Cùng là một hệ thống, nhưng trong khi Google Translate tiếng Nhật có thể tạo ra bản dịch không khác khả năng dịch của con người như phát hiện của giáo sư Jun Rekimoto thì đối với người dùng Việt Nam, nó vẫn là một thứ không đáng quan tâm.

Song điều đáng lo ngại hơn không chỉ là chuyện máy dịch mà là câu chuyện tổng thể của trí tuệ nhân tạo và sự phát triển của báo chí. Liệu có ai quan tâm đến không?

Trí tuệ nhân tạo không chỉ khiến cho máy móc tự học những điều mới mẻ mà nó cũng khiến chúng ta phải suy nghĩ khác đi để có thể tạo ra những giá trị mới từ cái nhìn của con người.

Nhà khoa học Stephen Hawking từng nói “Sự phát triển lên đến bậc cao nhất của trí tuệ nhân tạo có thể báo hiệu sự chấm dứt của loài người.” Kết cục với loài người có lẽ còn quá xa, nhưng mối đe dọa của trí tuệ nhân tạo với các nhà báo, bên cạnh rất nhiều lợi ích, thì cũng khá gần rồi.

Chúng ta sẽ sớm tìm cách sử dụng trí tuệ nhân tạo trong báo chí, hay cứ để mặc đến một ngày nó tiêu diệt chúng ta?

Trong những ngày miền Trung chìm trong mưa lũ, giữa đau thương mất mát vẫn có nhiều câu chuyện thấm đẫm tình người, làm ấm lòng và khích lệ những ai đang ở trong hoàn cảnh khó khăn.

Thiệt hại khổng lồ về sinh mạng và kinh tế

Mấy tháng cuối năm, tin xấu về mưa lũ liên tiếp đổ về từ miền Trung. Ngay từ giữa tháng 9 năm nay, mưa lũ đã gây ra những thiệt hại nặng nề về cả sinh mạng lẫn tài sản của người dân. Cụ thể, ở Nghệ An đã có 8 người chết và mất tích, tập trung chủ yếu tại huyện Nghi Lộc, Quế Phong, Quỳ Châu. Hầu hết các nạn nhân thiệt mạng do bị lũ dữ cuốn đi.

Mưa lũ cũng gây thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp, nhà ở, công trình hạ tầng. Riêng nông nghiệp, có 7.400 ha lúa, 4.100 ha ngô và các loại hoa màu bị đổ, ngập nước, hư hỏng; hơn 9.400 con gia cầm, 143 con gia súc bị chết; trên 1.300 ha ao hồ đang nuôi thủy sản bị ngập…

“Mưa, lũ đã làm 31 người chết, 348 ngôi nhà bị sập hoàn toàn, nhiều nhà ngập nước, giao thông nhiều nơi bị chia cắt”.(Ông Hồ Quốc Dũng, Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định)

Ngay sau đó, mưa lũ đã tiếp tục để lại hậu quả nặng nề ở Hà Tĩnh. Chỉ trong vỏn vẹn mấy ngày, từ 12 đến 16/10, mưa lũ đã làm cho 108 xã, phường với 30.111 hộ dân của tỉnh Hà Tĩnh bị ngập, có nơi ngập sâu từ 2 đến 3m. Diện tích lúa mùa bị ngập hơn 700 ha; hoa màu bị ngập, hư hỏng trên 600 tấn; gần 2.072 con gia súc, hơn 172.000 con gia cầm bị chết; hồ nuôi trồng thủy sản bị ngập 1.306 ha… Tổng cộng thiệt hại kinh tế ước tính trên 994 tỷ đồng. Ngoài ra, mưa lũ còn làm 6 người chết.

Bước sang tháng 11 và 12, mưa lũ đã tàn phá các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Thừa Thiên Huế và Khánh Hòa. Bình Định là địa phương chịu thiệt hại lớn về sinh mạng. Ông Hồ Quốc Dũng, Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định cho biết mưa, lũ đã làm 31 người chết (trong đó 5 người chưa tìm thấy), 348 ngôi nhà bị sập hoàn toàn, nhiều nhà ngập nước, giao thông nhiều nơi bị chia cắt.

Trong khi đó, Quảng Nam thông báo sau hai đợt lũ đã có 7 người chết, 33 người bị thương; 18 nhà bị thiệt hại trên 70%, 19 nhà bị thiệt hại từ 30-70%. Toàn tỉnh bị thiệt hại 823 ha lúa, 3.696 ha hoa màu, 244 con gia súc và hơn 6.600 con gia cầm bị chết; 126 ha ao nuôi cá nước ngọt, 332 ha ao nuôi tôm và 188 lồng nuôi cá bị thiệt hại. Ước tính thiệt hại qua hai đợt lũ trên địa bàn tỉnh Quảng Nam khoảng 473 tỷ đồng.

Đáng chú ý là nhiều khu vực trũng thấp tại Hội An như Cẩm Kim, Cẩm Phô, Cẩm Nam, Cẩm Châu bị ngập nước, nơi ngập sâu nhất khoảng 0,5m. Trong khu phố cổ, toàn bộ tuyến đường Bạch Đằng dọc sông Hoài xuống đến chợ Hội An bị ngập hơn 0,5m.

Tổng mức thiệt hại về kinh tế do thiên tai gây ra từ 2010 tới 2016. (Dữ liệu từ báo cáo của Ban chỉ đạo Trung ương về phòng chống thiên tai)

Thừa Thiên – Huế cũng chịu những thiệt hại nặng nề với 5 người chết, gần 8.200 ngôi nhà bị ngập, thiệt hại 3.000 ha giống đã gieo vụ Đông Xuân, 854 ha rau màu. Tình hình sạt lở bờ biển, bờ sông xảy ra nghiêm trọng. Bờ sông Hương bị sạt lở trên tổng chiều dài 5,8 km; hơn 10,5km bờ biển qua địa bàn các xã Phong Hải (huyện Phong Điền), Quảng Công (huyện Quảng Điền), Phú Thuận (huyện Phú Vang), Vinh Hải, Tư Hiền (huyện Phú Lộc) bị sạt lở nghiêm trọng. Thống kê bước đầu, tổng thiệt hại do các đợt mưa lũ gây ra đối với Thừa Thiên – Huế là 356 tỷ đồng.

Còn theo Báo cáo nhanh số 5 của Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn tỉnh Quảng Ngãi, tính đến ngày 17/12, mưa lũ đã làm 54 xã, phường của 7 huyện, thành phố gồm Nghĩa Hành, Tư Nghĩa, Đức Phổ, Mộ Đức, Sơn Tịnh, thành phố Quảng Ngãi ngập sâu trong nước từ 1-1,5m với số nhà bị ngập ước tính khoảng 17.555 nhà.

Mưa lũ làm hơn 25 ha diện tích lúa bị thiệt hại, 367ha hoa màu và rau màu bị ngập úng; hơn 80 ha diện tích đất canh tác bị sa bồi thủy phá; trên 10.000m mét bờ sông, bờ suối bị sạt lở. Cùng với đó, mưa lũ gây sạt lở, chia cắt 15 tuyến đường với khối lượng sạt lở 9.800m3, chủ yếu tập trung ở các huyện miền núi như Ba Tơ, Sơn Hà, Sơn Tây, Minh Long; làm 2 cầu dân sinh bị hư hỏng…

Ở Khánh Hòa, đến sáng 17/12, do ảnh hưởng của mưa lũ, toàn tỉnh có 2 người chết, 33 ngôi nhà bị sập; 6.080 ha lúa, ngô, hoa màu bị ngập nặng; 1.400 con gia súc, gia cầm bị lũ cuốn trôi; 29 tàu thuyền bị chìm, hư hỏng; nhiều diện tích nuôi trồng thủy hải sản bị ngập… Thiệt hại ước tính khoảng 120 tỷ đồng.

Tình người ấm áp xua tan đau thương

Đằng sau những con số khô khan nêu trên là những câu chuyện hết sức thương tâm. Tại Quảng Nam, chị Trần Thị Vũ, trú tại thôn Tây Yên, xã Tam Đàn, huyện Phú Ninh khi chở con trai đi gửi trẻ đã bị nước lũ cuốn trôi khoảng 100m. Chị Vũ với tay vịn được ngọn tre, còn tay kia giữ chặt con. Nhưng do bị đuối trong nước khoảng thời gian dài nên khi được đưa lên bờ, bé trai đã tử vong.

Chị Đỗ Thị Miên, thôn Hội Sơn, xã Cát Sơn, huyện Phù Cát, Bình Định cho biết, chồng chị là anh Trần Văn Hương 52 tuổi đã bị nước lũ cuốn trôi vào ngày 15/12 khi giúp người dân gặt lúa và đang trên đường về nhà. Đến nay gia đình có 3 người con đang ở tuổi ăn học, thuộc diện hộ nghèo nên đời sống càng khó khăn hơn.

Không ít nạn nhân của mưa lũ là các em học sinh. Trưa ngày 8/12, hai học sinh lớp 8A2, Trường THCS Nhơn An, thị xã An Nhơn, Bình Định trên đường đi học về băng qua bờ tràn thì bị nước cuốn. Gần một ngày sau, thi thể của hai em mới được tìm thấy.

Trước đó, vào chiều ngày 6/12, một học sinh lớp 4A, Trường tiểu học số 1 Phước Thuận, huyện Tuy Phước, Bình Định) trên đường đi học về nhà, khi qua đoạn cầu tràn Ông Vịnh (thôn Nhân Ân, xã Phước Thuận) thì bất ngờ bị nước lũ chảy xiết, cuốn trôi. Lực lượng chức năng phải huy động người và phương tiện tìm kiếm trong suốt nhiều giờ đồng hồ liền mới vớt được thi thể em đưa về mai táng. Tại Quảng Ngãi, hai học sinh cùng học lớp 6 ở trường THCS Phổ Cường (huyện Đức Phổ) cũng bị lũ cuốn xuống hố sâu chết đuối.

Bàng hoàng và bất ngờ vì lũ lớn là cảm giác chung của nhiều nạn nhân. Bà Phạm Thị Nhi, xã Nghĩa Phương, huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi cho biết: “Do nhà ở gần sông nên từ trưa ngày 15/12, nước lũ dâng lên thì gia đình tôi đã di chuyển đồ đạc lên các khu vực cao, còn 2 con thì gửi đến nhà bà con. Chỉ còn vợ chồng tôi cố bám lại để bảo vệ tài sản. Cũng may có lực lượng bộ đội mang nước, mì tôm đến cứu trợ, chứ giờ nhà ngập gần 3 mét nên không còn chỗ để nấu ăn”.

Còn anh Nguyễn Phong, thị trấn Sông Vệ, huyện Tư Nghĩa đã chia sẻ: “Mặc dù đã được cảnh báo lũ từ trước nhưng chúng tôi vẫn khá bất ngờ vì đây là đợt lũ thứ 4 từ đầu tháng 12 đến nay, không nghĩ đợt này lũ lại lớn đến vậy. Những đợt trước hơn 500 chậu cúc của gia đình tôi không bị ảnh hưởng, nhưng đợt này tôi phải di chuyển đến lần thứ 2 rồi mà vẫn sợ bị ngập nước. Đây là hy vọng để gia đình có tiền tiêu tết, nếu hoa chết thì coi như năm nay đói,” anh Phong chia sẻ.

Tổng số người chết do thiên tai gây ra từ 2010 tới 2016. (Dữ liệu từ báo cáo của Ban chỉ đạo Trung ương về phòng chống thiên tai)

Trong đau thương và mất mát, vẫn có những con người sẵn sàng quên đi lợi ích và sự an toàn của bản thân để giúp đỡ người đang lâm cảnh hoạn nạn. Dư luận hẳn vẫn chưa thể quên câu chuyện cảm động xảy ra tại Trường mẫu giáo An Hiệp (thôn Phú Mỹ 2, xã An Hiệp, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên) vào ngày 13/12. Ngày hôm đó, nước lũ đổ về rất mạnh sau trận mưa lớn suốt đêm hôm trước. Xã An Hiệp nằm ven quốc lộ ở hạ du sông nên nước lên rất nhanh. Trường mầm non An Hiệp vẫn mở cửa đón học sinh vì chưa có thông báo nghỉ lũ từ cấp trên và có 35 em được phụ huynh đưa đến trường.

Đến hơn 10g sáng, mưa càng ngày càng lớn, nước đã ngập đường cái nên 1 số phụ huynh đến đón con về, chỉ còn 20 em ở lại. Sau đó nước lũ lên rất nhanh khiến tất cả 20 học sinh còn lại cùng 5 giáo viên bị mắc kẹt trong trường. Khoảng 12g30, nước trong trường bắt đầu lên quá bụng. Các cô giáo phải kê bàn, ghế lên cao rồi cho các em ngồi trên còn các cô ngâm mình dưới nước để giữ bàn ghế.

“Nước ngập quá đầu chúng tôi nên mọi người đứng lên bàn ghế kê sẵn. 5 cô giáo, 20 học sinh. Mỗi cô có 4 cháu ôm vào cổ. Các cô giữ tay thật chắc để không em nào buông tay,” cô Nguyễn Thị Hòa, Phó Hiệu trưởng nhà trường, kể lại với báo chí. Các cô kiên trì dầm nước lũ như vậy đến 15g cùng ngày thì tất cả được các lực lượng chức năng cứu đưa ra ngoài. “May mắn là nước lũ không lên nữa. Tôi và các cô giáo khác chỉ biết cầu nguyện đừng có em nào bị làm sao”, cô Hòa chia sẻ.

Những người lính cũng có nhiều hành động đặc biệt dũng cảm. Trong hai ngày 15 và 16/12 khi làm nhiệm vụ giúp dân tại vùng lũ lớn thị xã An Nhơn, Bình Định, phát hiện ô tô 7 chỗ bị lũ cuốn trôi, lực lượng Cảnh sát Phòng cháy chữa cháy tỉnh đã dũng cảm cứu hộ thành công cho 7 người mắc kẹt trong xe.

Cán bộ chiến sĩ Ban Chỉ huy quân sự thị xã An Nhơn đã không ngại hiểm nguy, vượt lũ dữ để đưa hàng trăm gia đình lên vùng cao an toàn. Các anh đưa người dân lên ca nô, chỉ để 1 đến 2 chiến sĩ đưa ca nô vào bờ, số còn lại phải trèo lên cây tạm trú để giành chỗ chở được nhiều người dân hơn.

Còn trong ngày 18/12, tại huyện Tuy Phước, chiến sĩ thuộc Ban Chỉ huy quân sự huyện đã dũng cảm cứu sản phụ là Nguyễn Thị Mỹ Huy, 30 tuổi, thường trú tại thôn Hữu Thành, xã Phước Hoà, huyện Tuy Phước. Chị Huy được kịp thời đưa vào Bệnh viện đa khoa tỉnh để mổ sinh an toàn, “mẹ tròn con vuông”. Đặc biệt, có những người dù đã tuổi cao những vẫn không quản ngại nguy hiểm để cứu người.

Đó là trưởng hợp của ông Nguyễn Thanh Phước (73 tuổi, ở thôn Thanh Tuyền, xã Thủy Thanh, thị xã Hương Thủy, Thừa Thiên- Huế.) Trưa 15/12, chị Nguyễn Thị Thúy Hằng (19 tuổi, thường trú xã Thủy Thanh, sinh viên trường Cao đẳng Y Dược Huế) đi xe máy trên đường đi học về đến gần nhà, đoạn ngã ba đường thôn Thanh Tuyền (gần nhà ông Nguyễn Thanh Phước) đã bị nước lớn và chảy mạnh cuốn trôi cả người và xe.

Bà Phan Thúy Nguyệt, 68 tuổi (vợ ông Nguyễn Thanh Phước) nghe thấy tiếng kêu cứu đã gọi ông Nguyễn Thanh Phước chạy ra cứu người, bất chấp nguy hiểm. Sau đó, mọi người đến cùng ông Phước đưa nạn nhân lên ghe vào nhà sơ cứu.

Câu chuyện về các tấm gương như thế đã làm ấm lòng những con người đang phải chật vật chống chọi với mưa lũ và hậu quả do lũ lớn gây ra.

Các giải pháp khả thi để hạn chế thiệt hại

Việc mùa lũ năm nay gây thiệt hại lớn về người và của đã khiến dư luận đặc biệt quan tâm, mong muốn tìm hiểu nguyên nhân. Giáo sư Trần Thục, Phó Chủ tịch Hội đồng tư vấn của Ủy ban quốc gia về biến đổi khí hậu, đánh giá vừa qua đợt El Nino mạnh và kéo dài gây ra tình trạng hạn hán nghiêm trọng ở nhiều vùng, đặc biệt là Nam Bộ, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên. Theo quy luật khí hậu, khi El Nino kết thúc thường sẽ có hiện tượng La Nina xuất hiện.

Thực tế cho thấy những năm có La Nina, hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng tới Việt Nam thường nhiều hơn 38%. Bão, áp thấp nhiệt đới sẽ kết thúc muộn, gió mùa Đông Bắc hoạt động sớm và mưa lũ xuất hiện với tần suất cao hơn năm 2015, đặc biệt ở khu vực miền Trung.

Tổng số thiệt hại về nhà ở do thiên tai gây ra từ 2010 tới 2016. (Dữ liệu từ báo cáo của Ban chỉ đạo Trung ương về phòng chống thiên tai)

Còn theo nhận định của Trung tâm dự báo Khí tượng thủy văn Trung ương, đến cuối năm 2016 sẽ còn nhiều cơn bão, áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông. Nhiều khả năng bão và áp thấp nhiệt đới sẽ xuất hiện nhiều hơn trung bình nhiều năm ở khu vực Trung Bộ, nhất là Trung Trung Bộ – Nam Trung Bộ, kèm theo mưa lớn do bão và áp thấp nhiệt đới gây ra ở các khu vực này là rất cao, đòi hỏi chính quyền cần có các giải pháp kịp thời và chủ động phòng tránh bão, lũ, điều tiết hồ thủy điện phù hợp, tránh trường hợp “lũ chồng lũ” gây thiệt hại lớn cho cộng đồng.

Hiện chính quyền các địa phương chịu thiệt hại vì mưa lũ đang nỗ lực khắc phục hậu quả. Bước đầu các địa phương này đề xuất Chính phủ xem xét hỗ trợ khẩn cấp 5.850 tấn gạo và 5 tấn lương khô; 8 tấn Cloruamin B và một số chủng loại khác; 300 tấn lúa giống, 20 tấn ngô giống và 5 tấn rau, đậu các loại cùng 102 tỷ đồng kinh phí hỗ lúa giống, hoa màu, cây trồng, vật nuôi và thủy sản; 1.282 tỷ đồng hỗ trợ khắc phục cấp bách về hạ tầng, giao thông, thủy lợi.

Về phía Chính phủ, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc yêu cầu các Bộ, ngành có liên quan và địa phương khu vực miền Trung tập trung chỉ đạo ứng phó với mưa lũ phải chủ động, quyết liệt với tinh thần “tự lực tự cường” là chính, “tương thân tương ái”, tránh tư tưởng chủ quan; huy động mọi lực lượng, phương tiện, nguồn lực tham gia ứng phó với mục tiêu là bảo đảm an toàn tối đa cho người dân, hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại về tính mạng và tài sản của nhân dân và Nhà nước; tuyệt đối không để người dân bị thiếu đói, rét trong mưa lũ.

“Tuyệt đối không để người dân bị thiếu đói, rét trong mưa lũ.” (Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc)

Trước mắt, các địa phương tiếp tục theo dõi sát diễn biến mưa lũ, kịp thời chỉ đạo, triển khai các biện pháp ứng phó với mưa lũ trên địa bàn; tập trung tìm kiếm, cứu nạn đối với những người còn đang bị mất tích.

Bằng mọi biện pháp phải tiếp cận cho được các khu dân cư còn đang bị ngập sâu, chia cắt, cô lập để hỗ trợ lương thực, thực phẩm (lương khô, bánh mỳ, mỳ tôm, gạo,…) cho người dân; chủ động sơ tán người dân ra khỏi các khu vực nguy hiểm không bảo đảm an toàn, nhất là các hộ ở ven sông, suối, vùng thấp trũng, khu vực có nguy cơ lũ quét, sạt lở đất”, Thủ tướng yêu cầu.

Đi liền với đó, cần bố trí lực lượng chốt chặn, kiểm soát, hướng dẫn, hỗ trợ giao thông tại các ngầm, tràn, bến đò, khu vực bị ngập sâu nước chảy xiết; kiên quyết ngăn chặn người và phương tiện đi qua các khu vực nước ngập sâu không bảo đảm an toàn nhằm tránh thiệt hại đáng tiếc do lũ cuốn. Các địa phương căn cứ vào tình hình mưa lũ cụ thể của địa phương mình chỉ đạo, quyết định cho học sinh ở các vùng bị ngập sâu, chia cắt nghỉ học để bảo đảm an toàn.

Thủ tướng đề nghị các địa phương chỉ đạo, vận hành an toàn các hồ chứa nước (thủy lợi, thủy điện) góp phần giảm lũ cho hạ du nhưng phải bảo đảm an toàn tuyệt đối cho công trình. Các tỉnh chịu thiệt hại cũng cần chuẩn bị sẵn phương án, để ngay sau lũ rút đến đâu huy động lực lượng vũ trang, thanh niên và các lực lượng khác hỗ trợ: dựng lại nhà cửa, dọn vệ sinh môi trường; chỉ đạo lực lượng y tế dự phòng triển khai công tác bảo đảm vệ sinh môi trường, phòng chống dịch bệnh.

Chia sẻ với những khó khăn mà các tỉnh miền Trung đang phải hứng chịu bởi mưa lũ, Thủ tướng đề nghị các cấp, ngành, địa phương kịp thời tổ chức thăm hỏi, động viên, hỗ trợ gia đình bị thiệt hại, nhất là các hộ bị thiệt hại về người, mất nhà, hộ nghèo, gia đình chính sách; rà soát các hộ có nguy cơ thiếu đói, cứu trợ lương thực, nhu yếu phẩm cho người dân.

Nhấn mạnh đến tinh thần “tương thân tương ái” của dân tộc Việt Nam trong khó khăn, Thủ tướng lưu ý cần phát huy và nhân rộng các điển hình tiêu biểu trong việc giúp người dân phòng tránh và gặp nạn bởi mưa lũ. Tiêu biểu như các giáo viên của Trường mẫu giáo An Hiệp, tỉnh Phú Yên dầm mình dưới mưa lũ suốt nhiều giờ, nỗ lực tìm mọi cách để đảm bảo tuyệt đối tính mạng cho học sinh trong những ngày vừa qua. Đó là một hành động phi thường, một hình ảnh đẹp về người giáo viên nhân dân, về tinh thần, trách nhiệm, sự tương thân tương ái.

Về lâu dài, Thủ tướng chỉ đạo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với các Bộ, địa phương nghiên cứu, đánh giá toàn diện về thực trạng mưa lũ, ngập lụt ở khu vực miền Trung và Tây Nguyên, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp tổng thể xử lý, khắc phục.

Bộ Giao thông Vận tải kiểm tra, xử lý công trình chưa phù hợp, cản lũ, ảnh hưởng đến an toàn dân cư, không để tình trạng ngập lụt ngày càng nghiêm trọng do ảnh hưởng cản lũ của các công trình giao thông.

Uỷ ban Quốc gia tìm kiếm cứu nạn rà soát phương tiện, trang thiết bị phục vụ tìm kiếm cứu nạn, tiếp tục đầu tư mua sắm theo kế hoạch, trong đó cần tập trung mua sắm các chủng loại phù hợp, cần thiết phục vụ tốt nhất cho công tác cứu hộ cứu nạn tại chỗ để trang bị tới cơ sở (như xuồng cao su), cũng như một số thiết bị chuyên dùng.

Bộ Tài nguyên và Môi trường và các địa phương khẩn trương triển khai các Đề án, dự án nhằm tăng cường hệ thống quan trắc, giám sát khí tượng thủy văn, nâng cao chất lượng công tác dự báo, cảnh báo thiên tai; các trạm đo mưa tại cộng đồng. Các Bộ: Tài nguyên và Môi trường, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Công thương tiếp tục phối hợp với các địa phương rà soát các quy trình vận hành hồ chứa, liên hồ chứa để vận hành phù hợp, tránh tác động tiêu cực do công tác vận hành./.

Chuyến tàu nửa đêm ngày 6/11 năm 1986 từ Scotland tới thành phố công nghiệp Manchester sẽ là chuyến tàu đọng lại nhiều ký ức nhất của những CĐV Manchester United những ngày này. Ở đó, người đàn ông trung niên Scotland với cái tên Alexandre Chapman Ferguson đã cất những bước đi đầu tiên tới định mệnh của cuộc đời mình, Manchester United.

Trước Sir Alex, Manchester United là gã khổng lồ say xỉn trong quá khứ huy hoàng. Sau Sir Alex, Manchester United trở thành một biểu tượng toàn cầu, một đế chế không thể chối bỏ.

Hôm nay, ngày cuối cùng của năm 2016, Sir Alex Ferguson tròn 75 tuổi.

1, “Tôi là người Govan”

Cậu bé Alexandre Chapman Ferguson cất tiếng khóc chào đời vào ngày 31/12/1941 ở Govan, một thị trấn nhỏ được sát nhập và thành phố Glasgow, Scotland từ năm 1912. Giống câu chuyện về Đài Loan và Trung Quốc, khi được hỏi về gốc gác, người Govan sẽ trả lời “Tôi là người Govan” chứ không bao giờ nhắc tới Glasgow. Người Govan có thể đánh nhau ngay buổi sáng, nhưng chiều thì đã ngồi cùng bàn cụng ly bia, có thể vào nhà nhau mượn tạm gói muối rồi để lại mẩu giấy “em mượn tạm hôm sau trả” trên bệ bếp. Sir Alex Ferguson không bao giờ quên gốc gác của mình, trong căn phòng riêng tại sân Old Trafford, ông treo một tấm bảng lớn đề mấy chữ đầy tự hào “Tôi là người Govan”.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống bóng đá và thợ thuyền, cậu bé Alex Ferguson có ông nội là một thợ đóng thuyền kiêm cầu thủ nghiệp dư. Tới thời bố của Alex, mọi chuyện vẫn không thay đổi. Cuộc sống ngày bé của Alex Ferguson xoay quanh những ngày đóng thuyền với bố và quả bóng da.

Sớm nhìn ra được tiềm năng của con trai, ông Alexandre Beaton Ferguson trở thành… huấn luyện viên đầu tiên của Alex. Biết Alex thuận chân phải, “Alex bố” rèn bằng được con chuyển sang chơi bóng bằng chân trái. Nỗ lực ấy đã biến Alex thuận cả hai chân, giúp ông tiến nhanh trong con đường bóng đá trẻ. Alex là ngôi sao của CLB trường Govan, trước khi trải qua vài ba CLB nghiệp dư không tên tuổi. St Johnstone là CLB đầu tiên trả lương cho Alex. Khi ấy, Alex vừa… làm thợ vừa đá bóng.

Nhưng St Johnstone không cho ông nhiều cơ hội. Ba năm đầu tiên, chỗ quen thuộc của Alex là băng ghế dự bị. Cuối năm 1963, ông thậm chí còn muốn chuyển sang… Canada làm thợ cơ khí vì chẳng mấy khi được ra sân thi đấu. Nhưng cuối cùng, khoảnh khắc thay đổi vĩnh viễn sự nghiệp Sir Alex cũng đến. Đội một St Johnstones có năm cầu thủ bị cúm, HLV Bobby Brown buộc phải đưa cậu chàng 22 tuổi Alex Ferguson vào đội hình chính trong chuyến làm khách tới thánh địa Ibrox của gã khổng lồ Rangers. Trước chuyến đi bão táp này, St Jonhstones đã thua Celtic tới… 1-10, thua Kilmarnock… 2-11. Bobby Brown tâm niệm một trận thua vỡ mặt nữa lại tới.

Nhưng cơn địa chấn đã xuất hiện, St Johnstones nhỏ bé quật ngã Rangers 3-2 ngay tại Ibrox, người ghi cả 3 bàn cho đội khách chính là Alex Ferguson. Và thử đoán xem, tất cả đều bằng chân trái!

Sự nghiệp Alex từ đó bước sang một trang mới hoàn toàn. Năm 1964, ông chuyển sang CLB Dunfermline. Mùa đỉnh cao 1965/66, Alex Ferguson ghi tới… 45 bàn trên mọi đấu trường cho Dunfermline. Năm 1967, ông chuyển tới CLB thần tượng từ thuở nhỏ Rangers. Song những mâu thuẫn với giám đốc quan hệ công chúng Willie Allison nhanh chóng biến thời gian ở sân Ibrox của Alex nhuốm màu đen thất vọng. Ferguson chỉ chơi bóng cho Rangers trong hai năm. Năm cuối cùng, ông còn bị chuyển xuống chơi cùng đội trẻ do áp lực của BLĐ muốn tống khứ một cầu thủ có vợ theo đạo Công giáo (Rangers là CLB tất cả buộc phải theo đạo Tin Lành). Đây cũng là quãng thời gian mà ông thừa nhận rằng “đen tối nhất” cuộc đời mình.

Năm 1969, ông chuyển tới CLB thuộc giải hạng nhì Scotland, Falkirk hòng cứu vãn sự nghiệp sau hai năm tay trắng ở Rangers. Falkirk với Alex Ferguson trên hàng công nhanh chóng vô địch giải hạng Nhì, vươn lên giải hạng Nhất. Nhưng đó là những dấu ấn cuối cùng mà Alex-Ferguson-cầu-thủ có thể làm được. Năm 32 tuổi, Alex giải nghệ trong màu áo CLB Ayr United, khép lại sự nghiệp cầu thủ ghi tới 222 bàn thắng. Trong màu áo ĐTQG Scotland, Alex Ferguson thi đấu 7 trận, ghi 9 bàn.

Năm 1974 mà Alex Ferguson giải nghệ, những người nổi tiếng sau này với gốc gác Govan vẫn chưa thật sự thành danh. Bố của cựu thủ tướng Anh Tony Blair, ông Leo Blair vẫn là một người bình thường. Kenny Dalglish khi đó mới chỉ là ngôi sao đang lên của Celtic. Còn Alex Ferguson thì đã quay trở lại Goven, mở một quá rượu với vốn của chính mình. Ở một khía cạnh nào đó, Alex Ferguson là người Govan hay nhất khi ấy.

2, Bản lĩnh, hiếu thắng & cơn bão Aberdeen

Ngay từ nhỏ, Alex Ferguson đã tỏ ra mình là một người giỏi chiến lược. Tới khi bước chân vào nghề huấn luyện, khả năng này ngày càng được bộ lộ rõ rệt. Việc chỉ trích trọng tài, gây sức ép báo giới hòng hút áp lực về mình thay vì học trò từng được coi là “chiêu độc” của Jose Mourinho, song ít ai biết rằng Alex Ferguson năm 34 tuổi đã làm thuần thục điều này trên cương vị HLV trưởng CLB St Mirren.

Tháng 1/1975, Alex Ferguson bị LĐBĐ Scotland phạt 50 bảng vì chửi trọng tài biên. Không những không chấp hành án phạt, ông còn… đe dọa ngược. “Tôi không có 50 bảng”, ông nói, “nhưng sẵn sàng bỏ ra 10 nghìn bảng để đưa họ ra toà”. Vài tháng sau, ông vào tận phòng trọng tài để công kích. Trước mỗi trận đấu quan trọng, ông thường xuyên đưa ra những tuyên bố gây sốc hòng hút hết sự chú ý của truyền thông, giảm tải áp lực cho các học trò.

Hiếu thắng từ bé, Alex Ferguson không chấp nhận việc thất bại để “lấy kinh nghiệm”. Với ông, mọi thứ phảo tốt lên theo thời gian. St Mirren dưới triều đại của Alex Ferguson là một ví dụ như thế. Bốn năm ở sân Love Street, Alex Ferguson giúp St Mirren thăng hạng, vô địch giải hạng Nhất, trụ lại giải VĐQG, kéo trung bình 11 nghìn khán giả tới sân mỗi trận (so với 1 nghìn trước đó), nâng doanh thu bán vé tăng 300%, thậm chí ông còn nghĩ ra phương án bán vé số cho CĐV và người dân lân cận, kết quả: St Mirren thu về 4 nghìn bảng mỗi tuần!

Song giống với khi còn là cầu thủ, Alex Ferguson gặp mâu thuẫn với lãnh đạo. Năm 1978, ông bị sa thải (lần đầu tiên và cũng là duy nhất) trong sự nghiệp. Song những bức ảnh ngày ấy ghi lại rằng ông đã rất… vui mừng khi bị đuổi việc. Sứ mệnh với St Mirren khi đó đã kết thúc, bản thân Alex Ferguson cũng muốn chuyển tới một bến đỗ khác từ lâu. Aberdeen là điểm đến.

Khác St Mirren, Aberdeen đã là một CLB có quy củ rõ ràng. Nhiều cầu thủ trong đội hình Aberdeen khi đó đã là tuyển thủ quốc gia. Phải mất một mùa, Alex Ferguson mới có thể khẳng định cái uy của mình tại sân Pittodrie. Mùa 1979/80, Aberdeen của ông thày người Scotland vào guồng, có lúc trải qua chuỗi bất bại 15 trận liên tiếp, cuối mùa lên ngôi vô địch quốc gia. Lần đầu tiên sau 15 năm mới có một CLB phá vỡ được thế gọng kìm Celtic-Rangers. Và đó là Aberdeen của Alex Ferguson!

Nhưng đỉnh cao của Aberdeen tới vào mùa giải 1982/83 ở đấu trường cúp C2 Châu Âu. Đội bóng của Alex Ferguson đã quật ngã Bayern Munich ở tứ kết sau trận lượt về nghẹt thở với tỉ số 3-2. Nhưng mọi thứ vượt qua tầm xuất sắc để trở thành vĩ đại sau khi Aberdeen vượt qua Real Madrid với Alfredo Di Stefano trên băng ghế huấn luyện ở trận chung kết kéo dài 120 phút. Aberdeen đã thắng 2-1. Sau trận, “Mũi tên bạc” thừa nhận đội bóng Scotland có những thứ mà “tiền không thể mua được”.

Sau chiến tích đỉnh cao này, Aberdeen không vô địch cúp Châu Âu thêm một lần nào nữa. Song ở giải VĐQG Scotland, Alex Ferguson vẫn kịp giành thêm hai chức vô địch vào các năm 1984, 1985. Năm 1986, ông rời sân Pittodrie. Sau sự ra đi của Alex, giải VĐQG Scotland quay lại với vòng quay thống trị Celtic-Rangers từ đó đến giờ.

Điểm đến của Alex Ferguson, lần này, là Manchester United. Nơi vĩnh viễn đưa ông trở thành một phần sáng chói của lịch sử túc cầu giáo.

3. Máy sấy tóc và khởi đầu khó khăn

Ngày Alex Ferguson tiếp quản lại Manchester United từ tay của Rowan Atkinson, “Quỷ đỏ” chỉ tỉnh táo hơn những gã trong các quán bar chút ít. Các trụ cột của Man United gồm Bryan Robson, Norman Whiteside, Paul McGrath tối ngày quanh quẩn cùng ma men. Gordon Strachan thi đấu trận hay, trận dở. Dưới thời Atkinson, Man United không có họp chiến thuật, không có tìm hiểu đối thủ, “Big Ron” chỉ lè nhè “ra kia cho chúng một bài học đi” trong phòng thay đồ. Lúc ký quyết định sa thải Atkinson, Man United vừa thua Coventry City 1-4, rơi xuống thứ 19 trên bảng xếp hạng (khi đó có 22 đội). Manchester United, nói không quá, khi ấy chỉ còn là cái tên.

Alex Ferguson nhanh chóng bắt tay vào công cuộc tái thiết “Quỷ đỏ”. Ông nhanh chóng xác lập quyền uy tại sân Old Trafford. Biệt danh nổi tiếng “Máy sấy tóc” cũng từ quãng thời gian này mà ra. Mark Hughes là người đầu tiên gọi Alex Ferguson với biệt danh này sau khi chứng kiến cảnh ông hét vào mặt các cầu thủ, khiến tóc của họ bay ngược hết về đằng sau như đang sấy tóc, từ trận này qua trận khác.

Hai cuộc “cách mạng” mà Alex Ferguson tạo ra tại sân Old Trafford trong giai đoạn này là bài trừ văn hóa nhậu và xây dựng hệ thống đào tạo trẻ.

Bộ ba “bợm nhậu” gồm Robson, Whiteside và McGrath không tan rã nhanh như tất cả tưởng tượng. Nhà cầm quân người Scotland tạo cơ hội cho cả ba. Ông từng trao băng đội trưởng cho Whiteside ( là người giữ kỷ lục cầu thủ trẻ nhất tham dự một kỳ World Cup khi mới chỉ 17 tuổi 41 ngày trong màu áo ĐT Bắc Ireland tại Espana 1982) hòng khiến tiền vệ này toàn tâm toàn ý cho bóng đá. McGrath là hậu vệ xuất sắc nhất của Man United, nhưng say xỉn tối ngày và dính chấn thương. Alex đã đến gặp vợ McGrath yêu cầu sự giúp đỡ, Sir Matt Busby cũng được cầu viện. Chỉ tới khi tất cả các phương án đều không cho ra sự hiệu quả, Alex Ferguson mới chấp nhận bán đi hai ngôi sao nhậu nhẹt này. Bryan Robson, đội trưởng của Quỷ đỏ lẫn ĐT Anh khi đó, là người duy nhất được giữ lại, và làm bản lề cho một thế hệ Man United mới, với điều kiện phải kiềm chế nhậu nhẹt.

Trong khâu đào tạo trẻ, Alex Ferguson nâng số tuyển trạch viên từ 4 lên thành 22 người, lập đội bóng nhi đồng ở Glasgow, nâng cấp trung tâm đào tạo trẻ ở Old Trafford, mở thêm hai trung tâm mới tại County Durham và Belfast, đồng thời bổ nhiệm Brian Kidd vào vị trí trưởng ban đào tạo trẻ. Quyết định này, như tất cả đã biết, đã trở thành một trong những quyết định sáng suốt nhất trong 27 năm Sir Alex tại vị tại sân Old Trafford.

Nhưng những năm đầu ấy đã có lúc chứng kiến làn sóng phản đối nhà cầm quân người Scotland gia tăng tới mức không thể cản lại. Bất chấp việc về nhì sau Liverpool ở mùa giải 1987/1988, nhưng mùa giải sau Quỷ đỏ lại rơi xuống vị trí thứ 11. Những CĐV mất dần kiên nhẫn ở mùa giải 1989/90, nhất là khi M.U thua kình địch cùng thành phố Man City 1-5. “Biết điều thì từ chức ngay”, “Ba năm rồi, toàn là rác rưởi”, “Fergie cút đi!”. Huyền thoại George Best còn tuyên bố sẽ không tới Old Trafford xem M.U đá nữa.

Sau này, Sir Alex thừa nhận “Thật tình lúc đó tôi chỉ muốn đút đầu vào bếp lò. Mà nếu làm thật, sẽ không ít người tình nguyện vặn ga hộ”. BLĐ khi đó vẫn tin tưởng ông sau khi chứng kiến những bước chuyển mình của CLB ở công tác đào tạo trẻ. Nhưng sức ép tới từ các CĐV là quá lớn. Man United cần một danh hiệu hòng trấn an tất cả. Thật may mắn, cuối mùa giải “Quỷ đỏ” giành cúp FA sau khi vượt qua Crystal Palace trong hai lượt trận chung kết. Danh hiệu này đã hạ nhiệt những cái đầu nóng khi ở giải quốc nội, Man United chỉ về thứ… 13. Nhưng danh hiệu ấy đã mở ra thời gian vinh quang lớn nhất trong lịch sử Quỷ đỏ.

4, Eric Cantona & Chức vô địch Quốc gia

Sau chức vô địch cúp FA, Manchester United gần như chuyển thành một đội bóng khác. Quỷ đỏ có sự tự tin, đi kèm với đó là những lò đào tạo trẻ bắt đầu ươm mầm, cho ra những viên ngọc quý giá. Dưới tay Alex Ferguson khi ấy, là đội ngũ kết hợp giữa sức trẻ và kinh nghiệm. Lee Sharpe, Steve Bruce, Gary McPallister, Mark Huges là những trụ cột của Quỷ đỏ. Mùa 1990/91, Man United của Alex Ferguson đánh dấu sự trở lại của bóng đá Anh sau 5 năm cấm vận vì thảm họa Heysel bằng chức vô địch cúp C2 sau khi quật ngã Barcelona của Johan Cruyff trong trận chung kết.

Alex Ferguson đi vào lịch sử khi là người thứ hai sau Cruyff giành hai chức vô địch cúp C2 trong lịch sử. Sau đêm lịch sử, Ferguson nhận một lời mời chào từ TBN. Real Madrid muốn ông làm HLV! Ông không mất quá một cái nháy mắt để từ chối “Chẳng việc gì phải tới Bernabeu khi bình minh đang ló dạng tại Old Trafford”. Nhưng phần còn lại của câu trả lời mới là điều khiến các CĐV Quỷ đỏ nhớ mãi, “Chúng tôi sẽ vô địch mùa tới. Một khi đã giành cúp Châu Âu, chẳng có lý do gì không giành được chức vô địch quốc nội!”

Trong giai đoạn đặt chân lên đến đỉnh cao, Alex Ferguson có được hai hợp đồng xuất sắc nhất bậc nhất sự nghiệp. Người đầu tiên, thủ thành Peter Schmeichel từ Brondby IF với giá hời 500 nghìn bảng vào năm 1991. Có Schmeichel, mọi vấn đề trong khung gỗ Quỷ đỏ trước đó được giải quyết. Không phải ngẫu nhiên mà trong giai đoạn 1991-1999, Man United là CLB… chuyền bóng về cho thủ môn nhiều nhất thế giới. Vì Schmeichel đơn giản là quá toàn diện, từ khả năng một đối một, quản lý hàng thủ tới cả những tình huống phân phối bóng.

Người thứ hai là một hợp đồng còn hời hơn nữa, Eric Cantona từ Leeds United. Mọi chuyện bắt đầu khá ngẫu nhiên. Leeds United khi đó gửi lời hỏi mua Denis Irwin của M.U, Alex Ferguson và chủ tịch Edwards đều không đồng ý. Hai nhà lãnh đạo nói chuyện một lúc. Bất ngờ Alex Ferguson nảy ra ý tưởng mang Eric Cantona về sân Old Trafford hòng cải thiện hàng công. Nói là làm, chủ tịch Edwards nối lại máy với chủ tịch Leeds bàn chuyện chuyển nhượng tiền đạo người Pháp. Một giờ sau khi Alex Ferguson đang lái xe về nhà, chủ tịch Edwards gọi điện thông báo “Thương vụ Cantona đã xong”, ông nói giọng hả hê, “Anh đoán thử giá xem”.

“Triệu sáu”

“Sai”

“Hai triệu”

“Sai”

“Chịu?”

“Một triệu chẵn”

“Họ bán Cantona với giá một triệu ư?”, Alex Ferguson thốt lên. Leeds United thật sự đã bán Cantona cho Man United với giá chỉ một triệu bảng. Một triệu bảng ấy vĩnh viễn thay đổi Quỷ đỏ sau đó. Có Cantona, M.U ghi bàn như xả lũ sau khi chỉ có được có 17 bàn/16 trận trước đó. Thắng Coventry 5-0, hạ Tottenham 4-1, thắng QPR 3-1. Cantona như chiếc chìa khía biến M.U thành cơn lũ cuốn phăng tất cả.

Vòng áp chót, M.U cần chờ Aston Villa sảy chân trước Coventry để chính thức vô địch. Do quá căng thẳng, nhà cầm quân người Scotland không dám xem TV mà cùng con trai Mark đi… đánh golf giải khuây. Làm vậy nhưng tâm trí của nhà cầm quân người Scotland không thể rời khỏi ý nghĩ vô địch. Chơi đến lỗ thứ 14, bỗng có một người lạ chạy như điên tới sân golf, vừa đi vừa hét “Ông Ferguson ơi, Manchester United vô địch rồi!”. Hóa ra, Aston Villa đã bị Coventry cầm chân, và sau 26 năm chờ đợi, Manchester United chính thức trở thành nhà vô địch nước Anh.

Sau 9 năm nhậm chức HLV trưởng Quỷ đỏ, với hàng chục lời đe dọa lấy mạng, người đàn ông Scotland Alex Ferguson cuối cùng cũng đưa Manchester United trở lại với ngôi vua nước Anh. Đội hình Man United lúc đó đã là sự kết hợp đáng nhớ giữa những ngôi sao (Schmeichel, Cantona), các cựu binh (Bruce, Pallister, Ince, Robson, Hughes) lẫn lứa trẻ (Ryan Giggs, Lee Sharpe).

5, Thế hệ Vàng, chia tay Cantona & Huyền thoại của những huyền thoại

Sau chức vô địch năm 1993, Man United thẳng tiến tới chức vô địch mùa sau đó với 92 điểm (kỷ lục sau này bị Chelsea của Mourinho phá vào mùa giải 2004/05), hơn đội nhì Blackburn 8 điểm. Cantona là vua phá lưới của đội với 25 bàn trên mọi mặt trận, Giggs cũng có tới 17 bàn. M.U năm đó đã có thêm Roy Keane cho vị trí tiền vệ trung tâm.

Mùa sau, với việc phải chơi ở đấu trường Châu Âu, Man United bị phân tâm và đánh mất chức vô địch vào tay Blackburn Rovers. Đây cũng là mùa giải mà Eric Cantona bị treo giò 9 tháng vì cú kung-fu vào ngực một CĐV của Crystal Palace. Ít ai biết rằng, mùa giải này đánh dấu vị thế lung lay của nhà cầm quân người Scotland trong mắt các CĐV và cả BLĐ. Kết thúc mùa giải, Alex Ferguson bán liền một lúc ba người là Andrei Kanchelkis, Paul Ince và Mark Hughes, thu về gần 14 triệu bảng. Nhưng cuối cùng, M.U lại chẳng chi xu nào trên thị trường chuyển nhượng. 53% độc gải của tờ Manchester Evening News đòi ông từ chức. BLĐ cũng nghi ngờ tham vọng của nhà cầm quân người Scotland. Điều tích cực duy nhất tới với Alex Ferguson năm đó là việc ông được phong tước CBE từ Nữ hoàng Anh. Trước Alex giờ có thêm chữ Sir.

Trở lại với chuyên môn, Sir Alex mặc kệ, để thay thế sự ra đi của Ince và Hughes, ông đôn Nicky Butt và Paul Scholes từ đội trẻ lên. Khoảng trống Kanchelkis bỏ lại được khỏa lấp bằng cái tên sau này trở thành thần tượng trên toàn thế giới, một hiện tượng bóng đá không thể chối bỏ: David Beckham.

Thế hệ Class of 92 trứ danh của Manchester United cuối cùng cũng chính thức được trình làng vào màu giải 1995/96. Hai anh em nhà Neville, Scholes, Giggs, Butt cùng Beckham dưới sự dẫn dắn của Alex Ferguson cùng thủ lĩnh Eric Cantona đã cạnh tranh chức vô địch với Newcastle quyết liệt. Người chiến thắng, như hầu hết các mùa giải Premier League sau này, là Manchester United.

Mọi thứ sau đó diễn ra với tốc độ vũ bão tại Old Trafford. “Những cậu bé” của Alex Ferguson dần trở thành trụ cột của đội bóng. Giggs và Beckham trấn giữ hai bên hành lang, Scholes tỏa sáng với người đán cặp Roy Keane. Ở hàng phòng ngự, Gary Neville chiếm chỗ bên hành lang phải.

Với bộ khung như vậy, Man United vô địch Premier League thêm một mùa 1996/97. Mùa 1997/98, họ đánh mất chức vô địch vào tay Arsenal sau khi Cantona bất ngờ giã từ bóng đá ngay khi mùa giải chưa khởi tranh. Nhưng sự ra đi của Cantona, và thất bại tại mùa 1997/98 ấy cũng mở đường cho một trong những mùa giải huy hoàng nhất lịch sử bóng đá, 1998/99.

Mùa Hè năm 1998, Alex Ferguson quyết chiến với chủ tịch Edwards keo kiệt để mang về ba bản hợp đồng Dwight Yorke, Jaap Stam và Jesper Blomqvist. Hai người đầu tiên trở thành trụ cột của Quỷ đỏ, cùng những người cũ như Beckham, Keane, Scholes, Giggs… tạo ra đội bóng hấp dẫn bậc nhất lịch sử.

Tới tháng 4/1999, Man United giữ nguyên cơ hội lên ngôi vương ở cả ba đấu trường Premier League, FA Cup và Champions League. Tại hai đấu trường đấu cúp, Man United đều tra tấn người xem bằng những kịch bản chỉ dành cho Hollywood. FA Cup vòng bán kết, Quỷ đỏ đối đầu với Arsenal. Beckham đưa M.U vươn lên dẫn trước, nhưng Bergkamp gỡ hòa cho Arsenal. Đội trưởng Roy Keane sau đó dính thẻ đỏ. Những phút bù giờ, Arsenal được hưởng quả phạt đền, nhưng Schmeichel cản phá thành công kéo Pháo thủ vào hai hiệp phụ. Phút thứ 109, Ryan Giggs vừa mới được tung vào sân nhận bóng từ đường chuyền hỏng của Patrick Vieira đã chạy một mạch 60 mét, vượt qua gần nửa đội hình Arsenal để ghi bàn ấn định tỉ số 2-1. Man United lọt vào trận chung kết cúp FA!

Bán kết Champions League, M.U đối diện với đội bóng mạnh Châu Âu khi ấy: Juventus của Marcello Lippi. Lượt đi tại Old Trafford, M.U bị cầm hòa 1-1 trong thế trận hút chết. Lượt về ở Delle Alpi, mọi chuyện tưởng chừng như đã chấm dứt khi Filippo Inzaghi đưa Juve dẫn 2-0 chỉ sau có 11 phút, nhưng bóng đá với Sir Alex Ferguson không dễ dàng kết thúc như thế. Roy Keane đưa Quỷ đỏ trở lại bằng cú đánh đầu ghi bàn phút thứ 24. 10 phút sau tới lượt Dwight Yorke lập công cân bằng tỉ số 2-2. Tỉ số lúc này là 2-2, đồng nghĩa với việc Man United sẽ đi tiếp nhờ luật bàn thắng trên sân khách. Juve lúc ấy mời cuống cuồng lao lên. Nhưng cuối trận, Andy Cole hoàn tất cú lội ngược dòng kỳ vĩ 3-2 sau khi bị dẫn 0-2 đưa Quỷ đỏ lọt vào trận chung kết Champions League tại Nou Camp.

Mọi chuyện trong biên giới nước Anh được giải quyết êm thấm. Man United lên ngôi vô địch Premier League lần thứ 5, giành cúp FA lần thứ 4 trong kỷ nguyên Sir Alex. Mọi thứ đổ dồn về Nou Camp, nơi Man United đứng trước lịch sử khi chạm trán Bayern Munich. Alex Ferguson có vĩ đại bằng Sir Matt Busby hay không, phụ thuộc tất cả sau 90 phút tại chảo lửa ở xứ Catalan, Tây Ban Nha.

Mất cặp tiền vệ trung tâm Scholes, Keane vì thẻ phạt sau hai trận tử chiến với Juve tại bán kết. Giới chuyên môn không ngần ngại đánh giá Man United nằm cửa dưới so với Bayern. Thực tế trên sân chứng minh điều đó là đúng. Ngay phút thứ sáu, Mario Basler đưa Bayern vươn lên dẫn trước với cú sút phạt hàng rào tinh quái đánh lừa hoàn toàn Schmeichel. Suốt những phút sau đó, Bayern liên tục uy hiếp khung thành Man United. Phải rất may mắn, M.U mới tránh khỏi việc thua đậm sau những cú dứt điểm trúng khung gỗ của Carsten Jancker hay Mehmet Scholl.

Và chính những khoảnh khắc ấy đã mở màn cho một kịch bản nghẹt thở bậc nhất thế giới bóng đá. Phút 90+1, Man United được hưởng quả phạt góc, bóng từ chân Beckham bay vào vòng cấm sượt đầu Peter Schmeichel, chạm Yorke rồi tới chân hậu vệ mới vào thay người Thorsten Fink. Fink phá bóng hời hợt tới chân Giggs ở ngoài vòng cấm, tiền vệ xứ Wales sút… trượt tâm bóng nhưng vẫn đủ mạnh để đi tới khung thành, bỗng từ đâu cái chân của Teddy Sheringham xuất hiện, 1-1 cho Quỷ Đỏ.

Như đã nói, bóng đá với Alex Ferguson không kết thúc sớm như vậy. Phút 90+3, Man United tiếp tục được hưởng một quả phạt góc, lần này bóng không sượt qua chân ai hết mà đến thẳng cái đầu của Sheringham rồi xuống chân “siêu dự bị” Ole Gunnar Solskjaer. 2-1 cho Quỷ đỏ! Trong vòng chưa tới 120s, Man United từ vực sâu vươn tới đỉnh cao. Trận chung kết Champions League năm 1999 đó trở thành một trong những trận cầu tiêu biểu nhất. Còn Alex Ferguson đi vào lịch sử Manchester United với tư cách HLV thành công nhất lịch sử, vượt qua Sir Matt Busby huyền thoại.

Sau cú ăn ba huyền thoại năm 1999, Manchester United trở thành biểu tượng của bóng đá trên nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. David Beckham, vượt qua Ronaldo trở thành thần tượng số một của giới trẻ trên khắp thế giới. Tất cả những điều ấy đều được bắt đầu dưới tay Alex Ferguson.

13 năm sau khi tiếp quán đống đổ nát dưới tay Rowan Atkinson, Sir Alex đưa Man United tới đỉnh cao ở mọi đấu trường mà Quỷ đỏ tham gia. Từ đội bóng say xỉn của những gã bợm nhậu, Man United trở thành đế chế với những con người trẻ từ lò đào tạo. Từ chỗ chỉ có 4 tuyển trạch viên đi tìm học viên bóng đá trẻ loanh quanh khu vực Manchester và khu vực lân cận, Quỷ đỏ khi đó đã mở rộng phạm vi tìm kiếm cầu thủ trẻ ra toàn cầu. Từ vị thế của người Govan xuất sắc thứ nhì sau Kenny Dalglish, không còn ai vào thời điểm đó nghi ngờ việc Sir Alex là người Govan vĩ đại nhất lịch sử.

Phải mất tới… 14 năm sau cú ăn ba mở ra cả một trang sử vĩ đại cho Manchester United đó, Sir Alex mới giải nghệ. Trong 14 năm từ 1999-2013 ấy, Man United vượt qua Liverpool để trở thành đội bóng số một lích sử nước Anh với 20 lần VĐQG, vô địch cúp FA thêm 2 lần nữa. Tại đấu trường Champions League, Man United giành ngôi vô địch thêm một lần nữa vào năm 2008. Cũng trong năm đó, Sir Alex có học trò đầu tiên đoạt Quả bóng Vàng Châu Âu là Cristiano Ronaldo.

Ở khía cạnh thương mại, Man United từng có lúc trở thành thương hiệu số một thế giới về độ ăn khách, trở thành CLB bóng đá đầu tiên được định giá 1 tỉ bảng Anh. Những thế hệ cầu thủ xuất sắc xuất hiện tại sân Old Trafford nhiều như lá mùa thu, từ Ruud Van Nistelrooy, Rio Ferdinand, Nemanja Vidic, Cristiano Ronaldo, Wayne Rooney, Robin Van Persie…

Trong công tác đào tạo, M.U chuyển từ sân tập The Cliff cũ kỹ tới Carrington tối tân. Trong công tác chuyển nhượng, Man United không còn phải chắt bóp để mua ngôi sao, những khoản tiền khổng lồ được ném ra thị trường chuyển nhượng thường xuyên vào mỗi mùa Hè. Ngay tại Old Trafford, một khán đài mang tên Sir Alex Ferguson được khánh thành vào năm 2011.

Cá nhân Sir Alex trải qua hai lần hoãn… nghỉ hưu vào các năm 2002 và 2012. Lần đầu tiên, ông tự cảm thấy mình còn đủ sức lực để đưa Quỷ đỏ qua giai đoạn quá độ, và tới với một chu kỳ thành công mới với những ngôi sao trẻ là Rooney và Ronaldo. Lần thứ hai, ông hoãn nghỉ hưu một năm để đưa Quỷ đỏ tới với chức vô địch quốc gia lần thứ 20 với bản hợp đồng tất tay Robin Van Persie từ kình địch Arsenal.

Cả cuộc đời huấn luyện của Sir Alex là những ngày tháng chiến đấu liên tục để hướng tới điều quan trọng duy nhất: chiến thắng. Khát khao ấy chưa bao giờ lụi tàn, và luôn được duy trì qua những cuộc thay máu lực lượng. Sir Alex không thỏa hiệp với bất kỳ cá nhân nào tỏ ra chống đối ông, dù đó có quan trọng như Paul Ince, Jaap Stam, Beckham hay Roy Keane. Cách quản lý nhân sự của Sir Alex trở thành hình mẫu trong không chỉ bóng đá.

Hơn ba năm đã trôi qua kể từ ngày Sir Alex Ferguson chính thức từ giã bóng đá. Ông già gân” giờ an nhàn đi theo dõi đua ngựa, thỉnh thoảng bay sang Đại học Harvard dạy khóa học về Kinh doanh, giải trí và truyền thông. Tại Man United, ông giữ một vai trò trong ban giám đốc của CLB nhưng không xen vào bất kỳ quyết định nào của HLV đương nhiệm. Sir Alex vẫn thường xuyên xuất hiện tại Old Trafford theo dõi những trận bóng của tình yêu lớn bậc nhất cuộc đời mình.

Thế giới túc cầu vẫn quay khi thiếu vắng ông già người Scotland.

Hôm nay, ngày cuối cùng của năm 2016, cũng là sinh nhật lần thứ 75 của ông già gân đã thay đổi vĩnh viễn số phận của Manchester United và một phần lịch sử bóng đá. Chúc mừng sinh nhật, Sir Alex.

6, Họ đã nói gì về Sir Alex Ferguson?

Eric Cantona: “Ferguson chính là Manchester United.”

David Beckham: “Ông ấy là người luôn đặt công việc lên hàng đầu. Tất cả những gì ông ấy làm, đều là vì MU. Đó là điều khiến tôi luôn kính trọng Alex Ferguson.”

Paul Scholes: “Chẳng ai có thể tưởng tượng được một MU không có Alex. Một ngày nào đó, chuyện ấy sẽ đến nhưng đó sẽ là một mất mát rất lớn. Hãy nhìn vào những gì ông ấy đã đóng góp cho CLB. Chắc chắn, nếu một ai đó đến thay Alex, người đó sẽ phải lấp đầy một khoảng trống mênh mông.”

Ryan Giggs: “Ông ấy có khả năng ghi nhớ tên của tất cả mọi người từ nhân viên tiếp tân, cô nhân viên giặt ủi, anh đầu bếp hay chị nhân viên làm vệ sinh. Có 65 hoặc 70 cầu thủ tại Manchester United và còn nhiều hơn thế nữa ở các cấp độ khác nhau. Tuy nhiên, ông ấy nhớ hết tên những người này và rất thích thú theo dõi sự phát triển của từng cầu thủ”.

Cristiano Ronaldo: “Khi cha tôi bị ốm và hôn mê trong bệnh viện. Tôi đã gặp Ferguson và nói: “Ông chủ, tôi cảm thấy không ổn, tôi muốn gặp cha tôi”. Thời điểm đó chúng tôi đang ở giai đoạn quyết định của mùa giải tại Premier League và Champions League nhưng Ferguson vẫn chia sẻ tâm trạng của tôi lúc đó”. Ông không ngần ngại nói: “Cristiano, cậu muốn đi một ngày, hai ngày, một tuần,… thì cậu cứ đi. Tôi sẽ rất nhớ cậu vì cậu là cầu thủ quan trọng của đội. Nhưng cha của cậu là trên hết. Khi ông ấy nói những điều đó, tôi nghĩ rằng ông ấy thật không thể tin được. Trong bóng đá, ông ấy chính là cha của tôi”.

Arsene Wenger: “Đó là một sự cống hiến và một thành tích quá tuyệt vời. Ông ấy xứng đáng là một HLV hàng đầu bởi những phẩm chất cũng như những cống hiến đặc biệt của mình. Có một điều chắc chằn rằng ông ấy đã phải thao thức rất nhiều trước mỗi trận đấu và đôi khi là cả sau mỗi trận đấu nữa.”

Jose Mourinho: “Alex Ferguson là một HLV tuyệt vời. Chúng tôi thuộc hai thế hệ hoàn toàn khác nhau bởi thế nhiều người cho rằng tôi và ông ấy không có điểm gì chung. Tuy nhiên, thực tế lại hoàn toàn ngược lại.

Tôi tự hào vì có rất nhiều điểm giống Sir Alex. Mỗi khi tôi và ông ấy đối đầu nhau, bất kể ai giành chiến thắng chúng tôi vẫn luôn chào và chúc mừng nhau bằng những cái ôm thân thiết và cả một chút rượu.”

Tài liệu tham khảo: 

• “Managing my life”; Alex Ferguson (2000) 
• “The Boss – Many sides of Alex Ferguson”; Michael Crick (2003) 
• “Football – Bloody Hell! The Biography of Alex Ferguson”; Patrick Barclay (2011) 
• “Sir Alex Ferguson: The Official Manchester United Story of 25 Years at The Top”; David Meek & Tom Tyrrell (2011)  

“Đã hơn ba thập kỷ từ ngày bộ phim ‘Làng Vũ Đại ngày ấy’ ra mắt nhưng khán giả, bạn bè và không ít đồng nghiệp vẫn gọi tôi là Thị Nở,” nói rồi, nghệ sỹ ưu tú Đức Lưu – người vào vai người phụ nữ xấu nhất màn ảnh Việt trong tác phẩm điện ảnh kinh điển ấy nở nụ cười rạng rỡ. Bà vui sướng, hãnh diện khi được gọi tên bằng vai diễn.

Ở ngưỡng tuổi 80, “Thị Nở” Đức Lưu gây ấn tượng với người đối diện bằng vẻ nhanh nhẹn, hoạt bát. Bà vừa lướt những ngón tay khô gầy theo thời gian trên màn hình chiếc máy tính bảng vừa vui vẻ nói: “Dù có là Thị Nở, là bà lão 80 hay là gì chăng nữa thì cũng phải cố gắng cập nhật công nghệ chứ nhỉ ?!” Mỗi ngày, nghệ sỹ Đức Lưu vẫn đôi ba lần vào facebook, truy cập Internet để đọc báo, cập nhật thông tin, hình ảnh của người thân ở nơi xa.

Đối lập với sự hiện đại của thiết bị công nghệ là những bức ảnh chân dung, ảnh gia đình đã ố màu thời gian mà bà luôn nâng niu, trân trọng được đặt ở bên cạnh. Câu chuyện của bà không chỉ có những trải nghiệm của một người phụ nữ đã bước qua nhiều thương đau, mất mát mà còn có những ước vọng, khát khao cống hiến của một nghệ sỹ nặng lòng với đời, với nghề. Đôi mắt ướt ẩn chứa nhiều tâm sự, ẩn ức.

Cát tát “nảy lửa”

Ký ức hiện về như thước phim quay chậm mở ra trước mắt người nghệ sỹ già những câu chuyện của quá khứ. Trước khi đến với nghệ thuật, bà đã có mặt trong đoàn quân từ Hòa Bình tiến về tiếp quản Thủ đô (10/1954) cùng Trung đoàn 151.

Trong cánh quân ấy, cô gái xứ Đoài với hai bím tóc dài thu hút sự chú ý đặc biệt của những người bên đường. “Nhiều bạn nhỏ hồ hởi chạy theo tôi, miệng reo to: Ôi nhìn kìa, bộ đội đàn bà! Bộ đội đàn bà!,” nghệ sỹ ưu tú Đức Lưu nhớ lại.

Sau một thời gian gắn bó với Trung Đoàn 151, năm 1957, nghệ sỹ Đức Lưu chuyển về công tác tại Đoàn ca múa 2 (Tổng cục Chính trị). Tại đây, bà đã gặp và nhà thơ Chính Hữu và giữa hai người đã nảy sinh một tình yêu đẹp, trong sáng giữa lửa đạn chiến tranh.

“Khi ấy, người ta gọi chúng tôi là cặp trai tài-gái sắc với hẹn ước về ngày chung đôi. Thế nhưng, cuộc đời vốn không ai đoán định được chữ… ngờ! Đôi gối mới chuẩn bị cho ngày cưới cũng đã có. Ấy vậy mà, hai người vẫn… đường ai, người ấy đi,” bà nhớ và kể lại câu chuyện vốn được cất kỹ trong một ngăn ký ức xưa cũ bằng chất giọng trầm ấm.

Chuyện rằng, trong thời gian theo học lớp diễn viên khóa 1 của Trường Điện ảnh Việt Nam (nay là Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội), năm 1959, bà tham gia một chuyến đi thực tế tại nông trường Rạng Đông (Nam Định). Kết thúc đợt thực tế, trong khi phần lớn các bạn cùng lớp trở về Hà Nội từ buổi chiều thứ Sáu thì bà (với vai trò cán bộ lớp khi đó) phải ở lại thêm hai ngày cuối tuần, đợi đến buổi sáng thứ Hai để hoàn thành giấy nhận xét của địa phương. “Khi ấy, có một bạn nam cùng lớp, vì việc riêng cũng ở lại Nam Định trùng thời gian với tôi. Mọi chuyện oái oăm cũng bắt nguồn từ sự trùng hợp ấy,” bà kể.

Trở về Hà Nội, trái với tưởng tượng về một cuộc hội ngộ ngọt ngào sau thời gian xa cách, mong ngóng, một “hố sâu” ngăn cách giữa hai người đã được tạo ra bởi chính người trong cuộc. Cô học viên Đức Lưu hồ hởi mang theo quà của địa phương gửi tặng tới phòng tập văn nghệ của Đoàn ca múa 2 thì gặp ngay một cái tát “nảy lửa” vì ghen của người yêu. Tác giả của “Đồng chí” nghi ngờ bà và người bạn học kia có quan hệ tình cảm.

“Xấu hổ, uất ức, nghẹn giọng… Trời đất như tối sầm trước mắt tôi. Cả một rổ trứng, rổ quà trên tay đổ vương vãi khắp nền nhà. Đôi chân như muốn quỵ xuống, tôi cố chạy ra ngoài, bước như người vô hồn, chống chếnh dọc đường Lý Nam Đế để về ký túc xá ở phố Cao Bá Quát,” nghệ sỹ Đức Lưu nhớ lại.

Mạch truyện nối dài, bà kể, sau “sự cố” ấy, một ranh giới vô hình giữa bà và Chính Hữu đã không thể xóa bỏ. Giờ đây, khi đã là một bà lão ở ngưỡng tuổi 80, bà vẫn không quên câu nói của cha mình thời điểm đó: “Con và Chính Hữu chưa kết hôn mà cậu ấy đã có những hành động ghen tuông, thiếu tôn trọng như vậy. Thử hỏi, khi đã là vợ chồng thì người ta sẽ đối xử với con như thế nào? Nếu tiếp tục duy trì mối quan hệ đó, con sẽ không thể có cả tình yêu và việc theo đuổi con đường nghệ thuật. Con chỉ có thể lựa chọn một trong hai điều này.”

Gạt nước mắt, cô diễn viên xinh đẹp của đoàn văn công (Tổng cục Chính trị) quyết định chia tay nhà thơ tài hoa trong sự tiếc nuối của không ít bạn bè, đồng nghiệp.

Ngã rẽ bất ngờ

Nhớ lại những câu chuyện của một thời thanh niên sôi nổi, nghệ sỹ Đức Lưu kể, trước khi chính thức gia nhập “làng” điện ảnh, bà là một nghệ sỹ đa năng – vừa múa vừa diễn kịch, có lúc lại cả ca hát tại đoàn văn công quân đội.

“Thời gian đầu khi mới chuyển về Đoàn ca múa 2 (Tổng cục Chính trị), tôi được theo học các lớp đào tạo về múa chuyên nghiệp do các chuyên gia Trung Quốc, Triều Tiên trực tiếp giảng dạy. Thời ấy nghèo, vật chất thiếu thốn nhưng vui lắm. Có khi, giữa buổi tập, mệt và đói, thầy trò, bạn bè cũng chỉ chia nhau củ sắn, củ khoai,” nói rồi, bà nở nụ cười hiền hậu.

Ấy vậy mà, một “cuộc dạo chơi” đầy ngẫu hứng lại gắn tên tuổi của bà ở lĩnh vực điện ảnh. Quả đúng là, cuộc đời không ai lường hết được chữ… ngờ! Nó đến với bà trong cả tình duyên và sự nghiệp.

Khoảng năm 1959, đạo diễn Nguyễn Tiến Lợi tìm diễn viên vào vai nữ chính trong phim “Cô gái công trường” – một trong những bộ phim đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam khai thác đề tài xây dựng cuộc sống mới ở miền Bắc trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Không cần qua thử vai, đạo diễn lựa chọn và mời diễn viên Đức Lưu vào vai này – vai cô Mận.

Nói về lý do của sự ưu ái đặc biệt này, bà chỉ cười: “Chắc tại khi đó, đạo diễn thấy gương mặt mình cũng xinh xắn, ‘ăn hình,’ dáng vẻ lại nhanh nhẹn, hoạt bát (gồng gánh, bê vác… đều thành thạo), mà cũng khá thông minh (đọc thử kịch bản, nhập tâm khá nhanh)…” Bà kể chuyện chậm rãi, ánh mắt rưng rưng khi nhìn lại hình ảnh tờ báo cũ từ thập niên 70 của thế kỷ trước có in poster bộ phim.

Sau này, dù nghệ sỹ Đức Lưu còn hóa thân vào nhiều nhân vật trong các vở kịch (như vai Nga trong vở “Đêm tháng Bảy” hay vai Enny trong “Con tôi cả”…) nhưng khi nói đến sự nghiệp diễn xuất của bà, công chúng vẫn chủ yếu nhớ đến vai Mận trong phim “Cô gái công trường” và sau này là vai Thị Nở trong phim “Làng Vũ Đại ngày ấy.”

”Một bước thành sao”

Chính vai Thị Nở đã đưa nghề diễn của bà lên đỉnh cao, “một bước thành sao” nhưng cũng vô tình đẩy nghiệp diễn viên của bà vào ngõ cụt.

Theo lời kể của nghệ sỹ ưu tú Đức Lưu, vào một buổi trưa mùa Hè 1982, đạo diễn Phạm Văn Khoa mang theo tập kịch bản “Làng Vũ Đại ngày ấy” đến nhà bà và nói: “Anh muốn mời cô đóng một vai, chỉ sợ cô không đủ can đảm.” Chẳng cần đợi đạo diễn “hé lộ” thêm, bà đáp lại: “Em biết anh mời em vào vai gì rồi. Em có thừa can đủ, chỉ sợ không đủ tài năng!”

Cắt nghĩa cho câu trả lời dứt khoát ấy, bà bảo, thời điểm đó, chỉ cần có diễn viên vào vai Thị Nở là bộ phim có thể bấm máy. Đạo diễn đi tìm diễn viên cho vai ấy gần một năm ròng.

Nhiều gương mặt nghệ sỹ đình đám, nhiều ứng viên nặng ký (như Trà Giang, Thụy Vân, Thu Hiền…) đều đã thử vai mà đạo diễn chưa gật đầu. Ngay buổi sáng hôm sau, diễn viên Đức Lưu lên đóng thử cảnh bát cháo hành và cả đoàn làm phim đã ồ lên: “Thị Nở đây rồi!”

Khi được hỏi “bà không có chút ngần ngại nào ư khi hóa thân vào một nhân vật vừa xấu vừa dở hơi, bởi vốn dĩ bà là một phụ nữ đẹp, thông minh,” nghệ sỹ Đức Lưu cười rạng rỡ: “Nếu có chút lăn tăn nào thì tôi đã không nhận lời mời của đạo diễn. Là phụ nữ, ai chẳng muốn mình đẹp, hạnh phúc. Thế nhưng, nếu chẳng may không được trời phú cho nhan sắc thì đó không phải cái tội của họ! Thị Nở là một nhân vật điển hình của văn học Việt Nam. Vai Thị Nở là một vai diễn có tính cách, số phận rõ nét. Đây mới là yếu tố quyết định việc nhận vai của tôi.”

Để vào vai Thị Nở, nghệ sỹ Đức Lưu phải đeo răng giả, hai bên miệng ngậm hai cục bông để gương mặt to bè ra, mũi gắn cao su rồi bôi phẩm màu đỏ ra bên ngoài. “Có lần, khi diễn cảnh Thị Nở ra sông lấy nước, nhìn gương mặt mình phản chiếu dưới dòng nước, tôi đã không nhịn được cười, làm rơi cả răng giả,” nghệ sỹ Đức Lưu chia sẻ kỷ niệm những ngày làm phim “Làng Vũ Đại ngày ấy.”

Bộ phim hoàn thành, nhận được sự đón nhận nồng nhiệt của khán giả. Bảy rạp chiếu phim ở Hà Nội thời đó chiếu ‘Làng Vũ Đại ngày ấy’ liên tục trong một tuần. “Khi chưa đến giờ chiếu, khán giả đã đứng chật kín cửa rạp. ‘Làng Vũ Đại ngày ấy’ được sao in thành bảy cuộn phim, mỗi cuộn có thời lượng chiếu 15 phút. Nhân viên kỹ thuật cứ liên tục truyền tay nhau các cuộn phim để mang đi trình chiếu khắp Thủ đô. Cảm giác không khí nhộn nhịp, hối hả như một công trường sản xuất,” nghệ sỹ ưu tú Đức Lưu kể, gương mặt rạng rỡ, giọng vui tươi.

“Sau khi bộ phim ra mắt, hễ đi ra đường, người ta đều gọi tôi là Thị Nở. Đi chợ, nhiều người bán hàng mang quà ra để vào làn, bảo rằng: ‘Tôi biếu cô Nở đấy, cô Nở ăn đi.’ Người lao động ùa ra cầm tay tôi. Họ bảo muốn xem da thịt cô Nở thế nào,” nghệ sỹ nhớ lại.

Phía sau cánh cửa nhà “Thị Nở”

Trước khi bộ phim “Làng Vũ Đại ngày ấy” chính thức ra mắt, nghệ sỹ Đức Lưu không thể ngờ rằng, mình “chết tên” với vai Thị Nở như vậy. Vai diễn ấy mang lại vinh quang cho bà nhưng cũng kèm theo không ít “thị phi” cho gia đình.

Đi qua nhà nghệ sỹ, công chúng chỉ trỏ bảo: “Nhà Thị Nở đấy!” Ở trường, con trai nghệ sỹ cũng cảm thấy xấu hổ và đòi bỏ học vì khán giả kéo đến vây quanh để “xem con trai Thị Nở thế nào.”

“Chuyện đâu chỉ có vậy. Người ta còn xì xầm bàn tán, khích bác chồng tôi [cố giáo sư-tiến sỹ Trần Hạ Phương – PV] rằng, vợ ông đóng cảnh hở hang chắc được nhiều tiền lắm. Họ đâu biết rằng, cảnh nhạy cảm duy nhất của phim là cảnh Chí Phèo lật cái yếm của Thị Nở; mà cảnh đó, tôi có diễn viên đóng thế. Cát-xê thì tính theo độ dài thời gian xuất hiện trên phim. Vai Thị Nở đâu phải vai xuất hiện dài hơi trong ‘Làng Vũ Đại ngày ấy.’ Thù lao nhận được, tổ chức liên hoan mời bạn bè chia vui, cũng chẳng còn là bao,” nghệ sỹ kể.

Bà bảo, giữa những “cơn bão” ấy, chính giáo sư-tiến sỹ Trần Hạ Phương là chỗ dựa vững chắc cho bà. “Tôi thực sự may mắn, hạnh phúc và có cả sự biết ơn với ông ấy. Ông từng có thời gian dài sống và học tập ở phương Tây nên luôn thể hiện sự cảm thông, tôn trọng đặc biệt với phụ nữ và những người làm nghệ thuật,” “Thị Nở” Đức Lưu trải lòng. Nói về người chồng quá cố, giọng bà trùng xuống. Hai hàng lệ chực trào ra nơi khóe mắt.

Sau vai diễn Thị Nở, bà rời xa ánh đèn sân khấu và rút khỏi màn ảnh. Nghệ sỹ ưu tú Đức Lưu chuyển sang công tác tại Thành ủy Hà Nội cho tới lúc nghỉ hưu.

Bà bảo: “Tôi nghĩ rằng, đã đến lúc dừng lại. Với tôi, sẽ không thể có vai nào hay hơn và tạo được dấu ấn trong lòng công chúng sâu đậm hơn vai Thị Nở. Trong nghệ thuật, tôi không mong ước điều gì hơn. Tên tôi và tên Thị Nở tuy hai mà là một. Gặp tôi ngoài đường, người ta vẫn bảo: ‘Ôi, cô Thị Nở!’ – ‘Ai là Thị Nở cơ?’ ‘À, bà Đức Lưu’. Trong điếu văn của tôi sau này chắc chắn không thể thiếu được hai chữ Thị Nở.”

Cũng bởi vậy mà khi bà ngỏ ý muốn thử vai mẹ Đặng Thùy Trâm trong bộ phim về nữ liệt sỹ này, đạo diễn Đặng Nhật Minh bảo: “Công chúng đã quá quen với hình ảnh của ‘Thị Nở’ Đức Lưu. Chỉ cần chị bước ra là người ta đã ồ lên ‘Thị Nở kìa!’ Như vậy thì hỏng cả bộ phim mới!”

Câu chuyện về những ngày làm phim “Làng Vũ Đại ngày ấy” vẫn theo bà trong những chuyến thiện nguyện tới những miền xa. “Thời gian của tôi không còn nhiều, ngoảnh đi ngoảnh lại cũng đã gần 80. Ấy vậy mà còn rất nhiều việc muốn làm. Nếu sức khỏe cho phép, thời gian tới, tôi còn muốn tham gia những đoàn tình nguyện. Như hồi cuối năm ngoái, tôi tham gia một chuyến tình nguyện kéo dài ba ngày men theo đường mòn Hồ Chí Minh, đến với năm trường nội trú. Nhìn nụ cười của các thầy cô giáo, các bạn học sinh khi nhận những món quà và nghe những câu chuyện tôi kể về thời làm phim ‘Làng Vũ Đại ngày ấy,’ mọi mệt mỏi như tan biến,” nghệ sỹ tâm sự./.

Tại Lễ kỷ niệm lần thứ 120 năm Ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890-19/5/2010), do Ðại sứ quán Việt Nam tổ chức ở Pháp, ông Hans D’Orville, Phó Tổng Giám đốc UNESCO đã phát biểu: “Các cuộc hành trình trong cuộc đời đã khiến Chủ tịch Hồ Chí Minh trở thành công dân của thế giới, đồng thời là đại sứ của Việt Nam trên khắp toàn cầu.”

Cả cuộc đời của Người là một cuộc hành trình không mệt mỏi vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân. Cuộc hành trình qua 3 đại dương, 4 châu lục Á, Âu, Phi, Mỹ và gần 30 quốc gia, hàng trăm thành phố lớn, nhỏ, tiếp xúc với nhiều dân tộc, nhiều nền văn hóa đã đưa Nguyễn Ái Quốc đến với chủ nghĩa Marx-Lenin, tìm ra con đường cứu nước cho dân tộc Việt Nam – con đường cách mạng vô sản.

Dấu mốc đặc biệt

Ngày 5/6/1911 đã trở thành một dấu mốc đặc biệt quan trọng, không chỉ trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Bác, mà còn đối với lịch sử của cả một dân tộc. Bác Hồ, lúc đó là người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành, với tên mới là Văn Ba đã rời Sài Gòn (nay là Thành phố Hồ Chí Minh) ra đi với một hoài bão lớn, nung nấu một quyết tâm cháy bỏng là giành “tự do cho đồng bào tôi, độc lập cho Tổ quốc tôi, đấy là tất cả những điều tôi muốn, đấy là tất cả những điều tôi hiểu.”

Từ đầu thế kỉ XX, dưới ách thống trị của chế độ thực dân phong kiến, chứng kiến nền độc lập của dân tộc bị xâm phạm, cảnh nhân dân ta “một cổ hai tròng” chịu nhiều lầm than, cực khổ, bị chà đạp, áp bức, bóc lột tàn bạo, đã có rất nhiều phong trào yêu nước của các văn thân sĩ phu yêu nước nổ ra như phong trào Cần Vương, cuộc khởi nghĩa của nghĩa quân Yên Thế, phong trào Duy Tân của Phan Chu Trinh, phong trào Đông kinh nghĩa thục của Phan Bội Châu… nhưng tất cả đều thất bại.

Người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành rất ngưỡng mộ và kính trọng lòng yêu nước dũng cảm, kiên cường của các bậc tiền bối, nhưng với tấm lòng yêu nước sâu sắc, sự trăn trở về vận mệnh dân tộc, bằng sự hiểu biết của bản thân, Nguyễn Tất Thành sớm nhận ra con đường do những người đi trước mở ra sẽ không giải phóng được dân tộc mà cần thiết phải có con đường mới phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử để giành lại độc lập, tự do cho dân tộc; phải ra nước ngoài xem nước Pháp và các nước độc lập phát triển như thế nào để trở về giúp đồng bào ta, đất nước ta thoát khỏi cảnh áp bức, nô lệ.

Nung nấu quyết tâm đi tìm một con đường cứu nước mới, chàng thanh niên Nguyễn Tất Thành đã đi bộ từ Phan Thiết, vượt qua những khó khăn khắc nghiệt của thời tiết, nhiều khi lả đi vì đói, vì mệt, vì khát để tới Sài Gòn, tìm cơ hội thực hiện ý định cháy bỏng đó. Đây chính là bước ngoặt quan trọng, một sự lựa chọn lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng, mở đầu cho quá trình tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành.

Đến Sài Gòn, Nguyễn Tất Thành nhanh chóng tìm được một trường kĩ thuật do Pháp quản lí, ở đó thủy thủ Việt Nam được dạy về hàng hải, về giao thông vận chuyển hàng,… Trong con mắt của các viên chức nhà trường, người thanh niên dù gầy gò, có giọng nói Trung Bộ nhưng lại tỏ ra thông minh, nói được tiếng Pháp thành thạo, có thể phù hợp để đào tạo thành một thủy thủ. Nguyễn Tất Thành phải học 3 năm để hoàn thành khóa học. Trong những ngày đó, anh thường xuyên đến bến cảng Sài Gòn. Hình ảnh những chiếc tàu neo bến làm lòng anh không yên.

Và ngày 5/6/1911, trên con tàu Amiral La Touche De Tréville từ cảng Sài Gòn, tự giới thiệu là Văn Ba xin làm phụ bếp, Nguyễn Tất Thành đã rời Tổ quốc, bắt đầu cuộc hành trình 30 năm tìm con đường giải phóng dân tộc, giải phóng đất nước.

Đi để hiểu Tự do-Bình đẳng-Bác ái

Với một sự mẫn cảm đặc biệt, Nguyễn Tất Thành không đi sang nước Nhật, không đi Trung Quốc… mà Người sang các nước Tây Âu, sang nước Pháp, đến tận nơi nước đang cai trị mình, đến tận châu Âu, nơi đang có sự phát triển vượt bậc về kinh tế, về văn hóa, về chính trị để tìm hiểu những truyền thống tự do, bình đẳng, bác ái và nền văn minh của chính quốc và tìm hiểu nơi đã sinh ra mọi chế độ thực dân thối nát và cực kỳ tàn bạo như chính Người đã thấy trên đất nước mình.

Tại sao lại như vậy? Năm 1923, tại Moskva, khi trả lời phỏng vấn của phóng viên Tạp chí “Ngọn lửa nhỏ”, Người đã giải thích quyết định về sự lựa chọn của mình như sau: “Vào trạc tuổi 13, lần đầu tiên tôi được nghe những từ ngữ tiếng Pháp: tự do, bình đẳng, bác ái – đối với chúng tôi lúc ấy, mọi người da trắng được coi là người Pháp – thế là tôi muốn làm quen với văn minh Pháp, tìm xem những gì ẩn giấu đằng sau những từ ấy.”

Trong vòng mười năm, từ năm 1911 đến năm 1920, Người đã tận dụng mọi cơ hội để được đến nhiều nơi trên thế giới. Bàn chân của Người đã từng in dấu trên nhiều nước thuộc các đại lục Âu, Á, Phi, Mỹ. Đặc biệt Người đã dừng chân khảo sát khá lâu ở ba nước đế quốc lớn nhất thời đó là Mỹ, Anh và Pháp.

Cuối nǎm 1917, Nguyễn Tất Thành từ Anh trở lại Pháp. Ở đây anh được biết ở nước Nga V.I Lenin đã lãnh đạo cách mạng thành công, sáng lập nhà nước công nông đầu tiên trên thế giới, bảo vệ quyền lợi của đại đa số nhân dân lao động. Tin vui ấy đã cổ vũ lòng hǎng hái của Nguyễn Tất Thành.

“Tự do cho đồng bào tôi, độc lập cho Tổ quốc tôi, đấy là tất cả những điều tôi muốn, đấy là tất cả những điều tôi hiểu.” (Hồ Chí Minh)

Nǎm 1918, chiến tranh thế giới lần thứ nhất kết thúc. Nǎm 1919 các nước đế quốc thắng trận họp Hội nghị Versailles. Nhân dịp này thay mặt những người Việt Nam yêu nước tại Pháp, Nguyễn Ái Quốc (tên mới của Nguyễn Tất Thành) đã gửi tới hội nghị bản yêu sách đòi quyền tự do cho nhân dân Việt Nam.

Tháng 7 nǎm 1920 qua báo Nhân đạo (L’Humanité) của Pháp, Nguyễn Ái Quốc được đọc Luận cương của V.I Lenin về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa.

Nguyễn Ái Quốc là đại biểu duy nhất của nhân dân Đông Dương tham dự Đại hội lần thứ XVIII của Đảng Xã hội Pháp tại thành phố Tours.

Tại Đại hội này Anh đã cùng với những nhà hoạt động chính trị và vǎn hoá nổi tiếng của Pháp như Marcel Cachin, Paul Vaillant Couturier… bảo vệ chủ nghĩa Marx, chống lại những người cơ hội.

Trên diễn đàn của Đại hội, Nguyễn Ái Quốc đã tố cáo tội ác của thực dân Pháp ở Đông Dương, kêu gọi giai cấp công nhân và nhân dân Pháp ủng hộ cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam và nhân dân các thuộc địa khác. Người đề nghị: “Đảng xã hội cần phải hoạt động một cách thiết thực để ủng hộ những người bản xứ bị áp bức… Đảng phải tuyên truyền chủ nghĩa xã hội trong tất cả các nước thuộc địa. Chúng tôi thấy rằng việc Đảng xã hội gia nhập Quốc tế thứ ba có nghĩa là Đảng hứa một cách cụ thể là từ nay Đảng sẽ đánh giá đúng tầm quan trọng của vấn đề thuộc địa.”

Cũng tại Đại hội này Người đã bỏ phiếu tán thành Quốc tế cộng sản, trở thành một trong những người sáng lập Đảng Cộng sản Pháp.

Trên suốt chặng đường bôn ba, cuộc sống đầy gian khổ không làm người chùn bước, trái lại, càng tôi luyện, hun đúc lòng yêu nước nồng nàn với mục tiêu giải phóng dân tộc kiên định.

Với những chuyến đi, Người tranh thủ mọi thời cơ để học hỏi, nghiên cứu các học thuyết cách mạng, hòa mình vào thực tiễn đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động ở các nước tư bản và thuộc địa, từ đó Người đã bổ sung được cho mình những kiến thức vô cùng phong phú với một tầm nhìn hết sức rộng lớn và bao quát.

Từ đó Người đã rút ra kết luận là chủ nghĩa đế quốc, thực dân là cội nguồn của mọi đau khổ cho giai cấp công nhân và nhân dân ở các nước chính quốc cũng như thuộc địa. Chính chủ nghĩa yêu nước cùng với những năm tháng tìm tòi không mệt mỏi về lý luận và hoạt động trong phong trào công nhân quốc tế, người thanh niên Việt Nam Nguyễn Tất Thành bất chấp mọi hiểm nguy, đến với chủ nghĩa Marx-Lenin, tham gia thành lập Đảng Cộng sản Pháp cuối năm 1920, trở thành nhà hoạt động quốc tế xuất sắc Nguyễn Ái Quốc.

Những quốc gia từng in dấu chân của Chủ tịch Hồ Chí Minh (click chuột vào từng quốc gia để xem thời điểm chính xác. Lưu ý: Có thể di chuyển được bản đồ trên máy tính)

Chủ nghĩa cộng sản – con đường giải phóng các dân tộc bị áp bức

Sớm nhận thức được xu thế phát triển tất yếu của lịch sử và tính chất của thời đại mới mà Cách mạng Tháng Mười mở ra, Người xác định con đường cứu nước, con đường giải phóng dân tộc đúng đắn, khám phá ra chân lý lịch sử: “Chỉ có chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thế giới khỏi ách nô lệ.”

Người đã viết: “Luận cương của Lenin làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao! Tôi vui mừng đến phát khóc lên. Ngồi một mình trong buồng mà tôi nói to lên như đang nói trước quần chúng đông đảo: “Hỡi đồng bào bị đọa đầy đau khổ! Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta!”. Từ đó tôi hoàn toàn tin theo Lenin, tin theo Quốc tế III.”

Ngày 30/6/1923, Người đến Liên Xô và bắt đầu một thời kỳ hoạt động, học tập và nghiên cứu về chủ nghĩa Marx-Lenin, về chế độ xã hội chủ nghĩa ngay trên đất nước Lenin vĩ đại.

Tại Đại hội lần thứ I Quốc tế Nông dân (10/1923), Người được bầu vào Đoàn Chủ tịch Quốc tế Nông dân.

Năm 1924, Người dự Đại hội lần thứ V của Quốc tế Cộng sản và được cử làm cán bộ Ban phương Đông của Quốc tế Cộng sản, đồng thời là Ủy viên Đoàn chủ tịch Quốc tế Nông dân, Nguyễn Ái Quốc được giao theo dõi và chỉ đạo phong trào cách mạng ở một số nước Châu Á.

Năm 1925, tại Quảng Châu (Trung Quốc), Người tham gia thành lập Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức Á Đông, sáng lập tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, ra báo Thanh niên để truyền bá chủ nghĩa Marx-Lenin về trong nước, đồng thời mở lớp đào tạo cán bộ cho cách mạng Việt Nam.

Năm 1931, Chủ tịch Hồ Chí Minh lúc đó có tên là Tống Văn Sơ bị chính quyền Anh bắt ở Hồng Kông và buộc tội là “một phần tử cộng sản nguy hiểm”, “phái viên của Đệ tam Quốc tế đến Hồng Kông để lật đổ chính quyền”.

Tuy nhiên, chỉ qua một lần tiếp xúc với ông bà luật sư người Anh là F.H. Loseby, bằng tình cảm, sự chân thành của mình, Người đã cảm hóa được họ. Mặc dù không cùng “chiến tuyến”, nhưng Người đã được ông bà luật sư nhận lời bào chữa và tận tình giúp đỡ Người thoát khỏi nhà tù Victoria.

Sự cảm hóa kỳ diệu đó của Người, sau này được ông Loseby kể lại trong cuốn hồi ký của mình: “Sau 30 phút gặp gỡ, Người đã hoàn toàn chinh phục tôi. Ở Người toát ra một sức mạnh cảm hóa kỳ diệu.” Về phần mình, bà Loseby kể: “Chỉ sau 10 phút là tôi cảm phục Người. Tôi thúc nhà tôi làm gấp hồ sơ, còn tôi và con gái tôi ngày ngày vào thăm, săn sóc sức khỏe cho Người.”

Từ năm 1921 đến năm 1930, Nguyễn Ái Quốc ra sức truyền bá Chủ nghĩa Marx-Lenin vào phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam, chuẩn bị về lý luận cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Với tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” và “Đường Kách mệnh”, đặc biệt là việc xuất bản tờ báo Thanh niên ra ngày 21-6-1925, Người đã chuẩn bị về đường lối chính trị để tiến tới thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.

Trong thời gian này, Người cũng tập trung cho việc chuẩn bị về tổ chức và cán bộ với việc Người lập ra Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (1925), tổ chức nhiều lớp đào tạo cán bộ và gửi đi học ở Liên Xô … Khi điều kiện thành lập Đảng đã chín muồi, ngày 03/02/1930, dưới sự chủ trì của đồng chí Nguyễn Ái Quốc tại Hương Cảng (Trung Quốc), Hội nghị hợp nhất 3 tổ chức Cộng sản đã nhất trí thành lập một đảng thống nhất là Đảng Cộng sản Việt Nam.

Hội nghị hợp nhất các tổ chức Cộng sản có ý nghĩa như là một Đại hội thành lập Đảng. Sự ra đời của Đảng là sản phẩm của sự kết hợp Chủ nghĩa Marx-Lenin, phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam. Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đã đánh dấu một bước ngoặt vĩ đại trong Cách mạng Việt Nam, chấm dứt sự khủng hoảng về đường lối chính trị, về con đường cứu nước, cứu dân, thống nhất đất nước, thoát khỏi ách áp bức của thực dân, phong kiến, thoát khỏi bần cùng, lạc hậu.

Giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội

Mùa Xuân năm 1941, sau hơn 30 năm bôn ba nước ngoài, rời xa Tổ quốc, ngày 28/1/1941, Người về nước trực tiếp lãnh đạo cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, Người chỉ ra rằng, trong điều kiện cụ thể của Việt Nam, con đường duy nhất phải theo là con đường cách mạng dân tộc dân chủ do Đảng tiên phong của giai cấp công nhân lãnh đạo đánh đổ đế quốc, thực dân, giành độc lập dân tộc, sau đó tiến lên thực hiện cách mạng xã hội chủ nghĩa.

Ngày 19/5/1941, giữa vùng núi rừng Pắc Bó, theo sáng kiến của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, Mặt trận Việt Minh ra đời giữa lúc nhân dân Việt Nam đang rên xiết trong cảnh một cổ hai tròng, vận mệnh dân tộc đang trong cảnh nước sôi lửa nóng.

Với một quyết tâm được xác định rõ trong chương trình của mình “làm cho nước Việt Nam được hoàn toàn độc lập, làm cho dân Việt Nam được sung sướng tự do”, Mặt trận Việt Minh đã giương cao ngọn cờ giải phóng dân tộc, tập hợp, đoàn kết mọi tầng lớp nhân dân trong cuộc đấu tranh giành độc lập tự do cho Tổ quốc. Sự thành lập và hoạt động của Việt Minh đã trở thành nhân tố cơ bản quyết định thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám 1945.

Cách mạng Tháng Tám thành công, ngày 2-9-1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Nhà nước Công Nông đầu tiên ở Đông Nam Á, đánh dấu một mốc son chói lọi trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam; chứng minh sự lãnh đạo tài tình, đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam, mà Chủ tịch Hồ Chí Minh là người sáng lập, rèn luyện.

Tuy nhiên, nền độc lập của nước ta một lần nữa bị thực dân Pháp chà đạp, tháng 12/1946, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động toàn quốc kháng chiến với quyết tâm: Chúng ta thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ. Với ý chí quyết tâm đó, quân và dân ta lần lượt đánh bại các kế hoạch chiến tranh của thực dân Pháp, đỉnh cao là chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu ngày 07/5/1954.

Thắng lợi chiến dịch Điện Biên Phủ chấm dứt sự thống trị của thực dân Pháp ở nước ta, đưa miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xã hội, làm hậu phương vững chắc cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Trong suốt 21 năm kiên trì đấu tranh kết thúc với cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc. Thắng lợi vĩ đại này, là một trong những trang chói lọi nhất của lịch sử dân tộc, là sự kiện có tầm quốc tế và có tính chất thời đại sâu sắc, mở ra một kỷ nguyên mới – kỷ nguyên của nước Việt Nam độc lập, thống nhất và đi lên chủ nghĩa xã hội.

Độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội là sự vận dụng sáng tạo học thuyết Marx-Lenin, thể hiện tính quy luật của sự phát triển lịch sử của xã hội Việt Nam, trở thành quan điểm xuyên suốt trong toàn bộ tư tưởng và sự nghiệp cách mạng của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh. Thực tế lịch sử đã chứng minh, đó chính là Đường cách mệnh cho dân tộc mà Người đã chọn, sự lựa chọn lịch sử đúng đắn và duy nhất!

Luis Francisco Báez Hernández (1936-2015) – nhà báo, nhà văn Cuba chuyên viết về các hoạt động của lãnh tụ Fidel Castro huyền thoại trong một lần gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Tôi không bao giờ có thể quên được buổi sáng ngày 20/7/1965 đó và câu chuyện với Chủ tịch Hồ Chí Minh hôm ấy đã cho chúng tôi hiểu rõ: Hồ Chí Minh là một trong những nhân vật phi thường của thời đại mình. Hồ Chí Minh phi thường chính trong sự giản dị và trong sáng của Người.

Những người nông dân Việt Nam bình dị nhìn thấy ở Người niềm hy vọng và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì thắng lợi cuối cùng của dân tộc. Toàn thể nhân dân Việt Nam nhìn thấy ở Người phẩm chất của vị lãnh tụ có thể tập hợp và đoàn kết tất cả các tầng lớp: nông dân, công nhân, trí thức và mọi người Việt Nam yêu nước vì một mục tiêu chung là giành độc lập, tự do cho đất nước.

Còn theo nghị quyết của Đại hội đồng UNESCO, Chủ tịch Hồ Chí Minh là biểu tượng của “tinh thần dân tộc, người đã cống hiến cả cuộc đời mình cho sự nghiệp giải phóng của nhân dân Việt Nam, góp phần vào cuộc đấu tranh chung của các dân tộc trên thế giới vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.”

Tiến sỹ Vũ Mạnh Hà, Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh, khẳng định trong 79 mùa xuân của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã có 30 năm Bác phải bôn ba ở nước ngoài để tìm đường cứu nước. Mỗi một giai đoạn đều có dấu ấn đặc biệt trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Bác ở tại nước ngoài. Ví dụ như trong giai đoạn 1911-1917 là quá trình Bác ra đi tìm đường cứu nước. Giai đoạn 1917-1923 là giai đoạn đánh dấu bước ngoặt trong cuộc đời khi mà Bác tiếp cận sơ thảo vấn đề luận cương của Lenin về vấn đề dân tộc và thuộc địa, chính từ đây từ một người yêu nước, Bác trở thành một chiến sỹ cộng sản và là một nhà hoạt động chính trị chuyên nghiệp. Và còn có nhiều dấu ấn khác trong các giai đoạn khác khi Chủ tịch Hồ Chí Minh hoạt động ở nước ngoài. “Chủ tịch Hồ Chí Minh của chúng ta là một lãnh tụ của nhân dân, vì nhân dân. Bác có một phong cách hết sức giản dị, gần gũi, dễ thuyết phục. Vì vậy, trong giai đoạn hoạt động ở nước ngoài, đi đến đâu, tiếp xúc với các đối tượng nào, Bác cũng để lại ấn tượng hết sức tốt đẹp và sâu sắc, làm cho mọi người quý mến, kính trọng. Tình cảm của nhân dân và Việt Nam được thể hiện sâu sắc, có rất nhiều tài liệu, hiện vật của nhân dân thế giới tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Còn về tình cảm đối với Bác, khi nhắc đến Chủ tịch Hồ Chí Minh là người ta nhắc đến Việt Nam và khi nhắc đến Việt Nam là người ta nhắc đến Chủ tịch Hồ Chí Minh,” ông Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh./.

Một ngày tháng Tư năm 1985, những người yêu âm nhạc tại Trung Quốc được đón nhận một món quà bất ngờ. Sau một thời gian dài đóng cửa với nền văn hóa phương Tây, các quan chức phụ trách văn hóa của đại lục đã đồng ý mở cửa cho nghệ sĩ nước ngoài tới biểu diễn. Ban nhạc có vinh dự đi vào lịch sử đó là Wham!, với hai thành viên George Michael và Andrew Ridgeley.

Nữ phát thanh viên nổi tiếng của Trung Quốc một thời là Hạm Lệ Quân đã được giao trọng trách MC tại buổi biểu diễn tại Bắc Kinh. Cho đến giờ, bà vẫn nhớ như in đêm biểu diễn ấy: “Chưa ai được thưởng thức thứ âm nhạc như vậy trước đó. Các ca sĩ liên tục di chuyển trong âm thanh ồn ã, trong khi chúng tôi vốn chỉ quen với những nghệ sĩ đứng yên một chỗ biểu diễn. Những thanh niên bị choáng ngợp và tất cả đều đưa chân nhún nhảy theo điệu nhạc. Những người duy nhất không hài lòng là cảnh sát bởi họ e sợ rằng sẽ có nổi loạn.”

Vượt qua những ban nhạc đình đám cùng thời khác là Queen và the Rolling Stones, Wham! đã trở thành nghệ sĩ phương Tây đầu tiên được biểu diễn tại Trung Quốc. Ở thời điểm đó, Wham! đang khao khát chứng minh vị trí số một trong làng pop thế giới và hai đêm diễn tại Bắc Kinh cùng Quảng Châu là minh chứng không thể hùng hồn hơn cho tầm vóc của ban nhạc này.

Một năm sau đêm diễn mang tính “cách mạng” kể trên, Wham! chính thức tan rã. Nhưng trong khi Andrew Ridgeley ngày càng chìm dần thì George Michael lại thăng hoa để trở thành siêu sao hàng đầu của làng nhạc nước Anh trong giai đoạn cuối thập niên 1980.

Song bất chấp những thành công trong sự nghiệp, cuộc đời của George Michael lại đầy những nỗi buồn mà anh nhiều lần tự nhận “là do bản thân tôi ngốc nghếch tự tạo ra”. Để rồi chỉ một ngày sau lễ Giáng Sinh mà khắp nơi trên thế giới ca khúc “Last Christmas” được vang lên với giọng ca mượt như nhung của Michael, ngôi sao này đã vĩnh viễn từ giã cõi đời ở tuổi 53.

“Make George Big”

Georgios Kyriacos Panayiotou là tên thật của George Michael. Anh chào đời tại London năm 1963 trong một gia đình có cha là người gốc Hy Lạp. Khi còn đi học tại trường Bushey Meads, Michael đã gặp và chơi thân với Andrew Ridgeley – người sẽ trở thành một nửa còn lại của Wham! sau này. Hai người dù khác nhau nhiều về tính cách nhưng lại cùng chung niềm đam mê âm nhạc. Điều này dẫn tới sự ra đời của Wham! vào năm 1981, sau khi ban nhạc The Executive mà bộ đôi này hợp tác cùng ba người nữa tan rã.

Album đầu tiên của nhóm mang tên “Fantastic” đã dành được ngôi đầu bảng xếp hạng các album bán chạy nhất tại vương quốc Anh. Song phải tới album thứ hai mang tên “Make It Big” với phong cách pop, post-disco thì Wham! mới thực sự tạo ra được “một vụ nổ” như cái tên của nhóm. Album nhạc này gây sốt với các bản nhạc ăn khách như “Careless Whisper”, “Everything She Wants” hay “Wake Me Up Before You Go Go” … và nhanh chóng đẩy tên tuổi Wham! lên vị trí hạng A trong làng giải trí. “Make It Big” bán được 6 triệu bản chỉ tính riêng tại Mỹ đồng thời là album bán chạy nhất tại 25 nước (bao gồm cả Mỹ và Anh).

Tuy nhiên, album này còn có một điểm nhấn khác là việc nhà sản xuất của nó chính là George Michael. Nghệ sĩ tài ba này cho thấy anh không chỉ có một giọng hát đẹp mà còn xuất chúng trong việc sáng tác khi tự mình đảm nhiệm vai trò viết và soạn nhạc cho tất cả các ca khúc. Tiêu biểu trong đó là bản hit kinh điển “Careless Whisper” – đĩa đơn solo đầu tiên của George Michael khi vẫn đang là thành viên của Wham! Đã có hơn sáu triệu bản đĩa đơn của “Careless Whisper” được tiêu thụ và ngay từ lúc này, người ta đã nhìn thấy ở George Michael tiềm năng để trở thành một siêu sao nếu một ngày Wham! tan rã.

Điều đó tới sau album thứ ba mang tên “The Final” và một buổi diễn chật cứng người tại sân vận động Wembley vào năm 1986. Sau khi làm nên lịch sử, hai thành viên của Wham! đã đường ai nấy đi. Chỉ một năm sau, Michael đã cho thấy những điều người ta từng tiên liệu về anh khi tách ra solo là hoàn toàn chuẩn xác. Album đầu tiên kể từ khi tách nhóm của Michael mang tên “Faith” đã bán được tới hơn 20 triệu bản trên toàn cầu và cho ra đời những ca khúc quen thuộc như “Faith”, “Father Figure” hay “One More Try” … Hình ảnh George Michael trong chiếc quần bò Levi’s, mặc áo khoác da và deo kính đen là một trong những hình ảnh mang tính biểu tượng của âm nhạc giai đoạn cuối thập niên 1980s.

Những album sau này bao gồm “Listen Without Prejuidice Vol. 1” (1990), “Older” (1996), “Song from the Last Century” (1999), “Patience” (2004) và “Symphonica” (2014) đều mang về cho George Michael những thành công nhất định. Anh không chỉ giỏi sáng tác và truyền cảm xúc da diết vào từng câu chữ mà còn có khả năng biến ca khúc của người khác thành của mình. Tiêu biểu là những bản cover “I Can’t Make You Love Me” hay “Don’t Let The Sun Go Down On Me” của Michael đều được nhiều người nhận xét là hay và truyền cảm hơn so với bản gốc. Ở thời đỉnh cao khi mà dây thanh quản chưa bị tàn phá do những cuộc chơi thâu đêm suốt sáng, những màn trình diễn trực tiếp của anh chẳng hề thua kém bản ghi trong phòng thu là bao và thậm chí còn vượt trội hơn về mặt cảm xúc.

Muốn biết George Michael tài năng đến nhường nào, người hâm mộ có thể tìm xem lại đoạn video được đính kèm trong đĩa DVD ghi lại buổi hòa nhạc tưởng niệm Freddie Mercury (cựu thành viên nhóm Queen đã qua đời do bệnh AIDS vào năm 1991). Video ghi lại buổi tập dượt trước khi trình diễn của George Michael cùng những thành viên còn lại của Queen. Michael đảm nhiệm vị trí hát chính mà Freddie Mercury từng nắm giữ và hát ca khúc “Somebody to Love” với tất cả cảm xúc của mình.

Trong số những “khán giả” lặng yên đi vì sự xuất chúng của Michael ở trên sân tập có hai ca sĩ nổi tiếng là David Bowie và Seal. Khi nhớ lại đêm diễn tưởng nhớ Freddie Mercury ấy, tay guitar Brian May của Queen đã phải trầm trồ: “George Michael là số một. Giọng hát của anh ấy khi thể hiện ‘Somebody to Love’ đã chạm được tới một nốt đúng y chang Freddie”.

Chẳng phải ngẫu nhiên mà khi George Michael qua đời, nhiều tờ báo của Anh như The Guardian, Daily Mail hay BBC đều gọi anh là “ngôi sao pop số một của Anh quốc thập niên 1980s”. Michael đã khẳng định vị thế vững như bàn thạch của mình trong lịch sử âm nhạc xứ sương mù với bảng thành tích ấn tượng: có hơn 100 đĩa được bán ra trên toàn cầu, có bảy đĩa đơn số một tại Anh và tám đĩa đơn đứng đầu bảng Billboard tại Mỹ, nhận hai giải Grammy, ba giải Brit Awards, bốn giải MTV Video Music Awards … Trong một cuộc bầu chọn, tạp chí Billboard đã xếp George Michael ở vị trí thứ 40 trong danh sách “Những nghệ sĩ thành công nhất mọi thời đại”.

Trái tim đa cảm

Vào năm 1998, trái tim nhiều người hâm mộ nữ của George Michael đã tan nát khi ngôi sao này chính thức thừa nhận mình là người đồng tính. Những dấu hiệu này đã được thể hiện trước đó qua nhiều lời đồn và cả những sáng tác nhuốm màu nhục dục của anh. Song chỉ đến khi Michael chính thức lên tiếng thì những người hâm mộ mới chịu tin.

Ngay từ thời còn là thanh niên, anh đã chia sẻ với người bạn Ridgeley rằng mình là người lưỡng tính, song anh không dám nói điều này với bố mẹ bởi những định kiến thời bấy giờ. Đến khi đã ngoài 40, anh mới tiếc nuối: “Tôi có lẽ đã là một người hạnh phúc nếu tôi sống thật với giới tính từ năm 19 tuổi”.

Đến khi gia nhập làng giải trí, George Michael càng phải sống khép kín bởi lo sợ những thông tin về giới tính sẽ ảnh hưởng tiêu cực tới sự nghiệp. Anh đã qua đêm với nhiều fan nữ song thừa nhận mình “biết rằng nó sẽ chẳng thể nào tiến lên thành một mối quan hệ nghiêm túc bởi sâu thẳm trong tim, tôi biết mình là một người đồng tính và không muốn lợi dụng họ”. Trong một cuộc phỏng vấn vào năm 1999, Michael chia sẻ: “Tôi từng có lúc nghĩ mình đã yêu một người phụ nữ, nhưng chỉ đến khi yêu một người đàn ông, tôi mới hiểu rằng những xúc cảm trước đây không phải là tình yêu”.

Việc là người đồng tính và sống thật với bản thân mình không hề sai trái, song nhiều bi kịch cuộc đời của George Michael lại phát sinh từ đây. Những khán giả yêu thích George Michael đều biết rằng mỗi khi trình diễn ca khúc “Jesus to a Child”, anh đều nhắc về người quá cố Anselmo Feleppa. Đây là một nhà thiết kế người Brazil mà Michael đã gặp và đem lòng yêu sau một buổi hòa nhạc tại Rio năm 1991. Chỉ sáu tháng sau khi bắt đầu mối quan hệ, Feleppa đã phát hiện mình bị HIV và tới năm 1993, anh đã vĩnh viễn ra đi.

Cái chết của người bạn trai đã để lại khoảng trống mênh mông trong tim của George Michael. Anh hoang mang vì lo sợ mình dính AIDS, không dám thú nhận với gia đình bởi sợ bị xa lánh và trên tất cả, anh đã mất đi một người tri kỷ. Trong suốt 18 tháng đầu tiên, George Michael sống trong nỗi buồn và không thể sáng tác thêm một ca khúc nào. Cho đến một ngày khi anh quyết tâm vượt qua nỗi đau, anh đã sáng tác “Jesus to a Child”.

Trái tim của George Michael đã được nguôi ngoai phần nào khi anh bắt đầu mối quan hệ với cựu tiếp viên hàng không Kenny Goss vào năm 1996. Song Michael lại có xu hướng đam mê những cuộc tình chớp nhoáng và điều này dẫn tới việc anh bị bắt do có “hành vi dâm ô” trong nhà vệ sinh với một cảnh sát chìm vào năm 1998.

Viên cảnh sát Marcelo Rodriguez đã cải trang thành người thường để gạ gẫm Michael và ngôi sao này đã mắc bẫy. Kết quả là Michael bị phạt 810 USD và phải lao động công ích 80 tiếng đồng hồ. Để đáp trả lại cái bẫy kể trên, George Michael đã cho ra mắt video ca nhạc “Outside” trong đó có những hình ảnh chế giễu cảnh sát. Vào năm 2006, George Michael lại một lần nữa bị buộc tội về việc quan hệ tình dục tại nơi công cộng, lần này là với một tài xế 58 tuổi.

Không chỉ gặp rắc rối với sở thích tình dục, George Michael còn có cuộc sống phóng túng và từng bị bắt do sở hữu chất cấm vào năm 2006. Vào năm 2010, anh đã bị tòa tuyên phạt cấm năm năm không được lái xe do điều khiển phương tiện khi đang sử dụng chất kích thích. Khi nói về những scandal này, George Michael đã phải ngao ngán: “Tất cả đều là lỗi của tôi, như thường lệ”.

Để xua đi nỗi cô đơn, sự mất mát và nhiều cái giá phải trả cho sự nổi tiếng, George Michael đã đắm mình trong rượu và cần sa. Hệ quả là sức khỏe của anh ngày một suy sụp, tới mức anh từng phải hủy phần lớn chuyến lưu diễn vào năm 2011 do bị viêm phổi. Một người thân của George Michael từng chia sẻ với báo giới vào năm 2015: “Cậu ấy liên tục hút thuốc phiện. Trước khi đi cai nghiện. cậu ấy phải liên tục dùng chất gây nghiện nếu không muốn cơ thể bị co giật. Có những bữa tiệc mà cậu ấy dùng thuốc để rồi ngã gục và được mọi người nâng lên từ dưới sàn nhà trong đống nôn mửa. George đã rất gầy và ốm yếu.”

“Cậu ấy dùng đủ mọi thứ: từ rượu, cần sa cho tới cocaine. Mọi thứ ngày càng tệ hơn, với chỉ hai con đường: một là nhà tù và hai là chết. Tôi e sợ rằng cậu ấy sẽ chết sớm”. Một năm sau, lời cảnh báo đó đã trở thành sự thật.

Vĩ thanh

Một ngày kể từ sau cái chết của George Michael, lượng tải các ca khúc của ông được tăng đột biến. Một quản lý của Spotify cho biết trong ngày 26/12, lượng tải nhạc số các ca khúc của George Michael đã tăng tới 3.158% so với ngày này của tuần trước. Người hâm mộ tìm lại những bài hát kinh điển như “Last Christmas”, “Faith”, “Careless Whisper”, “Wake Me Up Before You Go-Go” … để tưởng nhớ lại danh ca tài năng này. Họ xót xa bởi “Last Christmas” đã từ “Mùa Giáng sinh trước” trở thành “Mùa Giáng sinh cuối cùng”, và đôi chân của Michael sẽ chẳng bao giờ nhảy nữa như lời hát “Careless Whisper”.

Những câu chuyện xúc động về sự hào phóng của George Michael cũng được chia sẻ. Ngay từ khi còn là thành viên của Wham!, Michael đã góp giọng trong ca khúc từ thiện “Do They Know It’s Christmas?” (1994) để dành tiền cho vùng đất Ethiopia nghèo khó. Xuyên suốt sự nghiệp, Michael thường xuyên tham gia các buổi hòa nhạc từ thiện, nhưng chỉ đến khi anh qua đời thì nhiều đóng góp thầm lặng của ngôi sao này mới được hé lộ. Tổ chức Childline cho biết trong suốt nhiều năm liền, George Michael đã âm thầm đóng góp hàng triệu USD cho dịch vụ tư vấn cho thanh, thiếu niên dưới 19 tuổi tại Anh này. Quỹ ung thư Macmillan cũng lên tiếng cho biết sự hào phóng của Michael với tổ chức này trong nhiều năm và anh luôn giữ kín danh tính.

Một câu chuyện xúc động khác được một nhà sản xuất truyền hình chia sẻ trên Twitter là sau khi xem một chương trình mang tên “Deal or No Deal”, George Michael đã bị xúc động trước hoàn cảnh của một người phụ nữ cần tiền để phẫu thuật. Anh đã gọi điện tới nhà sản xuất để nhờ chuyển giúp khoản tiền 15 ngàn USD và đề nghị không được tiết lộ cho người phụ nữ đó về thân phận của anh.

Những bi kịch của cuộc đời George Michael “đều do anh gây ra” như anh tự thừa nhận và anh cũng đã phải gánh chịu những hệ quả. Còn khi tưởng nhớ về ngôi sao này, người hâm mộ sẽ nhìn vào di sản âm nhạc và những màn trình diễn xuất sắc của anh. Giây phút thăng hoa của sự nghiệp George Michael là khoảnh khắc anh bùng nổ trên sân khấu Wembley để hát vang ca khúc “Somebody to Love” trong đêm nhạc tưởng nhớ Freddie Mercury. Xin mượn lời của Brian May để kết thúc bài viết này: “Hãy yên nghỉ nhé chàng trai tài năng. Có lẽ giờ này cậu ấy đang hát vang cùng Freddie và những thiên thần”.

Từ khi sinh ra, cô bé Lê Thị Ngọc Trâm (xã Hải Hà, huyện Hải Hậu, Nam Định) đã mang trong người căn bệnh loạn sản đòn sọ vô cùng hiếm gặp. Chứng bệnh lạ ấy khiến cho toàn bộ phần xương đòn, xương sọ và cả răng của bé bị khuyết, toàn bộ cơ thể theo đó suy nhược.

Thế nhưng, vượt qua tất cả nỗi đau đớn về thể xác, cô bé ấy vẫn đã và đang tiếp tục hành trình biến những ước mơ nhỏ của mình thành hiện thực.

Căn bệnh cực hiếm trên thế giới

Bé Trâm sinh năm 2002 ở quê nhà xã Hải Hà, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Ngày Trâm chào đời, niềm vui đón đứa con đầu lòng chưa kịp vỡ òa thì bất hạnh lại sầm sập ập tới gia đình nhỏ này.

Nhớ lại khoảng thời gian đầy khó khăn ấy, bố Trâm – anh Lê Trọng Bốn – vẫn chưa hết buồn. Thở dài, người đàn ông khắc khổ kể: “Chỉ vài tuần cháu ra đời, gia đình tôi đã thấy có những dấu hiệu bất thường, sức khỏe rất yếu, vận động khó khăn.”

Lo lắng, đôi vợ chồng trẻ vội vã đưa con đi khám thì bàng hoàng phát hiện ra cô bé bị mắc bệnh hiếm gặp: Thiếu xương sọ và xương đòn bẩm sinh. Những hy vọng, dự định của họ bỗng dưng đảo lộn. Thay vào đó, chuỗi ngày dài đằng đẵng chiến đấu chống lại bệnh tật của cả gia đình nhỏ bé ấy chính thức bắt đầu.

Người đàn ông trước mặt chúng tôi thừ người ra, lẩm nhẩm đếm số lần cô con gái nhỏ của mình phải nằm viện. Nét mặt bất chợt dại đi, đôi mắt trong thoáng chốc xa xăm như quên cả người đối diện. Miệng anh cứ lắp bắp: “Một tuổi nằm bệnh viện Nhi, 3 tuổi ở Bạch Mai, 6 tuổi ở bệnh viện Phổi…”

Lạc giọng, anh Bốn nói như chực bật khóc: “Cháu ốm quá, hai vợ chồng phải thay nhau bế ẵm đến tận 3 năm. Con thì càng lớn càng yếu, cả khuôn mặt bị biến dạng dần, ăn uống cũng khó khăn do phổi bị úng thủy, phế quản rất nhỏ.”

Ngày ngày, người cha nhìn con mình trườn bò mà không sao cầm được lòng. Cứ nghe người ta mách ở đâu có thầy giỏi, anh lại ôm con mà đi. Giờ tính lại, hầu như không còn bệnh viện nào không có dấu chân của gia đình nhỏ bé ấy.

Mãi tới năm Trâm 4 tuổi, các bác sỹ mới chính thức kết luận được bé bị bệnh thiếu khớp hiếm gặp. Căn bệnh này khiến cho toàn bộ phần xương sọ của Trâm không phát triển, thay vào đó chỉ là một màng sụn mỏng bao quanh bộ não. Không chỉ thế, xương quai xanh cũng tiêu biến, khiến hai vai cô bé rũ xuống như con chim non không thể dang cánh. Các khớp xương đốt tay, chân cũng phình to; răng không thể mọc.

Đây là căn bệnh cực hiếm gặp trên thế giới khi cứ hơn 1 triệu trẻ mới có một ca mắc phải. Theo tỷ lệ này, cả Việt Nam cũng chỉ có khoảng 70-80 trẻ có những hội chứng tương tự.

Đáng sợ nhất, đây là căn bệnh cực hiếm gặp trên thế giới khi cứ hơn 1 triệu trẻ mới có một ca mắc phải. Theo tỷ lệ này, cả Việt Nam cũng chỉ có khoảng 70-80 trẻ có những hội chứng tương tự.

Khi nghe tin dữ, mọi thứ như tối sầm trước mặt vợ chồng anh. Đứa trẻ mà anh chị dồn bao nhiêu hy vọng giờ đang phải đối mặt với một tương lai trắc trở. Mẹ Trâm – chị Vũ Thị Ánh – cứ ôm con khóc. Căn nhà trọ nhỏ nằm sâu hun hút tận Thanh Trì ngày ấy hiếm khi có tiếng cười.

Để níu lại hy vọng mong manh cho Trâm, anh Bốn và chị Ánh đã phải bán mảnh đất ở quê, dồn tiền, dồn của chạy chữa cho con. Tuổi thơ của Trâm là những chuỗi ngày dài nằm viện, là gần 10 ca phẫu thuật lớn nhỏ đau xé da xé thịt… Cơ thể em không còn mấy chỗ lành lặn khi lần lượt phải cắt bỏ thùy phổi, phẫu thuật lấy lại chức năng cơ xương hàm…

“Cái gì bán được thì chúng tôi cũng đã bán hết, nhưng tình trạng của cháu vẫn không khá lên. Năm ngoái, do vợ tôi sinh thêm hai cháu, tôi buộc phải đưa Trâm về quê nhờ bác ruột và ông bà nội chăm sóc hộ,” anh Bốn ngậm ngùi.

Anh Lê Trọng Bốn đang làm công chức kỹ thuật tại Trung tâm Dịch vụ Hỗ trợ Đào tạo (Đại học Kinh tế Quốc dân). Còn chị Ánh làm thợ cắt may quần áo tại nhà. Mặc dù được trường Đại học Kinh tế Quốc dân hỗ trợ chỗ ở tạm thời, nhưng gánh nặng trên vai gia đình nhỏ bé ấy vẫn rất lớn.

Lặng lại một lúc, người cha 40 tuổi thở dài: “Dù có khổ, có khó thì chúng tôi thế nào cũng chịu được. Chỉ mong một ngày, con mình được khỏe mạnh bình thường. Chứ giờ chúng tôi cũng chẳng mong gì hơn.”

Giấc mơ nhỏ của chú chim non nghị lực

Chúng tôi về Hải Hậu (Nam Định) trong một tâm trạng khá ngổn ngang. Bởi trước khi đi, anh Bốn có kể lại một câu chuyện khiến chúng tôi chạnh lòng. Ngày Trâm mới đến lớp tại một trường trên địa bàn Hà Nội, sức khỏe của cô bé vẫn rất yếu. Tai em có vấn đề nên khó nghe, khuôn mặt bị biến dạng, người bé quắt queo. Đặc biệt, do thiếu xương quai xanh nên dáng đi của em cũng đặc biệt.

“Có những hôm, vợ chồng tôi thấy Trâm về cứ khóc mãi và không muốn đến lớp nữa. Hỏi ra, thì mới biết con mình bị bạn bè trêu và đánh. Có người độc mồm còn bảo Trâm bị nhiễm chất độc màu da cam, là yêu quái…,” anh Bốn nói, mắt đã đỏ hoe từ lúc nào.

Căn phòng lặng phắc, có tiếng thở dài. Chỉ con chim nhỏ bé không may mắn, mắt vẫn cứ sáng rực, như đang mơ thêm một giấc mơ đẹp nào nữa.

Khi ấy, hai vợ chồng anh chỉ còn biết nén nước mắt, cố động viên con gái; đồng thời nhờ các thầy cô trong trường chú ý tới em. Ngay cả khi đi học bình thường, anh chị cũng phải dặn Trâm phải tránh xa các bạn đang nô đùa chạy nhảy, vì chỉ cần bị xô ngã, phần đầu của cô bé sẽ bị tổn thương nặng do không có lớp xương cứng bảo vệ.

Nhưng, điều đáng mừng nhất là Trâm đã cố gắng vượt qua mặc cảm, khó khăn để học tốt. Cô Trần Phương Lan, hiệu trưởng trường Trung học cơ sở Hải Hà (huyện Hải Hậu, Nam Định) cho biết: “Em Lê Thị Ngọc Trâm chuyển về học tại trường từ tháng 9 năm 2015 đến nay. Tuy là một học sinh khuyết tật nhưng em rất ham học, thành tích học của em rất cao khi liên tục đạt danh hiệu học sinh giỏi. Đặc biệt, trong năm học 2015-2016 em đã đạt giải ba kỳ thi tiếng Anh trên mạng Internet. Đây có thể nói là thành tích rất tốt đối với học sinh khuyết tật như Trâm và đây cũng là niềm vinh dự, tự hào của nhà trường.”

Những lúc phải nằm viện vì phẫu thuật, cô học trò nhỏ lớp 8A trường Trung học cơ sở Hải Hà bao giờ cũng mang theo sách vở vào để đọc. Sau khi xuất viện, mặc dù được nghỉ, nhưng em vẫn mang bài vở xuống nhà cô giáo để nhờ cô giáo kèm cặp thêm cho kịp chương trình với các bạn cùng lớp.

“Trâm là niềm tự hào của gia đình và thầy cô ở trường và là tấm gương cho các bạn cùng lớp vì nghị lực tự vượt lên hoàn cảnh, tinh thần hiếu học. Các thầy, các cô qua đó càng thấy mình phải cố gắng nhiều hơn để giúp đỡ cho các em vượt khó vươn lên,” cô Trần Thị Son, giáo viên bộ môn tiếng Anh của Trâm chia sẻ.

Ngày ngày, sau những giờ học trên lớp, Lê Thị Ngọc Trâm lại tự giác lên phòng học tại nhà, miệt mài bên chiếc máy tính để luyện tiếng Anh, môn học em yêu thích nhất.

Khi được hỏi về ước mơ, cô bé nhỏ quắt queo khẽ cho biết: “Em rất thích biển. Em chỉ muốn sau này được góp phần làm sạch biển quê hương. Em sẽ tổ chức một sự kiện để tuyên truyền cho mọi người cùng bảo vệ biển. Nhưng, nếu có một điều ước ngay lúc này, em chỉ mong mình khỏe mạnh lại, để không ai phải vất vả vì em nữa.”

Căn phòng bỗng trở nên lặng phắc. Những người thân của cô bé quay đi. Có cả tiếng thở dài. Mẩu giấy nhỏ Trâm tự dán để nhắc nhở: “Ngày uống thuốc hai lần…” bị gió phía bên ngoài thổi phất phơ ngay trên phía bàn học. Chỉ có cô bé con, con chim nhỏ bé không may mắn, mắt vẫn cứ sáng rực, như đang mơ thêm một giấc mơ đẹp nào nữa.

Chỉ mình em biết được.

Giấc mơ dẫu có dài, nhưng sẽ có đích đến, Trâm ạ!

Sự phát triển của các thiết bị di động cũng như các mạng xã hội đang buộc các cơ quan báo chí phải định hình lại hoạt động của mình. Facebook cũng như các nền tảng digital khác đang tạo ra nhiều cơ hội, và cũng đem đến vô vàn mối đe dọa.

Những thách thức nghiêm trọng

Trong số những diễn biến quan trọng nhất của báo chí digital hai năm qua kể từ đầu năm 2015, có một xu hướng nổi trội về những loại tin tức được sản xuất, phát hành và tạo doanh thu gọi là “distributed content.” Nó có nghĩa là các cơ quan báo chí trao nội dung của họ cho các nền tảng như Facebook mà không gắn kết trở lại với website của mình để người dùng mobile có thể truy cập nhanh chóng chứ không cần đợi 5, 10 giây như trước – khoảng thời gian quá lâu đối với những người sử dụng không kiên nhẫn.

Snapchat là nền tảng đầu tiên xông pha vào lãnh địa cạnh tranh mới này khi tung ra tính năng Discover vào tháng 1/2015. Facebook tiếp nối vào tháng 6 với Instant Articles, sau đó thêm Google, Instagram và Apple nhanh chóng nhảy vào cuộc đua.

Theo cây viết Josh Constine của trang Tech Crunch, các nền tảng xã hội và công nghệ này có ít nhất 3 động cơ khi thực thi những bước đi kể trên. Họ muốn tránh việc người dùng từ bỏ việc truy cập vào nội dung tin tức vì thời gian download quá lâu; họ muốn giữ người dùng trong khu vườn được quây kín của mình để người dùng khỏi chạy sang các nền tảng khác; và họ muốn tranh thủ sự chú ý của độc giả để gắn các quảng cáo được lập trình hiển thị theo sở thích, thị hiếu và thói quen mua sắm cá nhân.

Sự phát triển của “distributed content” – nội dung đăng tải trên nền tảng thứ 3 – là kết quả của việc người dùng Internet di chuyển sang các thiết bị di động. Chỉ trong vòng 2 năm, sự di chuyển đó đã làm thay đổi cán cân quyền lực giữa các cơ quan báo chí và các nền tảng phát hành nội dung của họ.

Với 1,7 tỷ người sử dụng mỗi tháng trên toàn cầu, Facebook đã trở thành một tờ báo lớn nhất thế giới, nói cách khác là một nguồn tin lớn nhất. 44% số người tại 26 quốc gia trên thế giới tham gia cuộc khảo sát gần đây của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters thuộc Đại học Oxford cho biết họ coi Facebook là nguồn tin chủ yếu. Tỷ lệ cho báo in tụt xuống mức thê thảm là 24%. Các nền tảng thuộc sở hữu của Facebook – bao gồm cả Instagram, Messenger và WhatsApp –  tiếp cận tới 86% người dùng Internet trong độ tuổi từ 16 đến 64 tại 33 quốc gia trong khảo sát của GlobalWebIndex.

Truyền thông xã hội đang chi phối thời gian lướt mạng của mỗi người: trung bình một cá nhân tiêu tốn tới 1 tiếng 51 phút mỗi ngày cho truyền thông xã hội, trong đó, riêng Facebook đã là 50 phút. Ở một số nước, người ta còn dành nhiều thời gian hơn cho mạng xã hội: đơn cử như ở Brazil, thời gian lên mạng xã hội là 3 giờ 37 phút, trong khi thời gian xem truyền hình chỉ là 1 giờ mỗi ngày.

44% số người tại 26 quốc gia trên thế giới cho biết họ coi Facebook là nguồn tin chủ yếu. Tỷ lệ cho báo in tụt xuống mức thê thảm là 24% (Khảo sát của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters thuộc Đại học Oxford)

Việc mất độc giả lẫn nguồn thu vào tay Facebook và Google đã bắt đầu tăng lên với tốc độ chóng mặt. Trong khi Facebook trở thành nguồn mang lại lượng truy cập lớn nhất cho nhiều website tin tức, nó cũng trở thành đối thủ cạnh tranh về nguồn thu quảng cáo. Theo cơ quan quảng cáo Internet IAB, trong năm 2015, Google và Facebook chiếm tới 64% thị trường quảng cáo digital giàu có nhất là Mỹ, trị giá tới 59,6 tỷ USD. Trong quý 1/2016, cứ 1 USD mới chi cho digital thì đến 85 xu rơi vào túi hai công ty này.

Sự thay đổi kinh hoàng về hành vi tiêu dùng cũng như bức tranh quảng cáo đã dẫn đến một làn sóng tạo đột phá trong ngành truyền thông tin tức và chiến lược chuyển đổi sang digital của các cơ quan báo chí. Tờ The Guardian của Anh, một trong những tờ báo được cho là sáng tạo nhất và thành công nhất hiện nay trên thế giới, đã tích cực mở rộng ra toàn cầu trong vài năm gần đây với hy vọng rằng việc thu hút được nhiều độc giả hơn sẽ giúp họ kiếm được nhiều tiền hơn. Tuy nhiên chiến lược này đã không thành công. Cựu tổng biên tập Alan Rusbridger nói rằng những dự đoán của The Guardian không bao giờ trở thành hiện thực “vì bao nhiêu tiền đều chảy về Facebook.”

Các cơ quan báo chí, vốn đã bị suy yếu vì mất độc giả và doanh thu, nhận thấy tỷ lệ truy cập website tăng lên từ các nền tảng digital như Facebook, Google, Snapchat, Instagram, Apple News, và các ứng dụng trung gian khác. Họ nghĩ ít ra đây cũng là cái lợi, ít nhất là nhìn vào tấm gương của một số trường hợp thành công. Nhưng bức tranh không phải lúc nào cũng màu hồng. Farhad Manjoo của tờ New York Times đã mô tả rất kỹ tình trạng này trong cuốn sách với tựa đề “Năm kẻ đáng sợ thống trị đời sống digital trong tương lai trước mắt,” còn Tiến sỹ Adam Fraser thuộc Echo Junction (Australia) cũng đề cập trong cuốn “Tương lai dường như thuộc về Facebook và Google.”

Nhiều nhà xuất bản tin tức đã phải chấp nhận quan điểm rằng họ cần phải có “thỏa thuận với quỷ dữ,” từ bỏ một phần kiểm soát nội dung để đổi lấy việc phát hành rộng rãi hơn và một chút doanh thu nào đó từ các nền tảng này. “Nếu không đánh bại được những gã khổng lồ thì bắt tay với họ vậy.” Một số báo dường như đang có ý kiến như thế.

Xu hướng ngả về “distributed content” và việc các nền tảng digital ngày càng gia tăng ảnh hưởng đối với việc phát hành tin tức đã dẫn đến những cuộc tranh luận này lửa trong giới chuyên gia. Emily Bell thuộc Đại học Columbia khẳng định “Facebook đang nuốt chửng thế giới” và có lẽ đánh giá này cho thấy rõ nhất những mối quan ngại về việc mất ảnh hưởng của các cơ quan báo chí. Những người khác thì cảnh báo rằng bằng việc áp dụng các chiến lược mới này, các cơ quan báo chí đang biến mình thành các công ty sản xuất nội dung phục vụ các nền tảng hùng mạnh mà thôi.

Nhà báo Mathew Ingram của Fortune lo lắng rằng các tên tuổi báo chí lớn sẽ trở nên nhạt nhòa và họ cũng mất tầm quan trọng khi trao nội dung cho Facebook: “Điều nguy hại là Facebook – một công ty vì lợi nhuận mà cho đến giờ không cho thấy chứng cứ nào về việc thực sự hiểu hoặc quan tâm tới bản chất của ‘báo chí’ – sẽ trở thành thành nguồn tin tin cậy đối với hàng triệu người dùng, chứ không phải những cơ quan báo chí đã sản xuất ra nội dung.”

Một số người thậm chí cho rằng việc ngày càng nhiều cơ quan báo chí tận dụng “distributed content” có nghĩa là các nền tảng này cùng với truyền thông xã hội – đặc biệt là Facebook với số lượng người dùng cao hơn cả quốc gia đông dân nhất thế giới và Google với thế gần như độc tôn về tìm kiếm – sẽ tạo ra một hình thức độc quyền mới về luồng thông tin cung cấp ra công chúng.

Một số người khác lo ngại xu hướng này có nghĩa là các nhà xuất bản tin tức sẽ đánh mất vai trò là “cơ quan quyền lực thứ tư,” là cơ quan giám sát đại diện cho những lợi ích của công chúng nói chung, chứ không phải cho các chính trị gia, giới doanh nhân hay các tổ chức xã hội.

Chỉ một thay đổi về thuật toán của Facebook đã làm tăng huyết áp của lãnh đạo các tòa soạn từ New York tới Berlin, từ New Delhi tới những thủ đô láng giềng của Việt Nam tại khu vực Đông Nam Á.

Trong một bài bình luận về sự di chuyển của độc giả sang các thiết bị di động và ứng dụng, Nilay Patel, tổng biên tập của trang The Verge, đã mô tả cách thức mà Google, Facebook và Apple tạo lập vị trí để độc quyền quảng cáo digital. Theo ông, ba gã khổng lồ này sẽ chi phối công nghệ quảng cáo digital nhắm vào người dùng tới mức các nhà xuất bản tin tức quy mộ nhỏ sẽ không có khả năng cạnh tranh và không thể phát triển bền vững.

Nhiều cơ quan báo chí cho rằng tranh thủ Facebook để phát hành nội dung là điều tuyệt vời vì đây là nguồn tạo lượng truy cập với chi phí rẻ, sau đó họ có thể kiếm tiền bằng cách đăng quảng cáo trên chính website hoặc các ứng dụng tin tức của mình. Nhưng thành công của họ, nếu có, lại phụ thuộc quá nhiều vào các thuật toán của các nền tảng này, và một khi có sự thay đổi, giống như những thay đổi mà Facebook công bố hồi tháng 6/2016 về việc ưu tiên nội dung cá nhân hơn là nội dung của các nhà xuất bản tin tức trên News Feed, đã làm tăng huyết áp của lãnh đạo các tòa soạn từ New York tới Berlin, từ New Delhi tới những thủ đô láng giềng của Việt Nam tại khu vực Đông Nam Á.

Nhưng thay đổi thuật toán cũng chỉ là một trong các nguy cơ. Còn rất nhiều rủi ro khác khi bắt tay với các nền tảng mà có thể liệt kê như sau:

• Các nền tảng đặt luật chơi cho hệ sinh thái của họ và thực thi quyền lực khi họ muốn (ví dụ Facebook kiểm duyệt bức hình em bé Napalm trong mà tờ báo lớn nhất Na Uy Aftenposten đăng tải vì thuật toán chỉ nhận diện được hình khỏa thân mà không hiểu được bối cảnh là sự khủng khiếp của cuộc chiến tranh ở Việt Nam).
• Các nền tảng tung ra các sản phẩm hoặc tính năng mới và lôi kéo các đối tác tham gia, nhưng rồi họ đổi ý và đơn phương hủy bỏ các sản phẩm này (ví như Facebook thuyết phục các nhà xuất bản tin tức đầu tư vào các ứng dụng tin tức timeline hồi năm 2011 rồi ngừng dự án vào năm 2012).
• Các nền tảng tung hô đối tác lên tận mây xanh rồi lại nhấn xuống bùn đen nếu muốn (ví dụ như Zynga, một công ty sản xuất social game, trở thành nhà phát triển và đối tác kinh doanh hàng đầu của Facebook vào năm 2010 nhưng sự hợp tác này đã chấm dứt vào năm 2012).

Những cơ hội to lớn

Cơ hội thì đã rõ ràng, và hầu hết các cơ quan báo chí đều nhận ra xu hướng không thể đảo ngược là sự lên ngôi của truyền thông xã hội trong đời sống con người. Thay vì coi nó như kẻ thù vào cái thuở ban đầu, báo chí sau đó đã nhìn nhận truyền thông xã hội là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển, và hiện nay thì đã dùng cụm từ “phần không thể tách rời.”

Đôi khi báo chí quá lo ngại về những mối đe dọa của Facebook và các nền tảng khác mà quên đi những lợi ích mà chúng mang lại. Đơn cử, Facebook có thể là chất xúc tác cho cả quá trình chuyển đổi sang digital của một cơ quan báo chí với những lý do sau:

• Nó tạo ra các quy trình sản xuất nội dung kiểu mới với khái niệm trở nên phổ biến gần đây là “social journalism” – làm báo bằng các công cụ truyền thông xã hội;
• Nó là công cụ kể chuyện hiệu quả (thông qua việc phát thẳng video lên Facebook, Livestream, tính năng tương tác video 360 độ và nền tảng thực tế ảo trong tương lai, những công cụ trao đổi tự động trên Messenger và có thể cả trên WhatsApp)
• Nó là công cụ để tạo dựng và duy trì quan hệ với độc giả thông qua các fanpage. Nhiều cơ quan báo chí cũng dần loại bỏ phần bình luận của độc giả dưới các bài viết trên website và đưa hoạt động này lên Facebook;
• Nó là công cụ cho việc tiếp thị bằng nội dung (ví dụ các status lựa chọn đối tượng độc giả dựa vào hồ sơ cá nhân trên Facebook);
• Nó là công cụ hỗ trợ thương mại điện tử (ví dụ công cụ đăng ký newsletter và các công cụ khác như các nút “Shop now”, quảng cáo trên ứng dụng mobile và các công cụ tổ chức sự kiện);
• Nó là công cụ hỗ trợ quảng cáo (ví dụ quảng cáo tự động bằng hệ thống Facebook Audience Network, thúc đẩy các chiến dịch quảng cáo nội tại với Branded Content)

Nhiều cơ quan báo chí trước đây giao cho một vài biên tập viên trẻ phụ trách chiến lược social vì cho rằng chỉ có đối tượng trẻ mới quan tâm, nhưng giờ đây đã thay đổi quan điểm. Truyền thông xã hội nay không chỉ liên quan vấn đề nội dung của một tòa soạn mà cả về quảng bá, thương mại điện tử, cơ hội quảng cáo…, và đều phải có nhân viên chuyên trách riêng cho từng lĩnh vực.

Truyền thông xã hội nay không chỉ liên quan vấn đề nội dung của một tòa soạn mà cả về quảng bá, thương mại điện tử, cơ hội quảng cáo…, và đều phải có nhân viên chuyên trách riêng cho từng lĩnh vực.

Nhiều cơ quan xuất bản tin tức – từ một hãng chuyên về digital như Vox cho đến Conde Nast là một tập đoàn khổng lồ về tạp chí – đã chỉ định cán bộ quản lý chuyên phụ trách quan hệ với các nền tảng truyền thông xã hội như Facebook, Twitter, Snapchat… Thông qua những người như thế mà hiện tại có gần 140 nhà xuất bản tin tức cùng những nhà sáng tạo nội dung đang được Facebook trả tiền để sản xuất nội dung cho mục Live Video.

Rất nhiều cơ quan báo chí lớn trên thế giới đang dựa vào Instant Articles của Facebook hay Discover của Snapchat để đưa thông tin đến với độc giả, có báo như Washington Post đưa 100% số tin lên các nền tảng này. Thậm chí có một xu hướng là những cơ quan báo chí nhỏ chưa đủ khả năng tạo ra giá trị riêng và duy trì sự trung thành của người đọc thì sẽ không cần xây dựng website hay ứng dụng mobile riêng mà “tầm gửi” hoàn toàn vào các mạng xã hội.

Những ứng dụng nhắn tin riêng tư cũng tác động mạnh mẽ tới việc thu thập tin tức. Nhiều nhà xuất bản tin tức đã nghĩ ra cách dùng WhatsApp và các ứng dụng trò chuyện khác như những kênh phân phối thông tin của riêng mình, và đặc biệt kể từ năm 2015, những ứng dụng này đã trở thành công cụ thu thập tin tức từ người dùng rất hữu hiệu.

Báo chí nên áp dụng chiến lược nào?

Đối với nhiều nhà xuất bản tin tức, “chiến lược social” đối với họ đơn giản là tạo lập một fanpage rồi đăng tải thông tin đều đặn mỗi ngày với hy vọng xây dựng đội ngũ fan trung thành. Một số khác hồ hởi sử dụng Discover của Snapchat, Instant Articles của Facebook. AMP của Google để tăng lượng truy cập, chưa cần quan tâm lắm đến chuyện chia doanh thu quảng cáo. Cũng có những cơ quan báo chí “ngơ ngác” vì nhìn vào mấy “ông lớn báo chí” thì mỗi nơi làm một kiểu, không biết theo cách nào mới là đúng.

Thực tế có 3 chiến lược nổi bật sau đây:

1. Chiến lược kênh đa năng ưu tiên cho việc tăng trưởng về tiêu thụ nội dung

Đây có lẽ là chiến lược hiệu quả cho các nhà xuất bản tin tức không quá chú trọng vào việc kiếm tiền từ quảng cáo, ví dụ các đài phát thanh-truyền hình hay website công cộng, thuộc sở hữu nhà nước mà nguồn kinh phí có được từ thu phí người dùng, tiền thuế hoặc quyên góp tài chính như BBC hay Al-Jazeera; các tổ chức phi lợi nhuận muốn tương tác với công chúng thông qua các nội dung tin tức như Greenpeace; hoặc các nhãn hàng có tòa soạn riêng như Red Bull.

Chiến lược này cũng có thể hiệu quả đối với những nhà xuất bản tin tức muốn đưa nội dung vươn xa ngoài những độc giả/khán thính giả trong nước hoặc tại địa phương mình, ví dụ những cơ quan báo chí muốn mở rộng sang đối tượng độc giả trẻ hoặc độc giả trên toàn cầu. Một số đơn vị không cần phải kiếm tiền ngay trong thời gian ngắn hạn vì họ đã có nguồn thu tốt từ nơi khác, chẳng hạn như CNN có nguồn thu từ truyền hình cáp. Nhiều hãng tin chuyên về digital mới ra đời như BuzzFeed hoặc Vice cũng đang tranh thủ tăng mức độ phủ sóng thông qua truyền thông xã hội bởi mục tiêu của họ có thể là về quy mô để một ngày nào đó sẽ bán công ty đi.

Những nhà xuất bản tin tức xây dựng mô hình kinh doanh thương mại điện tử lớn như các trang rao vặt có thể cũng tích cực đi theo chiến lược phát hành nội dung trên nền tảng thứ 3 vì về cơ bản thì họ dùng tin tức để dẫn dụ truy cập và kiếm lợi từ hoạt động kinh doanh.

2. Chiến lược tạo dựng quan hệ sẽ ưu tiên kiểm soát dữ liệu về người dùng hơn là tăng trưởng

Có rất nhiều tờ báo muốn nắm chắc mối quan hệ trực tiếp với độc giả của mình, muốn thu thập dữ liệu riêng chứ không phải là những thông tin ít ỏi từ các mạng xã hội, hoặc thu phí người dùng. Trong trường hợp này, họ sẽ chỉ coi là nền tảng truyền thông xã hội như là các kênh marketing mà thôi.

New York Times hay Wall Street Journal là những công ty như thế. Họ đã có hoạt động kinh doanh thu phí vô cùng hiệu quả nên chẳng dại gì làm ảnh hưởng đến nguồn thu đó bằng việc dâng nội dung cho kẻ khác. Có thể họ vẫn muốn bắt tay với các nền tảng truyền thông xã hội nhưng theo cách rất chiến lược, chia sẻ nội dung đến mức nào hoặc nhắm đến đối tượng nào là điều cần nhắc kỹ. Có thể họ cũng nhắm đến mục tiêu biến những người dùng trên mạng xã hội thành người trả phí đọc báo sau này chứ không cần có lượng like nhiều.

Cũng có những nhà xuất bản tin tức không thấy có khả năng tăng mức độ phủ sóng bởi họ nhắm đến thị trường ngách hoặc tập trung vào địa phương của mình, hoặc có những tờ báo đã duy trì được lượng truy cập trực tiếp quá tốt. Chẳng hạn như Russmedia của Áo, chủ sở hữu trang VOL.at, cũng sử dụng truyền thông xã hội cho hoạt động tác nghiệp social journalism chứ không phát hành nội dung trên các nền tảng đó.

3. Chiến lược thử nghiệm

Đây là giải pháp dành cho những nhà xuất bản tin tức chưa đề ra được chiến lược digital rõ ràng. Họ sẽ thử nghiệm với quy mô nhỏ, ví dụ đăng một số bài lên Facebook Instant Articles để theo dõi hiệu quả hoặc kiểm tra xem hệ thống Facebook Audience Network có mang lại CPM tốt hơn trên các phiên bản mobile hay không.

Không có một chiến lược duy nhất nào mang lại thành công, vì thế mỗi cơ quan báo chí phải xác định được chiến lược tổng thể của mình để có chiến lược digital và social phù hợp. Và chiến lược thì lại dựa trên những câu hỏi vô cùng quan trọng mà mỗi cơ quan báo chí lại có câu trả lời khác nhau: Nhà sản xuất tin tức muốn và có thể đóng vai trò gì trong chuỗi giá trị tin tức? Họ chỉ muốn là đơn vị sáng tạo nội dung, hay muốn nắm cả nội dung lẫn độc giả? Họ có lợi thế cạnh tranh gì so với các nền tảng truyền thông xã hội? Họ thực sự có giá trị gì được coi là độc đáo?

Nhưng dù thế nào đi nữa, báo chí chính thống chạy theo và chạy đua với truyền thông xã hội chắc chắn là sai lầm. Nhà báo Meredith Artley của  CNN nhấn mạnh tại hội nghị cấp cao Mạng lưới các Tổng Biên tập Toàn cầu (GEN) vào tháng 6/2016 rằng: “Đúng là có những thuật toán trên Facebook và các nền tảng truyền thông xã hội khác. Chúng ta không kiểm soát được chúng. Nhưng chúng ta kiểm soát những bài báo mà chúng ta viết ra, cách thức chúng ta thực hiện, chúng ta cũng kiểm soát vị trí và thời điểm chúng ta đăng tải những bài báo đó.”

Nếu không làm được điều này một cách chuyên nghiệp để giành lại sự tin cậy của công chúng trong bối cảnh trên toàn cầu niềm tin với báo chí đang giảm sút thì có lẽ chúng ta cũng không nên làm báo nữa. Và điều nguy hại hơn khi đó là phải tìm câu trả lời cho câu hỏi mới: Vậy ai sẽ là người bảo vệ lợi ích của người dân?

Hà Nội đã thực hiện nhiều giải pháp như xây cầu vượt nhẹ, phân làn, phân luồng, tổ chức lại giao thông trên nhiều tuyến phố, đưa vào hoạt động xe buýt nhanh BRT Kim Mã-Yên Nghĩa hay tiến tới hạn chế xe cá nhân… đồng thời Hội đồng Nhân dân thành phố cũng đã thông qua kế hoạch giảm ùn tắc và tai nạn giao thông cho Thủ đô với kinh phí 2.167 tỷ đồng trong giai đoạn 2016-2020 nhằm thay đổi bức tranh giao thông ảm đạm trong những năm vừa qua.

Tuy nhiên, những giải pháp tổng thể về quy hoạch và phát triển đô thị; đầu tư phát triển hạ tầng giao thông và quản lý phương tiện giao thông liệu có hiệu quả khi hàng loạt cao ốc không ngừng mọc lên ở ngay sát các ngã ba-ngã tư, ý thức của người tham gia giao thông kém và thiếu sự quyết tâm của chính quyền vào cuộc. Đây là những câu hỏi khiến nhiều người dân nghi ngờ về bức tranh tổng thể giao thông Hà Nội khi còn đầy những bất cập.

Các điểm ùn tắc cục bộ luôn phát sinh

Theo ông Vũ Văn Viện, Giám đốc Sở Giao thông Vận tải Hà Nội, đến năm 2015, số điểm ùn tắc trên địa bàn thành phố chỉ còn khoảng 44 điểm, giảm 80 điểm so với năm 2009. Những tháng đầu năm 2016, Sở tiếp tục thực hiện các giải pháp kéo giảm ùn tắc giao thông, trong đó giảm được 13/44 điểm so với năm trước.

Thế nhưng ông Viện cũng thừa nhận, trước tốc độ đô thị hóa nhanh, tình trạng gia tăng phương tiện cá nhân trong khi cơ sở hạ tầng giao thông đô thị còn thiếu và chưa hoàn thiện như hiện nay, thêm vào đó chất lượng dịch vụ vận tải hành khách công cộng còn chưa cao, số lượng điểm ùn tắc nghiêm trọng có xu hướng giảm đi nhưng lại phát sinh nhiều điểm ùn tắc cục bộ khác.

“Dù đã giải quyết được rất nhiều điểm ùn tắc nhưng nguy cơ ùn tắc vẫn cao. Nhiều điểm ùn tắc phát sinh đang khiến các ngành chức năng của Hà Nội phải tìm cách tháo gỡ trong dài hạn. Trước mắt, thành phố sẽ nỗ lực tìm cách giải quyết ùn tắc trong dịp cuối năm này,” ông Viện nói.

Chỉ ra nguyên nhân dẫn đến tình trạng ùn tắc giao thông, Thượng tá Nguyễn Văn Tòng, Phó trưởng phòng Cảnh sát giao thông Công an Hà Nội (PC67 Hà Nội) chỉ ra những nguyên nhân là cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng được sự gia tăng của các loại phương tiện; mạng lưới giao thông chủ yếu là các nút giao cắt đồng mức, mặt cắt các tuyến phố nhỏ hẹp, trong giờ cao điểm lưu lượng giao thông quá tải cao gấp 6 lần so với công suất thiết kế.

Theo thống kê của PC67 Hà Nội, phương tiện giao thông cá nhân tăng theo cấp số nhân (trung bình hàng năm tăng 6,1%), tổng số phương tiện trên địa bàn là hơn 5,9 triệu phương tiện trong đó ôtô trên 600.000 chiếc, 5,23 triệu xe máy… chưa kể xe vãng lai các tỉnh đổ về, dẫn đến nguy cơ ùn tắc giao thông cao.

Hơn nữa, theo Thượng tá Tòng, tỷ lệ quỹ đất dành cho giao thông mới đạt 8,6% diện tích (ở nước ngoài là từ 20-25%); hệ thống bến bãi, điểm đỗ xe chỉ là 1,2% (các nước tiên tiến là từ 5-6%); công tác tổ chức giao thông chưa khoa học, phù hợp với việc đi lại thuận tiện cho nhân dân…

Ngoài ra, mật độ xây dựng các chung cư cao tầng trong đô thị còn lớn như Mỹ Đình, Trung Hòa-Nhân Chính hay khu vực Linh Đàm, Tố Hữu, Xa La… ngày càng trở nên quá tải. Trong những năm gần đây thành phố đã xây dựng thêm các khu trung tâm thương mại, nhà cao tầng như Royal City, Lottle, Keangnam, Mipec… dẫn đến lượng người tập trung sinh sống trong nội đô càng tăng.

Đó là chưa kể, tiến độ di dời các cơ quan, trường học, bến xe nhà ga ra khỏi khu vực nội đô còn chậm. Không chỉ vậy mỗi khi nhà máy, cơ quan di dời thì đáng lẽ thay vào đó là những công trình công cộng, dân sinh nhưng lại thay thế vào đó là những dự án bất động sản với những tòa nhà cao tầng.

Áp lực ngày một lớn cho kết cấu hạ tầng giao thông

Ông Phạm Hoài Chung, Giám đốc Trung tâm Phát triển Giao thông Đô thị, Viện Chiến lược và Phát triển Giao thông Vận tải đánh giá, mức tăng 3,9%/năm về chiều dài và 0,25% về diện tích mặt đường, trong khi tốc độ tăng trưởng của xe máy gấp 2 lần, ôtô con gấp 4,3 lần càng ngày càng tạo áp lực lớn cho hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông và đến đến các hệ lụy như ùn tắc giao thông thường xuyên, vào mọi khung giờ.

Ông Chung cho rằng, cần có các biện pháp quản lý sự gia tăng của phương tiện cá nhân trước khi quá muộn, bởi số lượng phương tiện sẽ tăng đột biến nếu không có biện pháp kiểm soát.

Theo kịch bản, dự báo xu thế tăng trưởng tự nhiên như điều kiện hiện nay thì đến năm 2020 Hà Nội sẽ có xấp xỉ 940.000 ôtô và 6,2 triệu xe máy. Đến năm 2025 sẽ có 1,3 triệu ôtô, và 7,3 triệu xe máy; năm 2030 có 1,7 triệu ôtô và 7,7 triệu xe máy. Trong khi đó, việc chiếm dụng mặt đường hiện đến 85,8% do xe máy và ôtô trong đó, ôtô chiếm 42,18% và xe máy chiếm 43,6%.

Đến năm 2025 sẽ có 1,3 triệu ôtô, và 7,3 triệu xe máy; năm 2030 có 1,7 triệu ôtô và 7,7 triệu xe máy

“Hệ thống đường bộ đô thị khu vực nội đô đang quá tải, không đáp ứng được so với tốc độ gia tăng cả phương tiện cá nhân,” ông Chung thừa nhận.

Theo tính toán của các chuyên gia, nếu 60% số phương tiện của thành phố (giả định 50% đăng ký tại Hà Nội và 10% phương tiện vãng lai) lưu thông trong nội đô với tốc độ 20km/giờ thì diện tích chiếm dụng mặt đường vượt 236%. Con số này trong đường vành đai 3 được tính là 354% (3,54 lần năng lực hạ tầng).

Chứng minh nhận định này, ông Chung đưa ra cảnh báo nếu kịch bản phát triển phương tiện theo xu thế tự nhiên, đến năm 2020 toàn thành phố sẽ bị ùn tắc nghiêm trọng với con số diện tích chiếm dụng của phương tiện vượt 3 lần, trong vành đai 3 vượt 4,57 lần và đây là kịch bản ùn tắc nghiêm trọng trên phạm vi toàn thành phố.

Chưa kể, đến năm 2025 và 2030, trong vành đai 3 với kịch bản trên diện tích chiếm dụng mặt đường của phương tiện cơ giới cá nhân sẽ vượt năng lực đáp ứng của hệ thống đường đô thị là 7,5 lần và 10,6 lần. Tức là các phương tiện giao thông không thể di chuyển.

Nếu ở Việt Nam mới chỉ khoảng 10% người dân đi xe công cộng thì ở Nhật Bản con số này là 80%

Để chống ùn tắc, giải pháp đầu tiên các đô thị lớn trên thế giới thực hiện là phát triển mạnh vận tải công cộng, tuy nhiên, các chuyên gia giao thông cho rằng, giao thông công cộng tại các thành phố lớn tại Việt Nam còn quá yếu kém. Thực tế, tại Hà Nội hiện nay chỉ đáp ứng được 8-10% nhu cầu và dự kiến đến năm 2020 cũng chỉ đáp ứng được nhiều nhất là 25%, đến năm 2025 là đạt 32%.

Ông Takagi Michimasa, chuyên gia tư vấn cao cấp Nhật Bản, nguyên tư vấn trưởng dự án “Cải thiện giao thông công cộng Hà Nội” cho biết, nếu ở Việt Nam mới chỉ khoảng 10% người dân đi xe công cộng thì ở Nhật Bản con số này là 80%.

“Tại Nhật Bản, xe buýt hoạt động đều có làn dành riêng nên rất ít bị ùn tắc, chậm hành trình. Với Hà Nội, xe buýt đang phải đi chung đường với nhiều loại phương tiện khác dẫn đến thường xuyên bị ùn tắc và không thể đi nhanh hơn xe cá nhân,” ông Takagi nhìn nhận.

Theo ông Takagi, tại các khu vực đô thị mới, các khu chung cư, người dân tiếp cận xe buýt phải di chuyển với quãng đường đi bộ xa từ 1-3km. Trong khi đó, khoảng cách đi bộ lý tưởng cho các vùng xung quanh điểm dừng đỗ chỉ là 500m.

“Một số ít khu đô thị có xe buýt vào đón khách được ở nơi trung tâm như Times City nhưng nếu quan sát cho thấy, xe buýt ở đây phục vụ khách đến trung tâm thương mại nhiều hơn là dân cư. Điều đó cho thấy, sự phát triển các khu đô thị của cả Việt Nam hiện nay chứ không riêng gì Hà Nội không theo định hướng để người sử dụng giao thông công cộng là chính, trong khi thực tế lại khiến họ phải sử dụng xe cá nhân nhiều hơn,” ông Takagi đánh giá.

Theo chuyên gia giao thông Nguyễn Xuân Thủy, nguyên Giám đốc Nhà xuất bản Giao thông Vận tải, chỉ còn 4 năm nữa, nhưng đề ra vận tải công cộng phải đạt thêm 15% nhu cầu là điều không tưởng. Ngay cả khi hai tuyến đường sắt đô thị và tuyến buýt nhanh BRT Kim Mã-Yên Nghĩa đi vào hoạt động, ông Thủy cũng thừa nhận khả năng đáp ứng thêm cho vận tải công cộng Thủ đô vào năm 2020 cao nhất chỉ 2% nhu cầu, 13% còn lại đặt mục tiêu vào xe buýt là quá viển vông.

“Con đường vạn dặm bắt đầu từ một bước đi”

Để giải bài toán ùn tắc giao thông, đa số các chuyên gia và cơ quan quản lý Nhà nước đều nhấn mạnh đến việc làm trước tiên cần đầu tư hạ tầng giao thông, tăng cường thêm phương tiện giao thông công cộng như tàu điện ngầm, xe buýt, đường sắt trên cao, đưa trường học ra khỏi nội đô, làm thêm cầu vượt, hạn chế phương tiện cá nhân, đồng bộ trong quy hoạch, chứ không thể ngẫu hứng…

Trước mắt, Hà Nội đưa ra các nhóm giải pháp sẽ triển khai ngay, trong đó Sở Giao thông Vận tải tập trung cùng Công an thành phố rà soát các điểm có nguy cơ ùn tắc giao thông để phân loại, xử lý; rà soát các biển báo, khắc phục bất cập; điều chỉnh nhịp đèn giao thông phù hợp lưu lượng giao thông; nâng cao chất lượng, kết nối đảm bảo vận chuyển hành khách liên tỉnh cũng như xe buýt công cộng; tổ chức thi công các công trình giao thông phải nghiêm túc, hạn chế thấp nhất ảnh hưởng giao thông.

Mới đây, để tháo gỡ ùn tắc giao thông, Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội đã ban hành Quyết định số 6873/QĐ-UBND, thành lập Ban Tổ chức thi tuyển và Tổ Thư ký giúp việc Ban Tổ chức thi tuyển ý tưởng phương án tổ chức giao thông và các giải pháp chống ùn tắc giao thông trên địa bàn thành phố Hà Nội đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

Về lâu dài, trong danh mục các dự án, công trình trọng điểm của thành phố Hà Nội giai đoạn 2016-2020 được Hội đồng Nhân dân thành phố thông qua có tổng số 52 dự án với tổng mức đầu tư khoảng 503.374 tỷ đồng, nhu cầu vốn đầu tư giai đoạn này khoảng 217.066 tỷ đồng. Về phân chia theo lĩnh vực, có 38 dự án thuộc lĩnh vực hạ tầng giao thông đô thị.

Hội đồng Nhân dân thành phố cũng nhất trí danh mục các lĩnh vực đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội ưu tiên như kết cấu hạ tầng giao thông; đầu tư xây dựng hoặc cải tạo các cảng nội địa; bến, bãi đỗ xe theo quy hoạch, ưu tiên các bãi đỗ xe cao tầng, bãi đỗ xe ngầm sử dụng công nghệ đỗ xe hiện đại, thông minh; đầu tư, phát triển hệ thống phương tiện vận tải công cộng./.

Nhằm giảm ùn tắc giao thông, từ năm 2003 đến nay các cơ quan của thành phố Hà Nội đã đưa ra ít nhất 4 đề án hạn chế xe cá nhân. Tuy nhiên, tất cả các kế hoạch này đều bị phản ứng quyết liệt nên chưa thể triển khai.

Theo đại diện các cơ quan chức năng và chuyên gia, hạn chế xe cá nhân không đơn thuần chỉ là vấn đề cá nhân được quy định trong Hiến pháp mà còn rất nhiều vấn đề khác như liệu chính quyền có đủ quyết đoán để thực hiện chính sách mặc dù có sự phản đối của người dân? Liệu dịch vụ giao thông công cộng có đủ sức đáp ứng nhu cầu của người dân trong trường hợp xe cá nhân bị hạn chế? Liệu có cưỡng chế hiệu quả người vi phạm được không? Khi xảy ra các vấn đề trên thì biện pháp xử lý là gì? Có cơ sở pháp lý để thực hiện biện pháp đó không…?

Truy “thủ phạm”

Để giảm ùn tắc giao thông Hà Nội đã đưa ra lộ trình hạn chế và tiến tới cấm xe máy ở một số tuyến phố nội đô, ngay sau đó, nhiều chuyên gia giao thông và người dân đều bày tỏ sự lo ngại khi hạn chế xe máy thì người dân đi bằng gì? Người dân không dễ dàng từ bỏ thói quen sử dụng xe máy vì sự tiện lợi và tính kinh tế của xe máy cũng như các loại phương tiện giao thông công cộng chưa đủ hấp dẫn cho đại đa số người dân.

Thống kê của Cục Cảnh sát giao thông (Bộ Công an) cho thấy, cả nước hiện có tổng số hơn 45 triệu xe môtô, xe máy, vượt quá quy hoạch phát triển giao thông vận tải đường bộ, theo đó từng dự kiến đến năm 2020, Việt Nam có khoảng 36 triệu môtô, xe máy.

Theo báo cáo của Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội, tới năm 2020, Hà Nội sẽ có khoảng 1 triệu ôtô và 7 triệu xe máy. Trong đó, bình quân trên địa bàn thành phố Hà Nội, mỗi tháng, lượng đăng ký mới với xe máy là 18.000-22.000 chiếc, ôtô là 6.000-8.000 chiếc.

Tại nhiều cuộc hội thảo, tranh luận xung quanh về việc về xe máy hay ôtô là “thủ phạm” gây ùn tắc giao thông luôn là vấn đề nóng. Và để giảm ùn tắc, nhiều ý kiến cho rằng, nên có lộ trình hạn chế từng bước cả 2 loại hình này.cả nước hiện có tổng số hơn 45 triệu xe môtô, xe máy, vượt quá quy hoạch phát triển giao thông vận tải đường bộ

Cả nước hiện có tổng số hơn 45 triệu xe môtô, xe máy, vượt quá quy hoạch phát triển giao thông vận tải đường bộ (Cục Cảnh sát giao thông, Bộ Công an)

Ông Phạm Hoài Chung, Giám đốc Trung tâm Phát triển Giao thông Đô thị, Viện Chiến lực và Phát triển Giao thông Vận tải cho rằng, cần có các biện pháp quản lý sự gia tăng của phương tiện cá nhân.

Đặc biệt, cần quy định cụ thể về mức tăng số lượng phương tiện ôtô xe máy hàng năm cho các giai đoạn 2016-2020, 2021-2025, 2026-2030 cho từng khu vực, tập trung làm cho các quận nội đô; tổ chức dừng hoạt động theo giờ tại một số tuyến đường, khu vực đối với xe cá nhân, một số khu vực theo lộ trình cho phép ôtô cá nhân đi vào giờ cao điểm nhưng có thu phí; tổ chức đỗ xe theo ngày chẵn, lẻ với các tuyến phố cụ thể khu vực trung tâm thành phố.

Ngoài ra, Hà Nội phải nghiên cứu tổ chức các khu vực hạn chế lưu thông đối với xe ôtô con và xe máy, tiến dần đến dừng hoạt động trên một số trục chính và một số khu vực trong vành đai 3.

“Hà Nội cần đẩy mạnh việc phân luồng, phân làn, quy định thời gian hoạt động của phương tiện tham gia giao thông theo các tuyến đường; thí điểm hạn chế hoạt động của ôtô, xe máy tại các tuyến đường, khu vực có phương tiện vận tải công cộng hoạt động tốt. Bên cạnh đó, cần giảm dần việc cấp phép trông giữ ôtô, xe máy…,” ông Chung đề xuất.

Bên cạnh đó, Viện Chiến lược và Phát triển Giao thông vận tải cũng đưa ra một số giải pháp về kinh tế, như xây dựng khung giá dịch vụ trông giữ phương tiện cá nhân theo hướng tăng lũy tiến theo thời gian và theo khu vực. Thậm chí, có thể nghiên cứu, đề xuất tăng lệ phí trước bạ đối với ôtô con đăng ký lần đầu; tổ chức thu phí xe ôtô vào khu vực nội đô giờ cao điểm, lấy vành đai 2 là vành đai nghiên cứu để tổ chức thu phí khu trung tâm 4 quận nội thành…

“Đừng mơ một đô thị 80% dùng vận tải công cộng”

Theo ông Nguyễn Xuân Thủy, chuyên gia giao thông đô thị, hạn chế phương tiện cá nhân là một trong những biện pháp cần thiết nhưng phải đi kèm với phát triển giao thông công cộng.

“Giao thông công cộng tại các thành phố lớn tại Việt Nam còn quá yếu kém. Thực tế, tại Hà Nội hiện nay chỉ đáp ứng được 8-10% nhu cầu và dự kiến đến năm 2025 cũng chỉ đáp ứng được nhiều nhất là 15%-20%. Khi đó, nếu hạn chế phương tiện cá nhân thì khoảng 80% dân số Hà Nội không có phương tiện đi lại,” ông Thủy nhìn nhận.

Đặt mục tiêu xe buýt BRT, tàu điện ngầm, đường sắt đô thị nhưng với tiến độ của Hà Nội thực hiện, ông Thủy cũng phủ nhận đến năm 2025 thủ đô có thể thực hiện được hệ thống giao thông công cộng như vậy.

“Có mỗi tuyến BRT làm 4-5 năm chưa xong, mỗi tuyến đường sắt trên cao cũng tới 6 năm chưa hoàn thành mà đòi có xe buýt, tàu điện ngầm hoàn thành vào năm 2025 là không thực tế. Nếu đã không có giao thông công cộng thì làm sao hạn chế được người dân sử dụng xe cá nhân. Cấm xe máy như vậy là không thực tế, không khoa học, không hợp lòng dân,” ông Thủy nhấn mạnh.

Ông Hà Huy Quang, Phó giám đốc Sở Giao thông Vận tải Hà Nội cho rằng, đối với Đề án quản lý phương tiện giao thông, hiện nay, người dân hiểu nhầm rằng đề án quản lý phương tiện cá nhân là hạn chế sở hữu phương tiện. Lộ trình quản lý phương tiện cá nhân và phát triển phương tiện công cộng phải hỗ trợ cho nhau.

Theo ông Quang, từ nay đến 2020 là quá trình tiến hành công tác chuẩn bị và tuyên truyền vận động người dân. Với buýt nhanh BRT và đường sắt đô thị, Hà Nội chưa thể chủ động nên Hà Nội phải chọn xe buýt. Phải đổi mới xe buýt theo hướng thuận tiện, an toàn, thân thiện nhưng thời gian đi lại phải hợp lý. Có thể người dân sẵn sàng chấp nhận bỏ thêm tiền để đi lại đúng giờ.

Từ nay đến năm 2020, mục tiêu đặt ra là phấn đấu phải tăng xe buýt, đáp ứng 20-25% nhu cầu đi lại để có cơ sở giải quyết quản lý phương tiện giao thông, đặc biệt là giải quyết từ lõi (trung tâm hất ra). Hiện nay, BRT là một mô hình vận tải công cộng tương đối lớn. Nhưng lại có chi phí thấp. Đây là mô hình mới áp dụng vào Việt Nam.

“Có mỗi tuyến BRT làm 4-5 năm chưa xong, mỗi tuyến đường sắt trên cao cũng tới 6 năm chưa hoàn thành mà đòi có xe buýt, tàu điện ngầm hoàn thành vào năm 2025 là không thực tế.” (Chuyên gia giao thông Nguyễn Xuân Thủy)

“Nếu quyết định làm, phải ưu tiên từ đường đi đến tổ chức giao thông (cho BRT ưu tiên đi qua đèn xanh đèn đỏ…). Nếu đi như xe buýt bình thường thì gọi gì là xe buýt nhanh. Mọi cái gì mới áp dụng trên đường đều có rủi ro nhiều nên làm gì cũng phải tính toán,” ông Quang khẳng định.

Ông Khuất Việt Hùng, Phó Chủ tịch chuyên trách Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia cho rằng, để giải quyết vấn đề ùn tắc giao thông Hà Nội là trả lại vỉa hè cho người đi bộ. Vì nếu mỗi vỉa hè có 2-2,5m cho người đi bộ thì giảm được số xe đỗ ở đó, phải đi tìm cho khác đỗ, chi phí đắt hơn là đi xe buýt. Như vậy là khuyến khích vận tải công cộng và hạn chế sử dụng phương tiện cơ giới cá nhân. Bên cạnh đó còn phải quản lý diện tích khu vực đỗ xe cá nhân trong nội thành Hà Nội.

“Các quốc gia đang phát triển vừa phải đi hai chân trong đó phát triển vận tải công cộng và quản lý sử dụng xe cơ giới cá nhân. Đừng mơ đến một đô thị mà đi đến đâu cũng có thể dùng ôtô, hay 80% người dân dùng vận tải công cộng,” ông Hùng thẳng thắn bày tỏ quan điểm./.

Lượng xe taxi và xe khách tuyến cố định dàn hàng ngang “thong dong” bắt khách cũng chính là “thủ phạm” gây ùn tắc giao thông tại thủ đô.

Gần 3.000 xe taxi “chạy chui”

Theo thống kê của Sở Giao thông Vận tải cho thấy, trên địa bàn thành phố có 19.141 phương tiện được cấp phù hiệu “Taxi Hà Nội” thuộc quản lý của 77 đơn vị kinh doanh vận tải khách bằng xe taxi, giảm đáng kể so với thời điểm năm 2012 là 114 đơn vị sau các cuộc sáp nhập.

Tuy nhiên, do chủ trương giữ ổn định số đầu phương tiện taxi trên địa bàn thành phố Hà Nội, một số đơn vị kinh doanh vận tải hành khách bằng xe taxi đã mở trụ sở hoặc chi nhánh trên địa bàn một số tỉnh giáp ranh Hà Nội để được cấp phù hiệu xe taxi.

Đến thời điểm này, Sở Giao thông Vận tải Hà Nội đã xác nhận gần 8.000 xe ôtô dưới 9 chỗ ngồi có biển kiểm soát tại Hà Nội (chưa được cấp phù hiệu hoặc đã trả lại phù hiệu) để chuyển đi Sở Giao thông Vận tải các tỉnh, thành phố khác quản lý và cấp phù hiệu.

Qua kiểm tra, theo dõi trên hệ thống giám sát hành trình ở nhiều thời điểm trong tháng 9-10/2016, trong danh sách các xe đã được Sở Giao thông Vận tải Hà Nội xác nhận chuyển đi thì có 2.272 xe đang hoạt động trên địa bàn Hà Nội tại tất cả các thời điếm được kiểm tra. Trong đó, có phương tiện của một số chi nhánh trực thuộc các đơn vị kinh doanh vận tải hành khách bằng xe taxi có trụ sở chính tại địa bàn Hà Nội.

So với một số thành phố phát triển của châu Á, mật độ taxi tại Hà Nội vượt gấp nhiều lần các nơi khác, như tại Hong Kong có 12,32 xe/km2, Bắc Kinh 5,7 xe/km2…

Khảo sát về mật độ taxi trong khu vực trung tâm Hà Nội, Viện Chiến lược và phát triển giao thông vận tải cho thấy, mật độ taxi trung bình tại khu vực nội thành đang có 52,5 xe/km2 và mỗi km đường có 16 xe taxi hoạt động.

Riêng một số nút giao thông lớn, giờ cao điểm taxi chiếm 1/2 lưu lượng ôtô qua lại. Tại đường Trần Duy Hưng-Láng, số taxi hoạt động vào giờ cao điểm là 1.045 xe trên tổng số lượng ôtô con qua nút là 2.871 xe; nút Ngã Tư Vọng là 586/601 xe…

Theo đánh giá của Viện Chiến lược và Phát triển Giao thông vận tải, so với một số thành phố phát triển của châu Á, mật độ taxi tại Hà Nội vượt gấp nhiều lần các nơi khác, như tại Hong Kong có 12,32 xe/km2, Bắc Kinh 5,7 xe/km2…

Theo Đề án taxi đã được Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội phê duyệt, năm 2015 số lượng xe taxi của thành phố sẽ phát triển lên 20.000 xe; đến năm 2020 lên tới 25.000 xe. Hiện số taxi trên địa bàn Hà Nội phân bố khồng đồng đều. Tại các quận nội thành taxi tập trung đông chiếm 85% số xe đang hoạt động.

Đặc biệt, tại các huyện xa trung tâm, đặc biệt các huyện như Đông Anh, Sơn Tây, Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai, Thanh Oai, Mỹ Đức, Ứng Hòa, Phú Xuyên, Thường Tín lại không có hoặc không đủ taxi phục vụ, dù người dân ở đây có nhu cầu sử dụng dịch vụ, trong khi các loại hình vận tải khách khác lại chưa đáp ứng được hết nhu cầu.

Để tăng cường công tác quản lý Nhà nước về hoạt động kinh doanh vận tải bằng xe taxi với mục tiêu đảm bảo an toàn giao thông, giảm ùn tắc giao thông trên địa bàn thành phố, Sở Giao thông Vận tải Hà Nội yêu cầu Thanh tra Sở Giao thông Vận tải phối hợp chặt chẽ với các lực lượng của Công an thành phố và chính quyền địa phương tăng cường công tác tuần tra, kiểm tra và kiên quyết xử lý vi phạm đối với các phương tiện taxi hoạt động trên địa bàn thành phố theo đúng quy định…

“Thong dong” xóa xe khách trái tuyến

Bộ Giao thông Vận tải đã có quy hoạch sắp xếp lại luồng tuyến của Hà Nội theo hướng Bắc-Nam-Đông-Tây theo hướng xe khách chạy tuyến các tỉnh phía Bắc phải được chuyển về bến Gia Lâm; xe chạy các tỉnh phía Tây phải chuyển về bến Mỹ Đình, Yên Nghĩa; xe chạy các tỉnh phía Nam phải chuyển về bến Giáp Bát, Nước Ngầm…

Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội Nguyễn Đức Chung đã yêu cầu Sở Giao thông Vận tải khẩn trương lên phương án bố trí tuyến vận tải hành khách liên tỉnh tuyến cố định, dứt khoát không để xe khách chạy xuyên tâm, xe hướng nào chạy về hướng đó vào cuối tháng 10/2016.

Tuy nhiên, sau khi phương án này được công bố để lấy ý kiến của các địa phương liên quan, các tỉnh đã có ý kiến gửi Thủ tướng Chính phủ kiến nghị phương án điều chuyển chưa hợp lý, cần có lộ trình để các doanh nghiệp chuyển đổi.

Cụ thể, phương án đưa ra quy hoạch chi tiết đối với 39.817 chuyến/tháng, trong đó điều chuyển từ Mỹ Đình về Nước Ngầm là 15.272 chuyến/tháng, Mỹ Đình về Yên Nghĩa 5.713 chuyến/tháng, Nước Ngầm về Mỹ Đình 1.214 chuyến/tháng, Yên Nghĩa về Mỹ Đình 2.212 chuyến/tháng…

Tuy nhiên, việc sắp xếp, điều chỉnh ngay một lúc 39.817 chuyến/tháng theo đánh giá của Sở Giao thông Vận tải sẽ rất phức tạp, ảnh hưởng tới nhu cầu đi lại người dân, gây xáo trộn trong kinh doanh vận tải.

Do đó, Sở Giao thông Vận tải sẽ thực hiện điều chuyển, sắp xếp lại luồng tuyến theo 3 giai đoạn. Giai đoạn 1, điều chỉnh hành trình hoạt động của các tuyến vận tải hành khách liên tỉnh đi qua các điểm, tuyến ùn tắc giao thông trong giờ cao điểm (dự kiến thực hiện quý 4/2016).

Việc sắp xếp, điều chỉnh ngay một lúc 39.817 chuyến/tháng theo đánh giá của Sở Giao thông Vận tải sẽ rất phức tạp, ảnh hưởng tới nhu cầu đi lại người dân, gây xáo trộn trong kinh doanh vận tải.

Giai đoạn 2 điều chỉnh hành trình hoạt động của các tuyến vận tải hành khách liên tỉnh đi qua các điểm, tuyến ùn tắc giao thông trong giờ ban ngày (quý 1/2017) và giai đoạn 3 điều chuyển các tuyến vận tải hành khách liên tỉnh chưa phù hợp theo định hướng quy hoạch chi tiết đã được phê duyệt (thực hiện từ quý 2-4/2017).

Ông Bùi Danh Liên, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải Hà Nội cho biết, Sở Giao thông Vận tải Hà Nội báo cáo phương án mới là để cố tình kéo dài thời gian giữ xe các tuyến Nghệ An, Hà Tĩnh, Đắc Lắk ở lại bến Mỹ Đình.

“Việc bẻ hướng xe các tuyến trên đi Phạm Hùng-Đại Lộ Thăng Long-đường Hồ Chí Minh là trái với quy hoạch luồng tuyến của Bộ Giao thông Vận tải và chủ trương của Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội. Ngoài ra, nếu theo đúng quy hoạch, các xe khách tuyến cố định chạy đường Hồ Chí Minh phải được điều về bến xe Yên Nghĩa chứ không thể được giữ lại bến Mỹ Đình,” ông Liên nhìn nhận.

Ông Nguyễn Văn Thanh, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải Ôtô Việt Nam cho rằng, Sở Giao thông Vận tải Hà Nội đột ngột thay đổi kế hoạch trước đó làm cho thời gian thực hiện kéo dài, không đúng với quy hoạch tuyến vận tải khách liên tỉnh và sẽ không phát huy được tác dụng của việc sắp xếp lại luồng tuyến.

“Nếu Hà Nội không triển khai theo đúng phương án đã xây dựng thì sẽ làm mất lòng tin với các đơn vị vận tải, bến xe và hành khách. Đặc biệt là đi ngược với chủ trương của lãnh đạo Thủ đô,” ông Thanh khẳng định. Theo ông Hà Huy Quang, Phó Giám đốc Sở Giao thông Vận tải Hà Nội, trên địa bàn Hà Nội không còn tuyến vận tải khách liên tỉnh nào đi xuyên tâm đồng thời đang có sự nhầm lẫn về khái niệm xuyên tâm.

Lý giải rõ hơn, ông Quang cho rằng, đường vành đai không thể gọi là đường xuyên tâm, nếu xe khách không đi theo các đường vành đai để đi vào các bến xe hoặc đi ra các tỉnh, thành phố thì đi bằng đường nào?

Đối với việc cơ cấu lại luồng tuyến giữa các bến xe, đại diện các chuyên gia giao thông cho rằng, Hà Nội phải tính đến việc tăng tần suất chuyến/lượt của các tuyến xe buýt kết nối giữa các bến xe để đảm bảo nhu cầu bắt xe về các tỉnh của hành khách./.

Xe buýt nhanh BRT rẻ hơn 20 lần so với tàu điện ngầm và nếu được thiết kế tốt, BRT có thể chở được lượng hành khách tương đương với tàu điện ngầm. Đây chính là lý do BRT thường được gọi là “Metro mặt đất” và kỳ vọng sẽ góp phần giảm ùn tắc giao thông Hà Nội.

Tuyến buýt nhanh đầu tiên của Hà Nội BRT Kim Mã-Yên Nghĩa (được đầu tư 55 triệu USD, tương đương trên 1.100 tỷ đồng bằng vốn vay Ngân hàng Thế giới) sau nhiều lần lỗi hẹn sẽ chính thức được bắt đầu vận hành vào đầu năm 2017.

Thế nhưng, các chuyên gia giao thông cho rằng, việc đưa BRT vào khai thác sẽ càng làm ùn tắc giao thông, vì chỉ ở Việt Nam mới có chuyện buýt nhanh chạy chung đường với xe máy.

Nghi ngờ “vỡ trận” BRT

Để đưa tuyến buýt nhanh BRT vào vận hành, Hà Nội đã đưa ra phương án điều tiết, hạn chế các phương tiện khác dọc hành lang BRT bằng cách cấm các phương tiện này hoạt động trong giờ cao điểm (sáng 6-9 giờ, chiều 16 giờ 30-19 giờ 30); điều chỉnh chu kỳ đèn tín hiệu, đóng một số điểm quay đầu tại các nút giao thông…

Theo đó, trong giai đoạn chạy thử nghiệm sẽ có tổng số 29 xe (đã bao gồm cả số xe dự phòng) với tần suất hoạt động từ 3-5 phút/chuyến, tốc độ vận hành trung bình 22-30km/giờ, thời gian chạy một lượt khoảng 45-55 phút.

Trước mắt chưa có hệ thống thẻ vé điện tử, tạm thời áp dụng giá vé theo Quyết định 18/2014/QĐ-UBND gồm vé lượt 7.000 đồng/lượt, sử dụng loại vé như xe buýt thông thường; vé tháng áp dụng như vé tháng của xe buýt thông thường.

Ngoài ra, liên ngành cũng điều chỉnh, chuyển tuyến đối với các tuyến xe buýt đi trùng với hành lang hoạt động của tuyến BRT (tuyến buýt số 22, 09, 18, 19, 50), bố trí các điểm dừng đón trả khách của xe buýt thường trên các trục ngang giao cắt với hành lang tuyến BRT nhưng phải đảm bảo hành khách tiếp cận, kết nối thuận tiện với tuyến BRT.

“Nguy cơ ‘vỡ trận’ tuyến buýt nhanh này hoàn toàn có thể xảy ra, vì cán bộ yếu về chuyên môn và thiếu tầm nhìn chiến lược.” (Ông Nguyễn Xuân Thủy, nguyên Giám đốc Nhà xuất bản giao thông Vận tải)

Ông Nguyễn Xuân Thủy, nguyên Giám đốc Nhà xuất bản giao thông Vận tải, chuyên gia nghiên cứu về giao thông đô thị cho rằng, dự án xe buýt nhanh đang gây lãng phí cả về không gian và lãng phí về tiền bạc.

“Hiện đường thủ đô quá chật, mặt cắt nhỏ, các phương tiện quá nhiều, nên nếu xe buýt chạy đường riêng thì phương tiện khác không biết đi đường nào. Nguy cơ ‘vỡ trận’ tuyến buýt nhanh này hoàn toàn có thể xảy ra, vì cán bộ yếu về chuyên môn và thiếu tầm nhìn chiến lược,” ông Thủy nhìn nhận.

Ông Bùi Danh Liên, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải Hà Nội cho rằng sẽ dễ dẫn đến tình trạng tắc nghẽn cục bộ nếu Hà Nội cấm hàng loạt phương tiện giao thông vào giờ cao điểm để vận hành tuyến buýt nhanh.

Lý giải thêm, theo ông Liên, hệ thống xe buýt nhanh là loại phương tiện giao thông tiên tiến, phù hợp với các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, đối với Việt Nam nói riêng, việc vận hành tuyến buýt nhanh tại Hà Nội sẽ gặp rất nhiều khó khăn, bởi hệ thống giao thông chật hẹp, lượng phương tiện quá đông.

“Sao đưa một loại phương tiện công cộng vào vận hành mà phải ưu ái quá nhiều thứ, cấm nhiều xe, đó có phải là giải pháp tốt?” ông Liên đặt câu hỏi.

Mối lo về ý thức tham gia giao thông

Ông Vũ Hà, Giám đốc Ban quản lý Dự án trọng điểm Hà Nội, Sở Giao thông Vận tải Hà Nội khẳng định, chỉ ở Việt Nam mới có chuyện buýt nhanh chạy chung đường với xe máy.

Theo ông Hà, BRT là công nghệ của nước ngoài. Khi đưa vào Hà Nội, cơ quan chức năng phải có những đánh giá, nghiên cứu cụ thể để phù hợp với điều kiện của thành phố. Hà Nội rất muốn xây dựng BRT chuyên nghiệp như nước ngoài. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng, ý thức tham gia giao thông của người dân không thể so sánh với các nước trên thế giới được.

Trả lời câu hỏi làm thế nào để hạn chế phương tiện đi vào làn đường dành riêng cho buýt BRT, ông Vũ Hà cho biết, khi đã phân luồng thì phương tiện đi vào sẽ bị xử phạt. Tại các nhà chờ dọc tuyến đều có lắp camera ghi lại hình ảnh và xử phạt nguội. Tuy nhiên, trong những tình huống cần thiết, Cảnh sát giao thông có thể điều tiết, phân luồng phương tiện đi vào làn đường này để giải tỏa.

Hà Nội rất muốn xây dựng BRT chuyên nghiệp như nước ngoài. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng, ý thức tham gia giao thông của người dân không thể so sánh với các nước trên thế giới được.

Ông Takagi Michimasa, tư vấn trưởng dự án “Cải thiện giao thông công cộng tại Hà Nội” cho rằng, thực chất, để giải quyết vấn đề ùn tắc giao thông, chỉ có một phương pháp duy nhất là phải phát triển hệ thống giao thông công cộng. Hoặc người dân phải hạn chế việc di chuyển bằng cách tìm nơi làm việc hoặc nơi học tập ở gần nhà, trong khoảng cách có thể đi bộ tới được.

Phản bác lại ý kiến cho rằng xây dựng tuyến BRT sẽ làm giao thông quanh tuyến ùn tắc thêm, ông Takagi Michimasa đưa ra quan điểm chính vì đường ùn tắc nên càng cần phải có tuyến ưu tiên BRT hoặc ưu tiên xe buýt. Để giải quyết vấn đề giao thông đô thị thì phải quy hoạch đô thị theo hướng lấy giao thông công cộng làm trọng tâm.

“Khi đánh giá về giao thông công cộng chung của thành phố, thay vì đứng ở vị trí của người sử dụng xe máy hay ôtô riêng, hãy thử đứng trên phương diện của người sử dụng BRT hoặc xe buýt đô thị để xem xét. Nếu bạn là người sử dụng xe buýt hoặc BRT thì chắc hẳn bạn sẽ chẳng phàn nàn nếu thành phố thực hiện các chính sách để xe buýt hoặc BRT được vận hành thông suốt hơn,” ông Takagi Michimasa chia sẻ.

Dự án xe buýt nhanh Hanoi BRT là một hợp phần nằm trong dự án phát triển giao thông đô thị Hà Nội được UBND Thành phố phê duyệt tại Quyết định số 1837/QĐ-UBND ngày 10/5/2007 và sử dụng vốn vay ODA của Ngân hàng Thế Giới. Dự án này được coi là bước đi quan trọng trong việc hoàn thiện mạng lưới đường giao thông đô thị, nâng cao năng lực vận tải hành khách công cộng của Hà Nội. Tuyến buýt nhanh BRT có chiều dài khoảng 14,7 km, với 21 nhà chờ (12 nhà chờ 4m và 9 nhà chờ 5m), 01 trạm trung chuyển bến xe Kim Mã, 01 trạm đầu cuối Yên Nghĩa, 04 cầu đi bộ tiếp cận nhà chờ và 01 trạm sửa chữa, bảo dưỡng trong bến xe Yên Nghĩa. Tuyến sẽ sử dụng loại xe buýt 12m. Tần suất chạy dự kiến là 10 phút/chuyến.