Trong nhiều thập niên sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, rất nhiều các quốc gia cùng chia sẻ một tầm nhìn kinh tế cơ bản. Các nước này chấp thuận một hệ thống mở ngày càng mở rộng cho thương mại hàng hóa và dịch vụ được các tổ chức quốc tế hỗ trợ; cho phép dòng vốn, các tập đoàn và thậm chí đến một mức độ thấp hơn là mọi người được tự do qua lại biên giới; đồng thời khuyến khích sự lan truyền nhanh chóng của dữ liệu và công nghệ.

Khi thương mại mở rộng, mức sống toàn cầu đã được cải thiện đáng kể và hàng trăm triệu người đã thoát khỏi cảnh đói nghèo.

Ngày nay, mọi khía cạnh của nền kinh tế toàn cầu hóa đang bị công kích. Một cuộc phản đối mạnh mẽ nổi bật chống lại thương mại tự do và các phong trào không biên giới đã xuất hiện. Ý tưởng về tự do thông tin đã xung đột với những lời kêu gọi xuất hiện ngày càng nhiều về quyền riêng tư, bảo vệ sở hữu trí tuệ và tăng cường an ninh mạng.

Trên khắp thế giới phát triển, quan điểm đã chuyển thành hành động kịch liệt phản đối nhập cư, nhất là khi những người tị nạn Trung Đông tràn ngập châu Âu. Sau một số vòng đàm phán thương mại đa phương thành công vào những năm sau chiến tranh, các hiệp định mới ngày càng trở nên hiếm hoi: Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) chưa hoàn thành một vòng đàm phán thành công nào kể từ khi thành lập năm 1995.

Tháng 6/2016, người dân Anh đã bỏ phiếu rời Liên minh châu Âu (EU), gây ra cuộc khủng hoảng chính trị tồi tệ nhất trong lịch sử của EU. Trong khi đó, tại Mỹ, Tổng thống Donald Trump thề sẽ đưa “nước Mỹ lên trước tiên.”

Trong tuần đầu tiên sau khi nhậm chức, ông Trump rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) – thỏa thuận thương mại tự do của 12 nước do người tiền nhiệm của ông dàn xếp – đồng thời ông cam kết đàm phán lại Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ, mà ông gọi là “thỏa thuận thương mại tồi tệ nhất mà đất nước này từng ký kết.”

Hiệp định Đối tác thương mại và đầu tư xuyên Đại Tây Dương (TTIP), một thỏa thuận đang được đàm phán giữa Mỹ và EU, cũng phải đối mặt với tương lai không chắc chắn, sa lầy trong sự phản đối mạnh mẽ ở cả hai bên bờ Đại Tây Dương.

Khi Mỹ không còn quan tâm đến việc nuôi dưỡng trật tự quốc tế mà nước này từng đóng vai trò xây dựng dẫn đầu, tương lai của toàn cầu hóa sẽ phụ thuộc phần lớn vào Trung Quốc. Cho đến nay, Bắc Kinh vẫn cam kết duy trì một hệ thống toàn cầu mở. Nhưng vào thời điểm này, Trung Quốc sẽ đấu tranh để thay thế Mỹ trở thành nhà tài trợ cho một trật tự mở, đa phương.

Trong kỷ nguyên thay đổi công nghệ nhanh chóng và mang tính đột phá, các chính trị gia và các nhà hoạch định chính sách trên toàn thế giới sẽ cần đẩy mạnh cải cách để có thể bảo tồn được những thành tựu, đồng thời khắc phục những thiếu sót của toàn cầu hóa trước khi quá muộn.

Trong 7 thập kỷ qua, đặc biệt là sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, toàn cầu hóa đã tiến triển đều đặn. Trong phần lớn thời kỳ này, hầu hết các nước chấp nhận hệ thống thương mại toàn cầu mở. Tuy nhiên, các chính phủ thường tạo ra các rào cản để quản lý tốc độ thay đổi.

Chẳng hạn, các nước đang phát triển thường trì hoãn việc mở cửa một số lĩnh vực kinh tế đối với thương mại nước ngoài để bảo vệ ngành công nghiệp non trẻ nội địa và áp dụng các biện pháp kiểm soát vốn để bị tránh rơi vào tình trạng mất ổn định hệ thống tài chính.

Mặc dù các nước phát triển thường chấp nhận cái giá của hệ thống kinh tế mở, nhưng đôi khi họ cũng can thiệp để giảm bớt sự gián đoạn do thương mại gây ra. Ví dụ, nhằm hỗ trợ ngành công nghiệp ôtô trong nước, Chính quyền Reagan đã hạn chế nhập khẩu ôtô và ép các nhà sản xuất ôtô Nhật Bản xây dựng nhà máy ở Mỹ, tuy nhiên nỗ lực lớn này đã không thành công.

Tuy nhiên, trong 2 thập kỷ vừa qua, các nước phát triển đã thất bại trong việc giảm bớt các tác động tiêu cực của thương mại quốc tế cũng như sự thay đổi công nghệ nhanh chóng.

Dư luận phương Tây cáo buộc thương mại tự do gây ra tình trạng mất việc làm, bất bình đẳng trong thu nhập ngày càng gia tăng và quan điểm chống thương mại ở Trung Mỹ đã giúp ông Trump vào Nhà Trắng. Trong số các nước có truyền thống ủng hộ toàn cầu hóa – Mỹ, Anh và châu Âu lục địa – những nước ủng hộ mở cửa nền kinh tế đã giảm sút nhanh chóng.

Vào tháng 11/2016, một cuộc thăm dò do YouGov/Economist thực hiện cho thấy có chưa đến một nửa số người Mỹ, Anh và Pháp được hỏi tin rằng toàn cầu hóa là một “ý tưởng tốt.”

Trong số các nước có truyền thống ủng hộ toàn cầu hóa – Mỹ, Anh và châu Âu lục địa – những nước ủng hộ mở cửa nền kinh tế đã giảm sút nhanh chóng

Những thái độ như vậy không chỉ là của những người dân bình thường; những người phản đối toàn cầu hóa đã lên nắm quyền hoặc đã tiến gần hơn đến quyền lực. Và họ đang tìm kiếm lợi ích chung: Ngày hôm sau khi nước Anh bỏ phiếu cho Brexit, Steve Bannon, khi là chiến lược gia trưởng của ông Trump, đã mời Nigel Farage, sau đó trở thành lãnh tụ đảng Độc lập của Anh, tham gia chương trình phát thanh của mình.

Ông Farage tuyên bố: “Dự án Liên minh châu Âu đã thất bại. Tôi vui mừng khi nói rằng nó đã thất bại”. Ông Bannon cho rằng: “Đó là một thành tựu tuyệt vời. Chúc mừng.”

Trước cuộc bầu cử tổng thống Pháp, ông Trump bày tỏ sự ủng hộ cho lãnh đạo đảng Mặt trận quốc gia Marine Le Pen và chương trình nghị sự bảo hộ của bà.

Mặc dù thời gian nắm quyền khác thường của ông Trump tại Mỹ đã chiếm lĩnh các mặt báo, nhưng ở châu Âu, nền kinh tế toàn cầu hóa cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức.

Nước Anh, nơi có thị trường vốn quan trọng nhất của châu Âu, sắp sửa rời khỏi EU; đến nay, các điều khoản vẫn còn chưa rõ ràng, nhưng không ai nghi ngờ rằng Brexit đại diện cho chiến thắng của những người phản đối toàn cầu hóa, chủ nghĩa tự cường và chủ nghĩa dân tộc.

Trong khi đó, phần lớn các nước còn lại của châu Âu đang hứng chịu tác động của tăng trưởng thấp và tỷ lệ thất nghiệp cao, những yếu tố này cùng với cuộc khủng hoảng người tị nạn đã thúc đẩy sự ủng hộ cho các đảng theo chủ nghĩa dân túy trên khắp lục địa này.

Châu Âu bị mắc kẹt trong một hệ thống kinh tế khiếm khuyết vốn có quá ít cơ chế điều chỉnh. Tăng trưởng và lạm phát vẫn còn quá thấp, chưa đủ sức giúp giảm tỷ lệ thất nghiệp và nợ cao, đồng thời tái cơ cấu nợ gần như là điều không thể nếu không phá vỡ khu vực đồng euro.

Tỷ giá hối đoái của đồng euro so với các đồng tiền chính khác là quá thấp đối với Đức và một số nước khác ở phía Bắc, làm tăng thặng dư thương mại của các nước này, nhưng lại là quá cao đối với các nền kinh tế ở phía Nam, vốn có ít khả năng cạnh tranh hơn.

Trong môi trường chính trị hiện nay, khi chủ nghĩa dân tộc trỗi dậy trên khắp châu Âu, những cải cách kinh tế nhạy cảm như tăng cường hội nhập tài chính không có khả năng tạo ra sức kéo.

Việc cử tri Anh bỏ phiếu rời EU và cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ có thể là một lời cảnh tỉnh đối với các tầng lớp tinh hoa của châu Âu, châm ngòi cho những cải cách thực sự. Tuy nhiên, một tổng thống mới, thiếu kinh nghiệm tại Pháp cùng với các cuộc bầu cử đang diễn ra ở Đan Mạch, Đức và Italy, châu Âu sẽ vẫn bận rộn với những thách thức kinh tế và chính trị nội bộ trong tương lai gần.

Các thể chế đa phương đóng vai trò quan trọng đối với trật tự thế giới của giai đoạn sau Chiến tranh thế giới thứ hai cũng sẽ phải tìm cách thể hiện vai trò lãnh đạo toàn cầu. Các tổ chức như Quỹ Tiền tệ uốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đang gặp khó khăn trong việc thích ứng với sự trỗi dậy của các nền kinh tế mới nổi: Mỹ và châu Âu vẫn chiếm ưu thế, nhưng đang tự làm xói mòn uy tín và ảnh hưởng của mình tại các nước đang phát triển, đặc biệt là ở châu Á.

Tuy nhiên, cả nước Mỹ dưới thời ông Trump lẫn EU, vốn đang lúng túng trong cuộc xung đột với IMF về vấn đề nợ của Hy Lạp, có thể sẽ đầu tư nhiều nguồn lực hơn vào các tổ chức này trong những năm tới.

Khi các thể chế đa phương bị gạt ra bên lề, hệ thống kinh tế toàn cầu sẽ trở nên dễ bị tổn thương hơn trước các cuộc khủng hoảng tài chính ở địa phương và có tính hệ thống.

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để lật đổ cũng như hỗ trợ trật tự kinh tế tự do trên quy mô toàn cầu

Trong khi đó, sự lạc quan sớm về Internet và luồng thông tin tự do, một yếu tố trung tâm khác của toàn cầu hóa, đã biến mất.

Vụ việc nhân viên Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ Edward Snowden tiết lộ thông tin liên quan đến các chương trình giám sát của Mỹ, các vụ tấn công mạng được cho là của Nga trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ, sự gia tăng của “tin giả mạo” và việc các tổ chức khủng bố lợi dụng truyền thông kỹ thuật số để tuyển mộ chiến binh và lên kế hoạch tấn công, đã chứng tỏ rằng công nghệ thông tin có thể được sử dụng để lật đổ cũng như hỗ trợ trật tự kinh tế tự do trên quy mô toàn cầu.

Internet phải đối mặt với tương lai phức tạp, bị điều tiết và phân tán hơn so với hình ảnh của nó vốn được nhiều người tưởng tượng ra trong những năm 1990.

Ở Trung Quốc, một “Vạn lý trường thành kỹ thuật số” với các quy định nghiêm ngặt đã phần nào cản trở người sử dụng Internet của nước này tiếp cận với phần còn lại của thế giới, trong khi đó EU vẫn bảo lưu nhiều vấn đề bảo mật, đã sử dụng hành động pháp lý nhằm hạn chế một số dịch vụ trên nền tảng web của Facebook và Google.

Trong vài năm tới, các chính phủ khác cũng sẽ hạn chế luồng thông tin tự do, dữ liệu và kiến thức với lý do đảm bảo an ninh.

Sai sót từ đâu?

Nhiều thách thức hiện nay của nền kinh tế toàn cầu bắt nguồn từ khoảng thời gian chuyển giao thiên niên kỷ vừa qua. Vào năm 1999, đồng euro ra đời đã tạo ra giai đoạn của những rắc rối về kinh tế gần đây của châu Âu.

Gần ba năm sau đó, tháng 12/2001, Trung Quốc gia nhập WTO, mở cửa thị trường nội địa của nước này cho hàng nhập khẩu và tiếp cận toàn bộ nền kinh tế toàn cầu. Trong khi đó, tác động kinh tế của tự động hóa và công nghệ số đã bắt đầu tăng tốc.

Ở Mỹ, việc làm trong lĩnh vực sản xuất đã giảm liên tiếp trong hai thập kỷ qua, nhưng giảm mạnh trong những năm đầu của thế kỷ này: Thời điểm giữa năm 2000 và hiện tại, Mỹ đã mất 6-7 triệu việc làm trong lĩnh vực sản xuất.

Số việc làm trong lĩnh vực thương mại, như sản xuất hàng hóa và dịch vụ tăng rất ít, lĩnh vực phi thương mại tiếp nhận khoảng 25 triệu người mới vào thị trường lao động để thay thế những người lao động đã bị sa thải. Đó là một thị trường của người mua dành cho những lao động có trình độ trung bình và thấp và kết quả là tiền lương bị trì trệ.

Trong nhiều năm, tự động hóa đã loại bỏ những công việc lao động chân tay và một số công việc lao động trí óc có lương thấp. Tuy nhiên, những đột phá gần đây trong lĩnh vực cảm biến, học máy và trí tuệ nhân tạo càng làm cho nhiều việc làm dễ bị ảnh hưởng. Ở hầu hết các nền kinh tế phát triển, các công việc có thu nhập trung bình đang giảm trong khi các công việc trả lương thấp và cao hơn đang gia tăng.

Các nước đã phản ứng theo những cách khác nhau. Một số nước đã hành động để giảm sự bất bình đẳng bằng cách phân phối lại tài sản thông qua hệ thống thuế, mở rộng các chương trình an sinh xã hội và các mạng lưới an toàn khác, tăng cường hỗ trợ giáo dục và đào tạo nghề.

Những nỗ lực này đã thành công tại các nước như Đan Mạch, Đức và Thụy Điển, những nơi mà lao động có tổ chức sử dụng quyền thương lượng mạnh mẽ, các doanh nghiệp và hiệp hội tin tưởng lẫn nhau, tài sản cá nhân và doanh nghiệp có ảnh hưởng rất ít đến chính trị và các chuẩn mực văn hóa quân bình chiếm ưu thế. Trong cả 3 nước này, sự bất bình đẳng vẫn thấp hơn mức trung bình của Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế, một nhóm gồm hầu hết các nước giàu.

Ở hầu hết các nền kinh tế phát triển, các công việc có thu nhập trung bình đang giảm trong khi các công việc trả lương thấp và cao hơn đang gia tăng.

Nhưng ở những nước mà những yếu tố này vắng bóng – đặc biệt là Anh và Mỹ – sự chênh lệch về thu nhập, sự giàu có và cơ hội đã gia tăng khoảng cách đáng kể.

Sự thiếu vắng một phản ứng chính sách có ý nghĩa và sự thiếu quan tâm của tầng lớp tinh hoa của các nước này đã gây ra sự tức giận sâu sắc trong những người đã thất bại do những thay đổi mà quá trình toàn cầu hóa và tiến bộ công nghệ gây ra.

Việc loại bỏ trật tự cũ không phải là ngay lập tức. Trong một thời gian, nhiều nước cho rằng những khó khăn kinh tế của họ là hệ quả tạm thời từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Nhưng theo thời gian, các nước này bắt đầu nghi ngờ rằng mất việc làm và nợ lương đã trở thành những đặc điểm lâu dài của bối cảnh kinh tế.

Họ đã chống lại các tầng lớp tinh hoa mà họ coi là có trách nhiệm, bao gồm các lãnh đạo doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ sở chính trị. Và khi họ theo dõi các lực lượng kinh tế và công nghệ đã vùi dập đất nước mình – những lực lượng mà các nhà hoạch định chính sách ở cấp quốc gia dường như ít kiểm soát – họ tìm cách chiếm lại quyền sở hữu vận mệnh của mình và tái khẳng định chủ quyền quốc gia.

Điều này đã xảy ra ở hầu khắp châu Âu, nơi mà sự xói mòn chủ quyền thực tế và nhận thức, đặc biệt liên quan đến nhập cư, đóng vai trò quan trọng trong việc cử tri Anh bỏ phiếu rời EU.

Ngay cả những công dân có đặc quyền, những người đã trở nên giàu có trong hệ thống toàn cầu mở, cũng đã bỏ phiếu ủng hộ Brexit, với niềm tin rằng làm như vậy sẽ cho phép họ kiểm soát tốt hơn cuộc sống của bản thân.

Toàn cầu hóa với những đặc điểm của Trung Quốc

Khi Mỹ và châu Âu rút lui, Trung Quốc sẽ gánh phần lớn trách nhiệm duy trì trật tự kinh tế tự do toàn cầu. Trong bài diễn văn tại Diễn đàn kinh tế thế giới tại Davos tháng 1/2007, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã tái khẳng định cam kết của nước này đối với toàn cầu hóa.

Bằng việc tài trợ cho nhiều sáng kiến kinh tế, như Ngân hàng đầu tư cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB), sáng kiến “Vành đai và Con đường” và Ngân hàng phát triển mới (trước đây gọi là Ngân hàng Phát triển BRICS) và bằng cách đầu tư đáng kể ra nước ngoài, Bắc Kinh đã báo hiệu rằng nước này dự định sẽ hỗ trợ một hình thức toàn cầu hóa đa phương và toàn diện.

Với tư cách là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, Trung Quốc chắc chắn sẽ giúp định hình tương lai của nền kinh tế toàn cầu. Nhưng hiện tại vẫn chưa rõ liệu Trung Quốc có thể thay thế Mỹ trở thành chủ thể dẫn đầu của toàn cầu hóa.

Trung Quốc đang ở giữa giai đoạn chuyển đổi cơ cấu kinh tế trong nước khi nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu và đầu tư chuyển sang nền kinh tế dựa vào tiêu dùng và dịch vụ nhiều hơn, cùng với đó là nền kinh tế nước này đang phải đối đầu với những rủi ro mạnh mẽ, như công suất dư thừa và nợ công cao.

Trung Quốc gần đây đã thắt chặt kiểm soát vốn trong nỗ lực ngăn chặn tình trạng tháo vốn ra nước ngoài từ nỗ lực quốc tế hóa đồng nhân dân tệ

Nếu Mỹ từ bỏ vai trò lãnh đạo, Trung Quốc sẽ không thể cung cấp cho nền kinh tế thế giới một thị trường rộng lớn và dễ tiếp cận cho hàng hóa xuất khẩu của các nước khác, các thị trường vốn sâu, hoặc các thể chế mạnh như Ngân hàng dự trữ liên bang và IMF, vốn cho phép Mỹ ổn định hệ thống tài chính toàn cầu trong nhiều thập kỷ.

Bên cạnh đó, Trung Quốc gần đây đã thắt chặt kiểm soát vốn trong nỗ lực ngăn chặn tình trạng tháo vốn ra nước ngoài, ít nhất là cho đến bây giờ, từ nỗ lực quốc tế hóa đồng nhân dân tệ của nước này.

Tuy thế, sự hỗ trợ của Bắc Kinh cho các cơ cấu đa phương là một bước tiến quan trọng. Thế giới dựa trên các mối quan hệ song phương có thể phục vụ cho các nước mạnh nhất, nhưng chủ nghĩa đa phương đã xây dựng sân chơi lớn, trong đó các nước nhỏ, nghèo hơn có thể tham gia và thịnh vượng. Họ sẽ phải chịu đựng nếu họ phải tự bào chữa cho mình.

Quan điểm chủ nghĩa đa phương của Trung Quốc đã làm gia tăng tầm vóc của nước này với các nước có nền kinh tế nhỏ hơn. Bất chấp việc Mỹ phản đối mạnh mẽ, 57 quốc gia đã tham gia AIIB do Trung Quốc lãnh đạo, nhiều nước trong số đó là các đồng minh lâu năm của Mỹ, như Australia, Pháp, Đức, Israel, Saudi Arabia, Hàn Quốc và Anh.

Trong quý 1 năm 2017, 13 nước khác đã đồng ý tham gia, bao gồm Afghanistan, Bỉ, Canada, Hungary, Ireland và Peru.

Nếu Washington rút lui về chủ nghĩa song phương và Bắc Kinh muốn lấp khoảng trống, nền kinh tế Trung Quốc sẽ phải tiếp tục phát triển và các nền kinh tế mới nổi khác sẽ phải tăng cường khả năng tiếp cận thị trường Trung Quốc.

Trong số các thành viên TPP, đại đa số các nước như Australia, Nhật Bản và Hàn Quốc, đang phụ thuộc vào xuất khẩu sang Trung Quốc, bởi đây là đối tác thương mại lớn nhất của họ cũng như của các nền kinh tế mới nổi trên toàn thế giới. Nhưng nếu Mỹ hướng về bảo hộ, nền kinh tế Trung Quốc với trị giá 12.000 tỷ USD vẫn chưa thể đủ lớn để một mình hỗ trợ tăng trưởng toàn cầu.

Chính quyền mới tại Mỹ đổ lỗi cho các thỏa thuận thương mại đã gây ra tình trạng mất việc làm trong lĩnh vực sản xuất, thâm hụt thương mại và đe dọa áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với các đối tác thương mại hàng đầu của Mỹ như Đức, Nhật Bản, Trung Quốc, Mexico.

Trong ngắn hạn, Chính phủ Mỹ có thể sẽ đưa ra các biện pháp tăng thuế có chủ đích, ví dụ đối với thép nhập khẩu, cũng như các hình phạt chống bán phá giá nặng và hạn chế thương mại quy mô lớn hơn với lý do là để đối phó với việc thao túng tiền tệ của Trung Quốc, Đức và Nhật Bản.

Mỹ cũng có thể thử đe dọa các công ty, kêu gọi họ thành lập các nhà máy ở Mỹ. Cho đến nay, ngoài việc phá vỡ thỏa thuận TPP và chỉ trích gay gắt các thỏa thuận thương mại, các đối tác thương mại, ông Trump đã kiềm chế không đưa ra các hành động hung hăng hơn.

Nhưng nếu chương trình nghị sự trong nước bị mắc cạn, chính phủ của ông Trump thất vọng sẽ có thể quay trở lại các chính sách bảo hộ mạnh mẽ hơn và trong trường hợp tồi tệ nhất, sẽ bắt đầu cuộc chiến thương mại với các nước khác.

Tuy nhiên, có một kịch bản lạc quan hơn. Cải cách thuế, đầu tư công vào cơ sở hạ tầng và bãi bỏ quy định – tất cả các mục tiêu của chính quyền mới – có thể kích thích đầu tư tư nhân và thúc đẩy tăng trưởng của Mỹ, cùng với đó là tăng trưởng toàn cầu.

Để đạt được kết quả này, ông Trump cần tránh sa lầy trong các cuộc chiến không cần thiết, bất đồng với các phương tiện truyền thông và tòa án, củng cố sự ủng hộ của nội bộ đảng tại Quốc hội. Trong khi đó, các nhà hoạch định chính sách và các doanh nghiệp ở các nước khác nên hy vọng điều tốt nhất và chuẩn bị cho điều tồi tệ nhất.

Kỷ nguyên tự động hóa

Bất chấp trọng tâm vào toàn cầu hóa, về lâu dài, lực lượng quan trọng nhất tạo ra thị trường lao động và bất bình đẳng về thu nhập sẽ không phải là thương mại hoặc chính trị mà là sự thay đổi về công nghệ.

Tự động hóa đã chuyển đổi các nền kinh tế của thế giới phát triển và bản chất của việc làm ở đó và hầu hết các chuyên gia tin rằng phạm vi mở rộng tự động hóa là rất lớn. Khi chi phí giảm và tốc độ đổi mới tăng lên, tác động của tự động hóa sẽ lan đến các quốc gia có thu nhập trung bình và cuối cùng là với các nước có thu nhập thấp hơn.

Khi công nghệ đòi hỏi nhiều vốn thay thế cho sản xuất cần nhiều lao động, các nước đang phát triển ở giai đoạn đầu ở châu Phi và Đông Nam Á sẽ không còn được hưởng lợi thế so sánh với mức lương và chi phí sản xuất thấp hơn. Nhìn chung, thương mại hàng hóa có thể sẽ giảm do giá nhân công không còn đóng vai trò quyết định nơi sản xuất hàng hóa, cho phép sản xuất di chuyển đến gần người tiêu dùng hơn và cắt giảm chi phí vận chuyển, hậu cần.

Tất nhiên, không ai biết chắc chắn rằng những thay đổi này sẽ diễn ra nhanh như thế nào và mọi quốc gia nên đầu tư vào giáo dục, công nghệ và cơ sở hạ tầng để có thể dự đoán tốt hơn. Thời điểm này, thương mại sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc cho phép các nền kinh tế đang phát triển phát triển nhanh chóng.

Mặc dù thương mại hàng hóa vật chất có thể suy giảm, thương mại dịch vụ có thể sẽ tăng lên, vì ngày càng có nhiều dịch vụ có thể được thực hiện từ xa. Do đó, các nước đang phát triển nên tìm cách phát triển các ngành dịch vụ, đặc biệt là trong lĩnh vực có thể giao dịch. Các nước đang phát triển cũng nên đầu tư vào các trung tâm đổi mới, có thể giúp thay thế việc làm đã mất trong lĩnh vực sản xuất.

Lịch sử của thay đổi công nghệ đã chứng minh, công nghệ chỉ loại bỏ các công việc cụ thể, chứ không thay thế lao động

Khi đạt được mức thu nhập trung bình, các nước đang phát triển sẽ không còn là các thị trường lao động giá rẻ. Các nước như vậy nên học theo Trung Quốc bằng cách đầu tư mạnh vào lĩnh vực công nghệ cao. Làm như vậy đã giúp Trung Quốc thay đổi lối sản xuất truyền thống và vượt qua một số đối thủ cạnh tranh trong một số ngành công nghiệp mới đầy hứa hẹn như robot học, năng lượng tái tạo, tin nhắn di động và thương mại điện tử.

Lịch sử của thay đổi công nghệ đã chứng minh, công nghệ chỉ loại bỏ các công việc cụ thể, chứ không thay thế lao động, ít nhất là không phải trong dài hạn. Nhưng trong ngắn hạn, tự động hóa làm cho một số loại vốn con người trở nên dư thừa. Điều này có thể gây ra những sự chuyển tiếp khó khăn và đôi khi kéo dài, đối với cả cá nhân và nền kinh tế. Tuy nhiên, máy móc nâng cao năng suất của con người, tăng thu nhập và sự thịnh vượng.

Như các nhà kinh tế học Erik Brynjolfsson và Andrew McAfee đã giải thích, các nền kinh tế đã chuyển từ việc tạo ra công ăn việc làm mà máy móc là những sản phẩm thay thế sang tạo ra công ăn việc làm mà máy móc là phần bổ sung.

Đầu tư thông minh trong đào tạo nghề có thể đẩy nhanh và làm chậm lại sự chuyển tiếp. Các nhà hoạch định chính sách nên học hỏi từ các nước Bắc Âu, nơi các chính phủ kết hợp các chương trình đào tạo với rất nhiều các hình thức hỗ trợ thu nhập và tái phân phối khác nhau.

Các chính phủ không nên chỉ đào tạo cho người thất nghiệp. Những lao động thu nhập trung bình bị sa thải, những người cuối cùng thường có các công việc dịch vụ với thu nhập thấp, có thể được hưởng lợi từ việc tái đào tạo, giúp họ cạnh tranh để kiếm được công việc có lương cao hơn.

Cứu toàn cầu hóa

Những dự đoán cho rằng kỷ nguyên toàn cầu hóa sẽ sớm chấm dứt là quá bi quan. Chắc chắn, sự mở rộng nhanh chóng của thương mại, dòng vốn xuyên biên giới gia tăng và trên tất cả, sự lan rộng của các công nghệ mới đã chuyển đổi nền kinh tế toàn cầu.

Chúng đã tạo ra những thách thức khó khăn và các quốc gia sẽ tiếp tục cố gắng thúc đẩy tăng trưởng và năng suất, đồng thời giảm sự bất bình đẳng và tạo việc làm tốt. Nhưng cũng sẽ có những cơ hội to lớn. Quay ngược thời gian để khôi phục các khuôn khổ cũ là không thể. Thách thức là xây dựng những cái mới có ý nghĩa.

Giương cao ngọn cờ bảo hộ và chủ nghĩa dân tộc có thể thu hút sự ủng hộ của người dân, ít nhất là tạm thời. Nhưng lịch sử đã chỉ ra rằng cuối cùng, nó có thể đe dọa đến hòa bình và sự thịnh vượng toàn cầu.

Mỹ và thế giới nói chung sẽ trở nên tốt hơn nhiều nếu họ có thể tìm ra con đường dẫn tới toàn cầu hóa bền vững hơn, cải cách trật tự toàn cầu hiện tại thay vì hủy bỏ nó hoàn toàn./.

Lời tòa soạn:

Nước Mỹ đang phải đối mặt với nhiều thách thức chính trị nghiêm trọng, tuy nhiên, về mặt kinh tế, nước này vẫn ở trên một nền tảng vững chắc. Đường lối của Tổng thống Mỹ Donald Trump trên mặt trận kinh tế có thể bù lại những trục trặc về chính trị.

Để làm rõ hơn quan điểm này, VietnamPlus xin giới thiệu bài viết của ông Koichi Hamada – Giáo sư danh dự Đại học Yale và là cố vấn đặc biệt của Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe. Bản dịch bài viết được đăng tải độc quyền trên VietnamPlus, thông qua dự án Project Syndicate.

Đường hướng hoạch định chính sách không thể đoán trước của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đổ thêm dầu vào lửa cho mối lo ngại lan rộng về việc nước Mỹ sẽ đi theo hướng nào.

Tuy nhiên, thị trường chứng khoán Mỹ đã hoạt động tuyệt vời kể từ khi Trump được bầu lên, chỉ đôi chút chuệch choạc khi tương lai chính trị của chính quyền của ông có vẻ gặp vấn đề. Không có chuyện tình cờ ở đây: trên mặt trận kinh tế, đường lối của Trump có thể có những chất lượng bù lại những trục trặc về chính trị.

Ngay từ đầu, chính quyền Trump đã duy trì một thái độ thiên về ủng hộ kinh doanh, mà ví dụ tiêu biểu của điều này là cam kết của ông với việc xóa bỏ những quy định, làm tăng hy vọng của các nhà đầu tư về một sự thúc đẩy mới đối với nền kinh tế Mỹ và kinh tế toàn cầu.

Việc chính quyền Trump quyết tìm cách giải thoát thị trường tài chính khỏi những quy định quá đáng cuối cùng có thể lại là điều có lợi cho tất cả mọi người

Một điều chắc chắn là những nỗ lực nhằm xét lại những quy định bảo vệ môi trường chẳng hạn, suy cho cùng sẽ gây ra những tác hại nghiêm trọng cho chính nước Mỹ, mặc dù việc làm này cho phép một số công ty Mỹ cải thiện kết quả kinh doanh của họ trong thời gian trước mắt.

Tuy nhiên, việc chính quyền Trump quyết tìm cách giải thoát những thị trường tài chính khỏi những quy định quá đáng cuối cùng có thể lại là điều có lợi cho tất cả mọi người.

Khi các quy định trở nên hết sức phiền hà thì chúng sẽ gây ra nhiều tác hại hơn là lợi. Đạo luật Cái cách Phố Wall và Bảo vệ Người tiêu dùng Dodd-Frank, được Tổng thống Barack Obama ký thành luật vào năm 2010, là một ví dụ điển hình.

Đạo luật Dodd-Frank bao gồm những quy định cản trở hoạt động của thị trường tiền tệ quốc tế: bằng việc nâng mức phí đánh vào việc tài trợ bằng đồng đôla Mỹ đối với ngân hàng nước ngoài, quy định này đã gây thiệt hại cho cái gọi là cơ chế ngang giá lãi suất có bảo hiểm.

Đối với Nhật Bản, điều này làm suy yếu việc truyền dẫn nới lỏng tiền tệ trong các thị trường tài chính quốc tế – một cơ chế hiện vốn đã vô cùng khó khăn bởi các nhà đầu tư lo ngại rủi ro đang dồn vào đồng yen Nhật Bản, coi đây như một đồng tiền cư trú an toàn vào thời điểm hiện tại.

Với việc Trump loại bỏ những quy định gây bất đồng và khơi dậy lòng tin của thị trường chứng khoán, Ngân hàng Nhật Bản cuối cùng đã có thể hạn chế việc định giá quá cao đối với đồng yen, từ đó giúp thúc đẩy lạm phát, công ăn việc làm, và thị trường chứng khoán.

Một lý do nữa cho tâm trạng lạc quan về nền kinh tế Mỹ và thế giới bắt nguồn từ kế hoạch trị giá 1.000 tỷ USD của chính quyền Trump nhằm xây dựng lại cơ sở hạ tầng của nước Mỹ. Điều không may là thái độ mập mờ của Trump về cuộc bạo động do những người chủ trương tính thượng đẳng của người da trắng kích động ở Charlottesville, tiểu bang Virginia, trong tháng này đã xóa sạch những thiện chí cuối cùng mà ông có thể vẫn còn đối với Quốc hội Mỹ.

Với việc 2 hội đồng tư vấn kinh doanh bị giải tán tiếp sau vụ Charlottesville, cùng với việc những CEO chỉ trích cách phản ứng của Trump trong vụ Charlottesville đồng loạt rời bỏ chức vụ, những kế hoạch cho việc lập một hội đồng tư vấn về hạ tầng cơ sở giờ đây đã bị hủy bỏ.

Tuy nhiên, sự chuệch choạc về chính trị không phải là một đe dọa tiềm tàng duy nhất đối với thành công về kinh tế của Trump. Chính sách thương mại của chính quyền Trump dựa trên những quan niệm hết sức sai lầm. Trump và các cố vấn của ông dường như tin rằng chỉ có thương mại song phương cân bằng mới là công bằng và, do vậy, là điều đáng mong muốn.

Trên thực tế, khó có thể đạt được một sự cân bằng như vậy trong một hệ thống thương mại mở, và việc theo đuổi mục tiêu này thực sự đang gây tác động xấu, do nó sẽ gây thiệt hại cho lợi ích tổng thể có được thông qua buôn bán.

Sau Chiến tranh Thế giới II, mức lạm phát cao ở Nhật Bản đã gây thiệt hại cho lòng tin vào sự ổn định của đồng yen Nhật Bản, dẫn tới việc người Nhật quay sang phương thức trao đổi hàng lấy hàng.

Ví dụ, người dân Tokyo đã trao đổi quần áo quý giá của họ, từ quần áo cưới tới các bộ kimono tinh xảo, với những người nông dân để lấy gạo và rau. Hệ thống này đã hoạt động suôn sẻ, do, vào thời điểm đó, cung và cầu bất ngờ ăn khớp với nhau một cách hoàn toàn.

Tuy nhiên, sự cân bằng đó về cơ bản là một sự trùng hợp ngẫu nhiên; không thể hy vọng nó sẽ tiếp tục tồn tại trước môi trường kinh tế liên tục thay đổi. Đó là lý do tại sao các nền kinh tế hàng đổi hàng là không hiệu quả – và như vậy là lỗi thời.

Các hệ thống hiện đại sử dụng đồng tiền, do giống như một kho chứa giá trị, đồng tiền thực hiện chức năng như kiểu một vật đệm, loại bỏ sự cần thiết phải có sự cân bằng tuyệt vời giữa cung và cầu, và cho phép tất cả những người tham gia có thể có được những gì họ cần từ thương mại.

Do Trump có ý định thương lượng lại Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) với Canada và Mexico nên ông nên nhớ điều này. Trong hoàn cảnh hiện tại, chính quyền của ông dường như muốn áp đặt những hạn chế lên hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ từ các nước NAFTA.

Chỉ có một điều có thể làm thay đổi hành vi của các nước thành viên NAFTA để họ giảm xuất khẩu vào Mỹ và làm lợi cho công nhân Mỹ là việc nông dân và nhà sản xuất Mỹ – bao gồm phần lớn các địa phương là căn cứ bầu cử của chính Trump – phải thực sự trở nên cạnh tranh hơn bên trong thị trường Mỹ.

Trump cho rằng những nước như Trung Quốc hay Đức “đang lấy trộm” của nước Mỹ – lợi dụng thị trường Mỹ, đồng thời gây phương hại cho tính cạnh tranh của các công ty Mỹ

Tuy nhiên, điều đó sẽ không xảy ra. Thay vào đó, các đối tác của Mỹ trong NAFTA sẽ đối phó về mặt chiến lược đối với việc áp đặt hạn chế đối với hàng xuất khẩu của họ, điều chỉnh lại các quan hệ thương mại của họ với nhau và với các nước khác, nhằm giảm bớt tác động của các biện pháp kiểm soát nhập khẩu của Mỹ.

Hành vi bảo hộ mậu dịch của Mỹ thậm chí có thể còn gây ra một cuộc chiến tranh thương mại, như đã từng xảy ra sau khi áp đặt Luật Thuế quan Smoot-Hawley vào năm 1930 với việc tất cả các bên đều là người thua cuộc.

Để triển khai một chính sách thương mại có hiệu quả hơn, chính quyền Trump phải nhận thức được cán cân tài khoản vãng lai là gì. Trump thường lên án những nước như Trung Quốc và Đức, vì ông coi mức thặng dư buôn bán của các nước này với Mỹ là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến mức thâm hụt của Mỹ.

Ông cho rằng những nước này “đang lấy trộm” của nước Mỹ – lợi dụng thị trường Mỹ, đồng thời gây phương hại cho tính cạnh tranh của các công ty Mỹ.

Tuy nhiên, như Martin Feldstein (giáo sư kinh tế Đại học Harvard) và George Shultz (cựu ngoại trưởng Mỹ thời Ronald Reagan) phát biểu gần đây, “nếu một quốc gia tiêu thụ nhiều hơn mức nó sản xuất ra, thì quốc gia đó phải nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu. Đây không phải là lấy trộm; nó là số học.”

Và, trên thực tế, nếu Mỹ tìm cách thương lượng đạt được một sự cắt giảm trong mức thăng dư buôn bán của Trung Quốc với Mỹ chẳng hạn, thì khi đó Mỹ sẽ đơn thuần phải tăng mức thâm hụt của mình với một số nước khác để bù vào đó.

Cách tốt nhất để hiểu được thặng dư (hay thâm hụt) tài khoản vãng lai là coi đó như một thước đo mức độ tiết kiệm hay giảm tiết kiệm (tiêu dùng vượt mức thu nhập) của một quốc gia đối với tương lai.

Nếu những nhà hoạch định chính sách Mỹ thực tâm muốn củng cố nền kinh tế Mỹ, thì họ hiện đang ở vị trí thuận lợi để làm điều đó

Nói cách khác, tài khoản vãng lai của một quốc gia phản ánh việc quốc gia đó chi tiêu thu nhập của mình giữa hiện tại và tương lai như thế nào. Nếu Mỹ muốn giảm mức thâm hụt của mình, thì nước này nên bắt đầu tiết kiệm nhiều hơn nữa ngay từ bây giờ.

Không có gì phải nghi ngờ là nước Mỹ đang phải đối mặt với nhiều thách thức chính trị nghiêm trọng, bị làm trầm trọng thêm bởi một chính quyền luôn thay đổi quan điểm, phân thành hai cực đối lập, và thường xuyên gây gổ.

Tuy nhiên, về mặt kinh tế, nước này vẫn ở trên một nền tảng vững chắc. Tôi tin là nếu những nhà hoạch định chính sách Mỹ thực tâm muốn củng cố nền kinh tế Mỹ, thì họ hiện đang ở vị trí thuận lợi để làm điều đó, đem lại lợi ích cho không chỉ cho thị trường chứng khoán, mà còn cả người dân Mỹ bình thường nữa./.

“Dù có đi bốn phương trời, lòng… chỉ cồn cào thèm phở”. Lời chế từ câu đầu của bài hát “Nhớ về Hà Nội” của nhạc sĩ Hoàng Hiệp hoàn toàn có thể đại diện cho nỗi lòng của người Hà Nội, nhất là những người xa quê. Bởi Phở là một thực thể sống động của cõi nhớ, có một cuộc đời sôi nổi, kỳ lạ và lôi cuốn. Phở với người Hà Nội còn hơn một món ăn, vì nó là con đường dẫn thẳng vào tâm hồn Việt!

Hà Nội lúc nào cũng tíu tít phở. Tiếng dao thớt rộn ràng từ sáng sớm đến đêm khuya, trở thành nhịp thở đặc trưng của mảnh đất này. Bảnh mắt, khi người ta còn ngái ngủ, đầu óc đã nghĩ đến chuyện sáng nay ăn phở ở quán nào, ăn phở gì. Hệ trọng lắm chứ, bởi đó là miếng ăn khoái khẩu đầu tiên trong ngày.

Phở khiến đầu óc con người ta bận rộn thế nào nhỉ? “À, mấy hôm nay trời mưa lạnh, chi bằng đến chợ Hàng Da làm bát phở sốt vang cho tâm hồn ấm áp.” Hay, “nhân ngày nắng đẹp, quyết định đến Hàng Vải ngồi vỉa hè cho thoáng mát, vừa ngắm nhìn ánh nắng xuyên qua những chiếc lá bàng xanh như ngọc lọc sáng vừa hưởng bát phở lõi gầu vừa giòn, vừa béo ngậy.”

Ôi, sống ở thành phố có đến hàng chục quán phở ăn được như Hà Nội, quả là “sự thống khổ” của cái dạ dày. Người ta tíu tít hỏi nhau đã ăn phở chỗ này chỗ kia chưa, háo hức chia sẻ những quán phở “ngon tụt lưỡi” nức tiếng xưa nay, hay mới được “khai quật”. Tíu tít lắm, cả trong đời sống thực lẫn những diễn đàn kiểu “Hội hỏi nhau ăn gì ở đâu” trên mạng.

Cái sự đau đáu ấy thậm chí có thể biến việc ăn phở giống như một “nghi thức tôn giáo” vậy. Bởi, cứ về đến Hà Nội sau một chuyến đi xa những 2-3 ngày, đám tín đồ của phở lập tức phải tìm đến quán quen chén ngay một bát cho đã đời.

Cái sự đau đáu ấy thậm chí có thể biến việc ăn phở giống như một “nghi thức tôn giáo” vậy. Bởi, cứ về đến Hà Nội sau một chuyến đi xa những 2,3 ngày, đám tín đồ của phở lập tức phải tìm đến quán quen chén ngay một bát cho đã đời. 

Vậy tại sao lại là phở chứ không phải bún chả mới là món đại diện cho ẩm thực của mảnh đất “ngàn năm văn vật”? Ừ thì Hà Nội có hàng chục, hàng trăm món ăn ngon, nhưng chẳng có món nào tuyệt vời như phở. Bún chả que tre quạt than hồng thì mê ly rồi; bánh cuốn Thanh Trì mỏng, mềm, mướt ăn với chả quế, nước chấm tinh dầu cà cuống cũng rất tuyệt; nhưng không thể nào bằng phở, tổng hòa của những gì được coi là tinh túy nhất trong kho tàng ẩm thực Việt, từ xương, thịt, hành thơm, gia vị cho tới bánh phở vốn được làm từ hạt gạo, đặc trưng nhất của nền văn minh lúa nước. Tất cả hòa quyện tạo nên một “tác phẩm nghệ thuật hoàn thiện nhất của ẩm thực Việt”.

Thế nên, chẳng gì tuyệt vời bằng khi “bồi hồi chạm bóng cửa ô”, hãy dõng dạc cất cao giọng: “Cho một bát chín, nhiều bánh, không nước béo, nhiều hành ông chủ nhé”. Để rồi được hồi đáp bằng tiếng chào niềm nở: “Một bò chín mới vào, hai tái lăn gầm cầu thang, một gân không hành ngoài cột điện”.

Rồi hẵng khoan thai hít thở bầu không khí đặc trưng của quán phở bay lãng đãng theo những làn khói: nồng mùi gia vị Á Đông của gừng nướng, quế, thảo quả; gây gây mùi thịt bò và xương bò ninh. Rồi hẵng ngắm mình trong tô phở nghi ngút khói vừa mới bưng ra: kìa trắng ngần, kìa nâu trầm, kìa xanh ngát, kìa đỏ tươi; đây lắng hồn núi sông… trăm năm.

ĐI TÌM NGUỒN GỐC PHỞ

Thăng Long, Hà Nội thì 1000 năm, nhưng phở chỉ có hơn một trăm năm để lắng hồn người mà thôi. Hơn một thế kỷ, thế nhưng cuộc đời của phở đầy những biến động bể dâu. Đấy là quãng thời gian mà người ta cứ đi tìm căn nguyên của phở, lịch sử của phở. Nhưng cũng giống như nhiều vấn đề lịch sử khác, sự xuất hiện của phở đong đầy những dấu hỏi, những nghi vấn và những tranh cãi.

Những người nấu phở đầu tiên có lẽ là người dân thuộc làng Vân Cù, Giao Cù (Nam Định). Những người dân mang họ Cồ, họ Vũ này có truyền thống làm ăn “có bạn, có phường” từ lâu, tạo thành những làng xe ôm, làng lái taxi ở những đô thị lớn như Hà Nội, Sài Gòn. Nhưng trước hết là nghề nấu phở.

Những bước chân lang bạt kiếm cơm thiên hạ đưa những người dân này rời khỏi đồng ruộng để lên đô thị nấu ăn cho những “mỏ công nhân” tại những trung tâm công nghiệp do người Pháp mở như Nam Định (nhà máy Dệt), Hải Phòng (cảng biển)… vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.

Khởi thuỷ, phở có thể là món xáo trâu rẻ tiền mà dân Giao Cù nấu để bán cho công nhân. Đó là thứ xáo được nấu bằng xương trâu, xương bò và những phần thịt bạc nhạc, nồng mùi gừng để khử mùi gây và ăn với một loại bánh đa làm từ bột gạo hoặc bún.

“Tinh hoa ẩm thực” nông thôn Việt Nam có lẽ nằm trong món xáo. Tất cả mọi thứ xương động vật, từ trâu, bò, chó, lợn… đều có thể đem hầm thành một thứ nước xáo dùng để ăn với bún hoặc bánh đa. Dấu ấn của món xáo này còn đi vào ca dao với món cò xáo măng (Con cò mà đi ăn đêm…).

Và những gánh xáo trâu này xuất hiện trên vỉa hè bên ngoài nhà máy Dệt (Nam Định) và khu vực Bến Sáu Kho (Hải Phòng) từ cuối thế kỷ 19. Sau giờ tan tầm, công nhân ùa ra khỏi nhà máy, túm tụm bên các gánh xáo trâu, xì sụp những bát xáo trâu, có chút gân da bạc nhạc, có rắc tí hành hoa, mùi tàu. Thứ xương hầm xáo đáy nồi cũng là món nhậu quen thuộc cho cánh công nhân, được đặt một cái tên mỹ miều là “món bốc mả”.

Món xáo trâu ấy cũng khiến nhiều người liên tưởng đến món “ngưu nhục phấn” của người Tàu. Ngưu nhục là thịt trâu, phấn là gạo, ám chỉ món mỳ, bánh đa làm từ bột gạo. Cấu trúc của món “mỳ gạo thịt trâu” này không rõ có giống món xáo trâu của dân Giao Cù hay không nhưng nó đóng góp một khả năng lớn cho sự xuất hiện của từ Phở.

Ngưu nhục phấn, hay còn gọi là nhục phấn được người Tàu gánh bán rong. Gánh nhục phấn gồm hai phần: một bên là thùng nước dùng đặt trên cái bếp lò, một bên là cái chạn nhỏ đựng mỳ gạo, thịt trâu, gia vị, bát đũa. Gánh nhục phấn này rất giống với gánh phở xuất hiện ở Hà Nội vài chục năm sau.

Người bán gánh đi bán khắp phố phường, thỉnh thoảng rao lên tiếng “nhục phấn” để khách hàng biết mà gọi vào mua. Tiếng rao “phấn” khi lạc giọng rất có thể biến thành âm “phơ”, rồi cuối cùng trở thành phở. Và khi, xuất hiện ở Hà Nội, nó đã hiện hình là món phở.

Dòng xê dịch của cơ cấu lao động dần dần đẩy món xáo trâu và ngưu nhục phấn về Hà Nội. Cùng với sự xuất hiện của người Pháp, nhu cầu tiêu thụ thịt bò tăng cao, biến thịt bò trở thành nguyên liệu quen thuộc trong ẩm thực Việt Nam cùng với cà rốt, súp lơ, bơ sữa. Yếu tố này có tầm quan trọng rất lớn trong việc hoàn thiện món phở.

Trong giai đoạn đó, trâu bò vẫn là sức kéo chủ lực của ngành nông nghiệp và vận tải Việt Nam, do đó việc giết trâu bò là sự kiện lớn, phải có sự đồng ý của chính quyền. Nhưng người Pháp thích dùng thịt bò cho các món súp, hầm, nướng… nên dẫn tới sự thay đổi lớn.

Những lò mổ chuyên nghiệp bắt đầu xuất hiện ở Hà Nội, nơi tập trung nhiều người Pháp nhất miền Bắc. Với nguồn cung cấp xương bò và thịt bò trở nên dồi dào, phở bắt đầu lột xác, thay đổi nguyên liệu chính từ xương và thịt trâu sang bò. Món nhục phấn trở nên thơm ngon hơn.

Công thức nấu phở bắt đầu hình thành ổn định với nước dùng được ninh bằng xương ống bò, với bánh phở được làm từ gạo tẻ ngon, với thịt bò đa dạng như bắp, gầu, nạm được luộc chín, với các loại gia vị và rau thơm phù hợp.

Xáo trâu – ngưu nhục phấn, trong hành trình lột xác thành phở cũng thay đổi đối tượng khách hàng của mình. Nó không còn là món ăn của những người lao động chân tay, nghèo túng bị rẻ rúng nữa. Rất nhiều ông bà thị dân thuộc tầng lớp tư sản, trí thức đã thử món phở và nhanh chóng bị phở hút hồn.

Tất cả những người nấu phở đều hãnh diện đứng dưới lá cờ đại nghĩa “Phở Hà Nội”, không cần quan tâm đấy là người mang họ Cồ hay mang quốc tịch Trung Hoa nữa. Chỉ còn phở Hà Nội.

Phở chính thức trở được coi là thứ quà ngon, tinh tế, bổ dưỡng, hấp dẫn nhưng không quá đắt tiền đối với mọi đối tượng trong xã hội. Phở không còn lê la ở khu nhà nghèo, công xưởng mà đã thâm nhập vào khu vực buôn bán sầm uất “băm sáu phố phường”.

Kể từ đây, phở phát triển mạnh mẽ, trở thành món ăn tiêu biểu nhất của nền ẩm thực đất Thăng Long. Tất cả những người nấu phở đều hãnh diện đứng dưới lá cờ đại nghĩa “Phở Hà Nội”, không cần quan tâm đấy là người mang họ Cồ hay mang quốc tịch Trung Hoa nữa. Chỉ còn phở Hà Nội. Đó là những năm 1930 – 1940 của thế kỷ trước.

HOÀI NIỆM NGỌT NGÀO VỀ PHỞ

Chẳng có mấy ai khi nhớ về phở mà cảm thấy khó chịu cả, trái lại là đằng khác, phở luôn đem lại những dư vị, những ký ức ngọt ngào êm đẹp. Có thể bây giờ, những công dân trẻ của thành phố không khao khát, thèm muốn phở như những lớp người của thế hệ 197X đổ về trước nữa.

Cũng dễ hiểu thôi, điều kiện vật chất bây giờ gấp nghìn, gấp vạn lần xưa. Trong tay có sẵn đồng tiền, bước chân ra khỏi nhà là va vào quán phở, chuyện ăn phở đơn giản như uống một cốc nước trà đá mà thôi.

Nhưng ngày xưa, phở là giấc mơ đẹp đẽ nhất của mọi đứa trẻ. Đã biết bao lần, chúng đi qua hít hà những mùi khói thơm phức bốc ra từ cái nồi quân dụng mỗi khi ông chủ mở vung để trần phở và chan phở. Chúng chăm chú nhìn những người đang kiêu hãnh gắp từng sợi phở và thịt vào thìa, khẽ chùng tay cho nước phở ùa ngập rồi khoan thai đưa lên miệng.

Những con người đó sao mà cao quý, như thuộc về một thế giới thần tiên bởi họ có tiền ăn phở. Họ đẹp đẽ y như con gà luộc vàng ruộm gầy gò, treo lủng lẳng bên cạnh tảng thịt bò luộc nâu óng và bó hành hoa bó kiểu bó mạ xanh mướt bên chuỗi ớt tươi đỏ rực. Một bức tranh thiên đường.

Đám trẻ đứng bần thần ngoài cửa hiệu, tự mình thưởng thức món “phở ngó” một cách man dại. Thế nhưng, cũng đôi khi cánh cửa kho báu mở ra với cầu thần chú “hôm nay, bố cho mày đi ăn phở”. Không niềm vui nào lớn bằng những câu từ đó, lớn hơn mọi lạc thú trong đời.

“Được ăn phở” luôn là những mốc thời gian đáng nhớ. Đó là khi mẹ trúng mánh buôn, bố đươc thăng chức hay tăng lương. Sẽ được ngồi chĩnh chện trong hàng phở, kiêu hãnh nhìn những đứa đứng chầu rìa, song cũng e dè nhìn theo mọi cử chỉ của ông chủ quán oai vệ như sợ rằng ông ta đổi ý không bán.

Hồi ức “ăn phở” cũng nhiều khi đầy uất ức. Đó là khi ta ốm nặng, bố mẹ yêu chiều mua phở về dỗ dành. Nhưng than ôi khi đó mồm miệng đắng nghét, miếng phở vô vị vô cùng, đành cam chịu nhìn người khác ăn hộ. Để rồi, hôm sau, khi đã khoẻ hơn, vẫn cố rặn ra nôn, vẫn cố giả vờ lên sốt để hy vọng được đón một cặp lồng phở khác. Song đa phần là thất vọng.

Phở đâu chỉ là nỗi niềm của trẻ con mà cả của người lớn. Người ta thèm phở đến nỗi đi mua nước phở về để chan cơm nguội. Nước phở nóng, cơm nguội ngắt ấy thế mà tạo thành một thứ cơm ngon không thể tả được.

Đến giờ, thỉnh thoảng ở hàng phở, ta vẫn bắt gặp ai đó mang cơm nguội hay bánh mỳ để ăn với nước phở thừa. Không phải do họ không có tiền ăn phở, mà là vì những hoài niệm phở ngày xưa đang trỗi dậy mà thôi. Miếng ngon nhớ lâu, đòn đau nhớ đời là thế.

NẤU PHỞ KỂ CŨNG CÔNG PHU

Người Hà Nội vốn tự hào về sự hào hoa, tinh tế, vị nghệ thuật của mình thế nên họ đã truyền tải toàn bộ tinh thần đó vào phở. Có thể khẳng định rằng phở là món ăn hiếm hoi có được sự nghiêm ngặt, cầu kỳ, công phu trong quy trình chuẩn bị nguyên liệu, nấu và thưởng thức. Để hiểu được điều này, hãy so sánh phở với các món khác.

Người Việt, trên thực tế lâu nay, rất tự hào về nền ẩm thực đa dạng, phong phú và lâu đời của mình. Thế mạnh về sự đa dạng thì có lẽ không phải bàn cãi, vì chỉ riêng bún thôi, ngồi đếm đủ các loại bún thì có mà hết ngày. Điều này không phải do xứ mình có “rừng vàng, biển bạc” nên nguồn nguyên liệu ẩm thực phong phú, mà bởi vì, người Việt mình cái gì cũng ăn, cái gì cũng bỏ vào mồm được, tạo ra một kho tàng “ăn được” đồ sộ.

Khoản lâu đời cũng đương nhiên rồi. Hàng nghìn năm nay, hễ cứ khi nào thời tiết dở giời, cả không gian chìm trong vòm trời đùng đục và màn mưa mù mịt, lập tức, cái dạ dày “văn minh lúa nước” nhớ quay nhớ quắt cái bát mắm tôm đánh sủi bọt đặt cạnh đĩa giềng hăng hăng thái lát, kề sát rổ sả tươi, húng chó, lá mơ tam thể đang ngả ngớn cạnh đĩa luộc ngồn ngộn và bát nhựa mận keo sơn của môn phái thịt cầy thất bảo.

Tuy nhiên, cái gu ẩm thực của người Việt cũng thật khác lạ. Chúng ta ưa chuộng sự tươi của nguyên liệu, sự nhanh chóng của việc chế biến, sự nóng sốt của việc ăn. Chính vì thế những kiểu cách như Luộc: gà luộc, chim luộc, lợn luộc, bò luộc, chó luộc; Nướng: cá nướng, gà nướng, bò nướng, trâu nướng, bò sát nướng; Rán: thịt rán, cá rán, bò sát rán; Sống: đánh tiết canh tất cả con gì có máu, ăn sống nuốt tươi tất cả những con gì ngọ nguậy, ngâm rượu tất cả những con gì có thể nhét vào hũ…

Thế nên, người Việt nhồm nhoàm nhai những miếng thịt bò xào dai ngoách như cao su bởi không có thời gian treo trong không gian khô, lạnh cho lên tuổi nhằm giúp miếng thịt mềm đi, ngon hơn, ngọt hơn. Hành trình từ lúc đánh bắt được nguyên liệu đến khi vào mồm có khi chỉ một vài tiếng, càng nhanh càng tốt, miễn sao no bụng.

Với một triết lý ẩm thực “xơi nhanh cho nóng, ăn nhanh ăn nhiều” và hệ thống nấu ăn luộc, nướng, kho, xào như thế, cũng dễ hiểu, chỗ đứng của ẩm thực Việt Nam trên bàn ăn quốc tế luôn ở vị trí thấp lè tè như ruộng rau muống vậy.

Có thể giới ẩm thực thế giới biết đến món nem rán, bún chả, bánh mỳ kiểu Việt Nam… nhưng để được giới tinh hoa ẩm thực trang trọng gắn sao Michelin thì có lẽ khả năng đó cao ngang chuyện giải thưởng Nobel văn học được trao cho một cuốn tiểu thuyết của Việt Nam vậy.

Điều vớt vát duy nhất cho ẩm thực Việt Nam có lẽ chỉ là phở với quy trình chuẩn bị và chế biến được đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu, lòng kiên nhẫn và sức khoẻ. Hãy bắt đầu từ yếu tố nước dùng phở.

Nước dùng của phở, thứ nước thánh quyết định chất lượng của bát phở, là yếu tố quan trọng nhất. Nhìn vào việc nấu nồi nước phở, người ta biết được phở của nhà này có ngon hay không.

Xương ống bò với chất tuỷ quý giá nằm bên trong chính là nguyên liệu thượng hạng để nấu nước phở. Ngoài xương ống, có thể thêm vào một số loại xương khác của bò, như xương sống, xương sườn và không thể thiếu một vài cái đuôi bò.

Từng có thời, khi đám đệ tử Lưu Linh sành ăn phở ngồi “bốc mả”, nếu không bới được cái đuôi bò trong đám hầm bà lằng thì sẽ mặc định rằng hàng phở đó chỉ thuộc dạng vứt đi, không đủ đẳng cấp “Hà Thành luận phở”.

Tuỷ của xương ống và phần đuôi bò được cho là đem lại vị ngọt, mùi thơm đặc trưng của bát phở. Thế nhưng, những cái đó chỉ tiết ra bởi sự tác động của lửa và thời gian tôi luyện trong lò luyện “linh đan” bằng nhôm, hình trụ ngang thắt lưng người lớn.

Việc chuẩn bị xương đem ninh bao giờ cũng thuộc về trách nhiệm của ông chủ nấu phở, hoặc dưới sự giám sát sát sao của nhân vật này. Đàn bà và thiếu niên không bao giờ được bén mảng bởi vì nó nặng nhọc vô cùng và không thể cẩu thả.

Việc chuẩn bị xương đem ninh bao giờ cũng thuộc về trách nhiệm của ông chủ nấu phở, hoặc dưới sự giám sát sát sao của nhân vật này.

Xương ống bò trước khi đem ninh phải được cạo sạch thịt còn bám, rồi thanh tẩy bằng hỗn hợp rượu trắng dấm gạo và muối. Đổ dung dịch đó ngập mặt xương, ngâm liền trong khoảng 3 tiếng đồng hồ cho thôi những chất bẩn bám bên ngoài.

Sau đó, vớt xương ra, xếp vào nồi to, cho vài củ gừng tươi vào kèm, đổ nước sạch ngập xương, đun đến khi sôi sùng sục, các chất bẩn trong xương bắt đầu thôi ra, đợi khoảng 10 phút thì nhấc xuống, đưa xương ra rửa lại bằng nước sạch.

Nào đã xong, sau đó lại xếp xương vào nồi, chế nước sạch, bỏ thêm hành nướng, gừng nướng, sá sùng khô vào ninh cùng để thêm độ ngọt. Ngoài ra còn là thảo quả, hoa hồi để thêm mùi thơm. Khi đó mới bắc lên bếp ninh. Khi nước sôi phải hạ lửa để không sôi bùng, đồng thời vớt bọt liên tục để nước trong. Xương phải được ninh ít nhất từ 10 tiếng trở lên, quãng thời gian đủ để chất ngọt từ các nguyên liệu tiết ra.

Chưa hết, khi nước dùng đạt yêu cầu, lại phải thêm quá trình lọc lấy nước trong cho ra một nồi khác và nêm nếm gia vị cho vừa miệng. Nước phở đó phải trong, ngọt và thơm tự nhiên chứ không nhờ hoá chất.

Nếu nước mà không trong thì coi như vứt đi, bởi nước đục do xương không làm sạch hay béo nổi váng mỡ sẽ khiến cho bát phở trở nên ô trọc. Hãy hình dung, việc nhấc một cái nồi to tướng như thế lên xuống bếp nặng nhọc như thế nào, và chỉ có sức vóc đàn ông mới cáng đáng nổi.

Đến lúc này, việc nấu phở coi như hoàn thành 70%. Nhưng những phần việc còn lại cũng quan trọng không kém. Thịt bò, thứ nguyên liệu quan trọng khác cũng cần chuẩn bị kỹ lưỡng. Thịt bò đúng chuẩn phải là thứ thịt được luộc chín, dù là loại gì đi chăng nữa, bắp, quả thăn, gầu, nạm, gân.

Thịt bò luộc chín sẽ không phá hoại bát phở như thứ thịt bò tái, được thái mỏng rồi dùng dao to bản đập đánh bép trên thớt, rồi miết thành một thứ bò “tarta”. Bởi sao, thịt bò tái sẽ khiến nước phở bị đục bởi những chất trong thịt sống thôi ra.

Rất nhiều tín đồ “phở giáo” đã kịch liệt đả kích món phở tái trước luận điểm ăn bò tái thì bổ dưỡng hơn, nhất là lại thêm quả trứng gà chần nữa. Đúng là trần tục quá! Nhìn bát phở đục nước giếng khoan, húp vào thấy chát chát bởi lòng trắng trứng gà thật mất cả ngon.

Thịt bò được treo cho lên tuổi rồi đem luộc, rồi cứ thế treo cả tảng trong quầy, nom vào cứ như tửu quán trong Thuỷ Hử. Khi có khách, ông chủ mới hạ xuống, dùng con dao phở nặng trịch rèn bằng thép Đa Sỹ sắc lẻm, thái những miếng thịt to bản, mỏng vừa chừng xấp xỉ 1ly, miếng nào cũng như miếng nào…

Khâu thái thịt này rất công phu bởi nó tạo lên vẻ đẹp của bát phở. Bởi bát phở mà thấy thịt thái nát, vụn vặt như miếng thịt vét cũng đủ làm cơn hưng phấn cũng qua đi. Bởi không đẹp thì ăn chẳng còn thấy ngon nữa.

Khâu thái thịt rất công phu bởi nó tạo lên vẻ đẹp của bát phở. Bởi bát phở mà thấy thịt thái nát, vụn vặt như miếng thịt vét cũng đủ làm cơn hưng phấn cũng qua đi. Bởi không đẹp thì ăn chẳng còn thấy ngon nữa.

Thế nên, việc thái thịt cũng phải do ông chủ đảm nhiệm. Người đàn ông to béo, bụng phệ, nhễ nhại mồ hôi mặc áo đông xuân trắng ngả màu gàu bò, bắp tay to như Lỗ Trí Thâm, sử con dao phở thoăn thoắt, khéo léo dùng sức nặng của thân dao và phần lưỡi dao sắc lạnh đi qua miếng thịt rất nhàn nhã đúng kiểu “thuận thuỷ thôi chu” mới thấy tính nghệ sỹ của khâu thái thịt.

Thịt thái đẹp nữa là hoàn thành tới 90% sự hoàn mỹ của bát phở. Giờ đến nguyên liệu quan trọng thứ ba: bánh phở. Bánh phở đạt yêu cầu phải trắng, dai, mềm, giòn. Để có được thứ bánh phở đó người ta phải dùng gạo ngon, dẻo, rồi phải pha trộn tỉ lệ thế nào mới tráng được ra thứ bánh phở không cần dùng hàn the hay formaldehyde mới trắng, dai, sờ không dính tay.

Với thứ bánh phở đó, khi chan nước phở vào, bánh phở mới trắng như làn da thiếu nữ, ẩn hiển dưới lớp lụa sánh vàng và trong vắt của nước phở, làm nền cho những miếng thịt nâu sậm, loáng loáng ánh cầu vồng do thép miết vào thịt trong quá trình thái.

Những gì khó nhất đã xong rồi. Đến khâu trình bày bát phở sao cho tươm tất thì có thể giao phó cho bà vợ. Tô phở bao giờ cũng là loại sứ dày dặn để giữ nhiệt và khi bưng bê không nóng quá. Loại tô đó thường trắng tinh để làm nổi những vẻ đẹp của bánh, thịt, nước, rau thơm của món phở.

Sau khi được rửa sạch sẽ rồi lau khô, miết tay vào kêu kin kít, tô sứ đó mới đủ sức làm sân khấu diễn xướng cho phở được. Bốc bánh phở cho vào vá trần vài lượt trong nồi nước nóng để truyền đủ sức nóng vào từng sợi bánh và trút vào lòng tô.

Khi đã định vị bánh phở ngay ngắn, nhà hàng mới dùng tay xếp từng miếng thịt lên bề mặt bánh phở một cách cẩn thẩn, rồi rắc hành hoa, rau mùi lên trên cùng. Sau đó dùng muôi to chan thứ nước dùng đang sôi già vào cho ngập toàn bộ tô phở.

Một công trình nghệ thuật tuyệt mỹ đã sẵn sàng tận hiến cho vị khán giả đang hau háu nhìn với răng lưỡi lanh canh, nước miếng tuôn trào, háo hức thoả mãn ông thần khẩu bị hành hạ từ nãy tới giờ. Vâng, xin mời ông xơi ngay cho nóng.

PHỞ NGON PHẢI ĂN THẬT NÓNG

Phở làm cho ra phở đã mất bao công phu, ấy thế mà ăn phở mà không đúng cách thì cũng thật là phí phở. Đúng cách là thế nào? Rất đơn giản, tập trung vào việc ăn phở, ăn khi bát phở vừa bê ra còn nóng hôi hổi và kết thúc khi thìa nước cuối cùng vẫn còn bốc khói lảng bảng như một lời chia tay khó nói.

Phở không bao giờ là thứ vừa ăn vừa khề khà trò chuyện, hay lướt Facebook hóng tin võ sư Vịnh Xuân quyền đi lang thang thách đấu. Thời gian để xơi một tô phở bình thường khoảng trên dưới 5 phút, đừng nên lâu hơn. Do dó, hình ảnh “cắm mặt vào bát phở”, chỉ tập trung vào việc hưởng thụ phở thanh ra rất đáng hoan nghênh.

Khi phở bưng ra, đầu tiên nên húp những thìa nước đầu tiên, nhai những miếng phở thịt và bánh đầu tiên để hưởng cái vị ngon lành nguyên chất của bát phở, đồng thời ước tính độ mặn nhạt. Sau đó mới tùy khẩu vị mà cho thêm gia vị, tiêu, giấm tỏi.

Những quán mỳ Ramen Nhật Bản rất có lý khi họ dùng các tấm mành để ngăn chia các thực khách. Trong một không gian bốn bề là mành tre, không ai nhìn thấy ai, người ta mới chú tâm hoàn toàn vào việc xơi mỳ. Trần quán cũng rất thấp, không phải để chồng thêm nhiều tầng như “đại gia điếu cày” đâu, mà để mùi vị của món mỳ luôn đậm đặc trong quán, hễ hít thở là mũi ngập tràn hương vị bát mỳ Ramen.

Người bán phở có lẽ cũng nên cân nhắc học tập điều này chăng? Phở ngon ở độ nóng, nóng như ông Nguyễn Tuân từng miêu tả đại loại mùa nóng ăn vào thì toát mồ hôi, gặp cơn gió nhẹ thổi qua, sướng như được trời quạt hầu, còn mùa đông ăn xong thì người nóng sực, y hệt nuốt một cái chăn bông. Đấy, nó phải nóng như thế chứ, thế mới ra mùi phở.

Bát phở nóng hổi bưng ra, khói còn bốc nghi ngút trông thật quyến rũ. Qua làn khói, thực khách mới thấy thấp thoáng miếng gầu mỡ vàng óng bay la đà như một đám mây, phía dưới là những sợi phở bạch ngọc nằm quấn quýt trong làn nước màu ngà ngà thơm nở từng tế bào khứu giác.

Dùng thìa khẽ húp một miếng nước. Độ nóng như một làn điện giật chạy thẳng vào môi y hệt như nụ hôn đầu đời. Thế rồi, sức nóng đó của nước, của bánh là chất dẫn cho vị béo, mùi thơm, độ ngon của bánh, của thịt thâm nhập vào từng gai lưỡi, trôi dần xuống cuống họng và lan toả khắp châu thân. Từng lỗ chân lông nở ra như được xông cảm, khoan khoái vô cùng.

Tâm, Thân, Ý được vuốt ve, chiều chuộng hết mức để đạt tới cảnh giới tối thượng khi người hoà vào từng miếng phở, phở hoà tan vào mao mạch của người, đem lại sự thống khoái của đệ nhất tứ sướng trong cuộc đời.

Nó khác hẳn thứ phở nguội lờ đờ, cô bé bưng bê bấm cả ngón tay cái đen xì vào mà mặt vẫn tỉnh bơ không bị bỏng. Bát phở không nóng đó là một thứ bị nguyền rủa. Chúng ta có thể ôm ấp một thân hình nóng bỏng, chứ không thể vuốt ve một cây đá lạnh toát như ma. Phở cũng thế, đời có gì buồn bằng bát phở nguội lạnh, thịt đi đằng thịt, bánh đi đằng bánh, nước đi đằng nước. Mất sức nóng, bát phở mất đi sự cố kết, toàn vẹn.

Việc ăn phở phải tập trung, phải nhanh để hưởng trọn vẹn cái ngon nóng hổi là yêu cầu tối cao. Phở nguội, bánh trương là tình cảnh bi đát vô cùng, như một cô gái làng chơi ế khách trong chiều ba mươi. Một nhà văn Việt Nam nào đó đã ví như vậy, quả là không thể chính xác hơn. Nó lỡ dở, bẽ bàng và vô duyên cùng cực.

Thế nên, phở lúc nào cũng phải nóng như nước sôi, khiến thực khách phải hít hà, phải dào nước mắt, phái xuýt xoa như phải bỏng. Khi người Pháp ăn món phở, họ đã gọi là món Phơ, phiên âm của từ Feu, tức là lửa. Có thể họ nhìn thấy cái hoả lò đun nồi nước dùng sôi sình sịch, có thể họ nhìn thấy người bán phở dung cái ống tre để thổi lửa kêu phơ phơ, nhưng cũng có thể là do họ thấy phở luôn nóng hổi, nóng như lửa.

Dấu ấn của sức nóng của phở trong in đậm trong xã hội khi người ta muốn đi qua một đám đông dễ dàng. Chỉ bằng câu thần chú: Nước sôi, nước sôi. Nguồn gốc của câu thần chú này bắt nguồn từ những người bưng bê phở cho khách trong quán chật hẹp. Hai tay bưng hai bát phở nóng rãy, miệng luôn cảnh báo: Nước sôi, nước sôi. Mà đúng là nước sôi thật còn gì!

GIỚI LUẬT CỦA PHỞ

Tuy phở chưa có “bộ quy tắc ứng xử” nghiêm ngặt như trà đạo của Nhật Bản nhưng nó cũng đòi hỏi thực khách tuân thủ một vài “giới luật” cơ bản để không lãng phí đời phở, để ăn phở cho đúng cách.

Rất nhiều người khi ăn phở đã hăng hái cho đủ thứ hầm bà lằng vào bát phở như kiểu tạo thêm hương vị mới. Đáng tiếc thay, sự hăng hái này đã giết phở một cách nồng nhiệt bởi nó làm thay đổi cấu trúc của phở.

Dẫu nền ẩm thực của Việt Nam quá thấp so với mặt bằng của các cường quốc ẩm thực trên thế giới, tuy nhiên, sự tinh tế trong việc áp dụng nguyên lý tương sinh, tương khắc trong ăn uống của người Việt là một điểm mạnh đáng ghi nhận. Con gà cục tác lá chanh, chẳng hạn. Vị chua của chanh, tinh dầu chanh rất hợp với thịt gà, đặc biệt ở món luộc.

Dẫu nền ẩm thực của Việt Nam quá thấp so với mặt bằng của các cường quốc ẩm thực trên thế giới, tuy nhiên, sự tinh tế trong việc áp dụng nguyên lý tương sinh, tương khắc trong ăn uống của người Việt là một điểm mạnh đáng ghi nhận.

Nhưng với bò thì vị chua của chanh chính là thiên địch. Khi vắt chanh vào bát phở bò, nó sẽ triệt tiêu toàn bộ mùi vị thơm tho của thịt bò. Song đáng tiếc thay, chanh vẫn được vắt tới tấp vào các bát phở bò theo kiểu “có chanh, đời phở sang chảnh hơn”.

Họ quên mất lọ giấm tỏi rất duyên dáng, ý nhị, mà không phá hỏng mùi vị đang nằm buồn bã trên góc bàn. Giấm tỏi chua vừa, lại không “rửa sạch” quầng hương thơm tho bao quanh miếng thịt, nhất là với các thể loại thịt tái. Thế nên, hãy dừng vắt chanh và vứt vỏ xuống sàn khi ăn phở.

Bởi nước phở là thứ nước tuyệt vời, đẹp đẽ nên nó cũng rất dễ bị tổn thương. Ví dụ với tương ớt chẳng hạn. Với nhiều người, việc xơi một bát phở không đỏ rực màu gạch do tương ớt gây ra là điều gì đó rất thiếu sót. Tương ớt không những làm biến mất sự trong trẻo của nước phở mà còn biến đổi vị của phở nữa bởi chính những yếu tố gây lên men trong tương ớt.

Những yếu tố đó phá huỷ hoàn toàn những giá trị mà ông hàng phở mất hơn nửa ngày dụng công để có thứ nước phở đúng vị. Bát phở hợp nhất với vị cay nồng của hạt tiêu sọ, bởi tinh dầu hạt tiêu, kết hợp với hoa hồi, thảo quả, tuỷ bò sẽ tạo thành một bản hợp tấu du dương và quyến rũ. Cùng lắm là dùng những lát ớt tươi vô hại, vừa cay vừa tăng thêm màu sắc cho bát phở.

Không chỉ ghét tương ớt, phở cũng rất kỵ mấy thứ gia vị như nước tương đen và tương đỏ của lối phở Sài Gòn. Những chế phẩm lên men từ đậu nành này gây hại tương tự tương ớt, biến món phở đặc trưng thành một thứ lai căng với hủ tiếu. Nhiều khi vào quán phở, không thể hiểu nổi sự hiện diện của lọ tàu vị yểu hay magi. Chúng có mặt để làm gì?

Rau thơm ăn kèm cũng thế. Bởi phở đã là tổng hoà chuẩn của mùi vị nên việc dùng thêm rau thơm khác là hết sức đáng lưu ý. Những loại rau thơm mạnh mẽ như mùi tàu, húng chó, bạc hà, ngổ… chớ nên ép duyên với phở. Khách mạnh lấn át chủ là cái lẽ vô lý ở đời.

Cùng nguồn gốc Trung Hoa của tương ớt (lạp chí chương), tương đen, tương đỏ là quẩy. “Con quỷ trong vạc dầu” này hoàn toàn không hợp với phở. Dầu mỡ trong quẩy tiết ra sẽ làm ô trọc vị thanh của nước phở. Quẩy chỉ có thể hợp với món cháo trắng buổi sáng hay cháo sườn chứ không phải phở.

Nhưng cũng giống như nhiều giá trị khác, cái sai lâu ngày lại trở thành cái đúng mặc nhiên. Thế nên người ta mới hồn nhiên vắt chanh, chan tương ớt, rưới tươi đen và nhúng quẩy vào phở ngon lành. Cũng như đem rượu single malt đi nhắm lòng lợn chấm mắm tôm vậy.

Mà giờ có vẻ như tôn giáo nào cũng đang trong thời kỳ mạt pháp. Thế nên chuyện giới luật lỏng lẻo, bị phá vỡ cũng chẳng lạ. Phở vẫn cứ phải cười phở lở, chấp nhận nhìn giáo đồ đập trứng sống, thêm giá đỗ, rau muống bào, húng chó… nhằm cường dương, mát cơ thể cũng chẳng sao.

NHỮNG KHÚC BIẾN TẤU CỦA PHỞ

Sau hơn 100 năm bén rễ vào và trở thành món “quốc hồn, quốc túy” của Hà Nội và Việt Nam, phở cũng trải qua rất nhiều khúc biến tấu. Nhìn vào sự biến đổi của món ăn, người ta thấy được sự biến đổi của xã hội. Đấy là quy luật chung, và phở cũng không thể đứng ngoài sự ảnh hưởng này.

Kể từ khi định hình thành món phở, công thức cốt lõi là nước hầm xương bò, thịt bò chín và bánh phở. Nói đến phở có nghĩa là nói đến phở bò, còn muốn cụ thể hơn chỉ cần gọi: “Cho một bát tái lăn, một bát nạm”. Thế là đủ, không cần phải nói cụm từ “bát phở bò tái nạm” làm gì.

Thế nhưng, thịt bò đâu phải là thứ có sẵn để làm phở, nhất là trong bối cảnh chiến tranh, loạn lạc. Để duy trì được món phở, người ta buộc phải sáng tạo, thử bằng thứ thịt khác vốn sẵn hơn như bò, gà, vịt, ngan, chó. Có lẽ sau nhiều lần thử-sai, gà đem lại một giải pháp hợp lý và phở gà hình thành.

Tuy nhiên, dù thế nào đi chăng nữa, phở gà vẫn chỉ là sản phẩm phái sinh. Những tín đồ cực đoan của món phở, không chấp nhận phở gà là phở bởi vì nó thiếu bản sắc của món phở ngay từ khâu nguyên liệu. Phở không thể là phở khi không có thịt bò, nước phở không ninh từ xương bò. Không có yếu tố bò thì không thể gọi là phở được, mà chỉ là phở gà mà thôi!

Phở gà chỉ giống phở ở cách thức chế biến và hình thức diễn xướng, còn lại nó mang một hơi thở mới. Thịt gà không thể hợp với thứ nước dùng mạnh mẽ của xương bò nên chuyển sang dùng nước luộc gà. Các nguyên liệu phụ cũng thay đổi cho hợp lý.

Phở gà mang vẻ đẹp nữ tính của phái đẹp hơn là vẻ đẹp cường tráng nam nhi của phở bò. Phở gà là yếu tố cho sự “bình đẳng giới” trong sự nghiệp nấu phở của Việt Nam. Phở bò từ khi hình thành đến nay đa phần do đàn ông nấu, còn phở gà hầu hết do phụ nữ “khởi nghiệp”.

Không chỉ thế, phở bò chuộng bánh to hào sảng, còn phở gà dùng bánh nhỏ yểu điệu, nhu mì. Thịt của phở bò là tảng gầu, là cục gân, là những lát chín phóng khoáng hay nắm tái hồng tươi nhiệt huyết thì thịt của phở gà là những mảnh đùi, miếng lườn, cánh, da thái vừa miếng.

Nước dùng của phở nồng nàn, mạnh mẽ của xương bò ninh lâu và hành nướng, gừng nướng thì nước dùng của phở gà khả ái, vuốt ve yêu chiều được mọi khẩu vị khác nhau. Hương vị phở bò khẳng khái với vị hoi hoi của bò, của dấm tỏi, của hạt tiêu sọ thì mùi phở gà duyên thầm với tí chanh cốm chua chua, tí tương ớt cay cay, và lẩn quất vị nhần nhận của lá chanh thái chỉ.

Dẫu sao, sự biến tấu từ bò sang gà vẫn là dễ chấp nhận nhất bởi người ta không thể chấp nhận, dù là người dễ tính đến mấy, những biến tấu mang tính “bạo hành” đối với phở như phở thịt chó, phở vịt quay trên miền cao hay phở thịt lợn.

Có những thứ món ăn có tính linh hoạt cực cao, có thể dùng vô số nguyên liệu làm nhân, ví dụ như món bún bò Huế. Tuy nhiên, với phở thì không thể thế được. Không thể ở Ninh Bình sẵn dê thì nấu phở dê, ở Nghệ An sẵn lươn thì nấu phở lươn, ở Phú Yên sẵn cá ngừ thì nấu phở cá ngừ đại dương.

Công thức của phở là cố định, các thành phần cấu tạo nên phở cũng là cố định, chỉ có những tiểu tiết là khác nhau. Như trường phái phở Cồ thì thường dùng nước mắm để gia giảm, trong khi phở Hà Nội tuyệt kiêng nước mắm vì cho rằng nó nặng mùi.

Dẫu sao, trong cơn bể dâu, phở cũng phải chấp nhận nhiều đau đớn. Mỳ chính là một ấn chứng không thể nào phai nhạt. Những năm kháng chiến chống Mỹ và bao cấp là thời đại suy tàn của phở, khi cơm ăn còn chưa đủ, thịt thà trở thành xa xỉ phẩm, nói gì đến phở.

Lúc đó, mỳ chính là vị cứu tinh vạn năng, đem lại vị ngọt cho những bữa cơm phi dinh dưỡng. Chỉ cần vài hạt mỳ chính cánh, thứ gia vị thượng đẳng, là bát nước luộc rau trở nên ngọt ngào như “ngon từ thịt, ngọt từ xương”. Và phở tìm được cách tồn tại.

Thời bao cấp, mỳ chính là vị cứu tinh vạn năng, đem lại vị ngọt cho những bữa cơm phi dinh dưỡng.

Không cần xương ống để ninh, chỉ cần đun nước lã với mấy củ gừng nướng, hành nướng và vài thìa mỳ chính thả vào là có ngay một nồi nước dùng trong veo, ngọt lừ. Khâu nước dùng đã xong, bánh phở lại không quá hiếm, hành mùi lúc nào cũng tươi, thế là bát phở “không người lái” ra đời, thỏa mãn cơm thèm phở tích tụ kinh niên.

Thứ phở đó không thịt, không váng mỡ nhưng cũng nóng hổi và nồng mùi phở (nhờ mấy thứ quế, hồi, thảo quả). Nó ngọt lừ đến tận đáy tim nhừ những hạt tinh thể bé bé xinh xinh mang tên mỳ chính. Nó cải tạo khẩu vị của cả xã hội miền Bắc khi đó khi chỉ quen với vị ngọt của mỳ chính, ăn gì cũng cho mỳ chính, thậm chí pha mỳ chính với nước để uống cho bổ não.

Và sau này, khi thời gian khổ đã qua đi, phở đã lại được nấu với xương và thịt, những cơn mưa mỳ chính vẫn bay rào rào trên các bát phở, càng khách quen càng phóng tay rắc mỳ chính. Ngon, ngon quá, chị cho em thêm thìa mỳ chính nữa cho phở ngon hơn.

Chẳng thấy ai kêu ca bị váng đầu, cứng gáy do say mỳ chính cả. Ăn phở là phải có mỳ chính, không thì chẳng thành vị phở thân quen. Thế nên, có thể khẳng định rằng, những người vào quán phở mà còn dặn với theo: “không ăn mỳ chính” là những người không biết ăn phở, hoặc chí ít không biết ăn phở của một thời “gạo châu, củi quế, bò vàng, lợn ngọc”.

Sau thời phở của mỳ chính phở tiếp tục tiến hóa trong cuộc cách mạng 4.0. Phở bây giờ nấu nhàn như nấu bún vậy. Chẳng còn ai hì hục rửa xương, ngâm xương, ninh xương, thái thịt như ngày xưa nữa. Đã có những nồi nấu phở công nghiệp chạy bằng điện, chỉ cần cho nguyên liệu vào, cắm điện là xong.

Bánh phở, thịt thà cũng thế, thái bằng máy, đều tăm tắp nhưng vô hồn. Những miếng gầu, những khối nạm luộc sẵn, quẳng vào tủ đông, khi cần thì lôi ra máy thái. Những miếng thịt đó như một đội quân không cá tính, không thể hiện được đẳng cấp của ông chủ múa dao như Quan Công ngày nào. Chúng lạnh và cứng, dẫu được trần qua nước nóng.

Phở bây giờ cẩu thả nhiều. Thậm chí, người ta dùng những viên nấu phở nhỏ như quân cờ nhưng nấu hàng chục lít nước thơm tho, ngọt ngào y như thật. Bây giờ, người ta cũng thích ăn phở trong những căn phòng máy lạnh tại những tiệm phở nhượng quyền, có dây chuyền khắp cả nước. Y như KFC vậy. Sạch sẽ, văn minh, và lanh canh Coca-Cola với đá pha lê.

Nhưng may mắn thay, vẫn còn những quán phở đúng là quán phở, nồng nàn chất phở ở đâu đây. Để rồi, những kẻ đam mê phở Hà Nội vẫn tìm được chốn dung thân cho ông thần khẩu đỏng đảnh của mình.

HÀ NỘI, 24 GIỜ PHỞ

Cũng bởi vẫn còn những kẻ đam mê nấu phở cho ra phở, cũng bởi vẫn còn những kẻ đam mê ăn phở cho ra phở mà phở còn. Hễ phở Hà Nội còn thì văn hóa phở còn.

Dẫu nhìn lại, từ bát phở chín của 100 năm trước, đến bây giờ phở đã hình thành một cộng đồng gồm hàng chục loại phở. Nào phở chín, phở tái, phở tái nạm, phở gầu, phở bắp, phở gân, phở tái lăn, phở áp chảo, phở sốt vang, phở xào, phở chiên phồng, phở chiên trứng, phở cuốn, phở chua, phở trộn, phở chấm, phở gà…

Đấy là không thèm tính đến những loại phở quái thai như phở vịt, phở lợn, phở trâu, phở chó, phở ngựa, phở xá xíu, phở lạp xường, phở tim gan, phở mọc, phở móng giò, giả cầy, phở hải sản, phở tôm, phở ngao, phở mực, phở cá… vẫn thỉnh thoảng thấy xuất hiện trên đường đời tấp nập như một thứ đặc sản dở hơi.

Chính vì thế, người Hà Nội có thể ăn phở suốt ngày, lúc nào cũng có thể ăn được, bất kể đêm hay ngày, nắng hay mưa, đông hay hè, đêm 30 Tết hay sáng Mùng một thiêng liêng. Người ta ăn phở như một thức ăn chơi, ăn cho vui miệng, ăn cho thỏa mãn óc khám phá mọi cung bậc về phở.

Thậm chí, có thể lập một thời gian biểu ăn phở suốt 24 tiếng mà đảm bảo giờ nào cũng phở ngon, giờ nào cũng có quán phở đặc sắc.

Anh thức dậy vào lúc 6h sáng. Lúc này, phố phường còn vắng vẻ mời anh phi nhanh đến phố Bát Đàn để xơi phở gia truyền nổi tiếng với những hàng người rồng rắn đứng xếp hàng. 6 giờ, quãng thời gian tuyệt vời cho bát phở đầu nồi, khi người đến ăn còn chưa đông, việc ăn phở còn thư nhàn lắm.

7 giờ sáng có khá nhiều sự lựa chọn. Tuy nhiên, nếu anh cần hồi phục sức lực sau một đêm cuồng nhiệt, hãy ra góc phố Gầm Cầu để xơi tô phở mặn. Đặc trưng của phở mặn là vị mặn đậm đà, là những miếng thịt to như nắm đấm và cái giá khá mặn chát so với mặt bằng chung. Nhưng mà rất ngon.

8 giờ sáng, anh có thích một không gian ăn phở xen lẫn tiếng chuông giáo đường không? Nếu thế, mời anh lại ngõ Ấu Triệu, bên hông nhà thờ Lớn để dùng phở. Quán này bà vợ là người cầm trịch, còn ông chồng chỉ lon ton dàn xếp xe cộ và thu tiền.

9 giờ sáng là lúc ghé phố Hàng Vải để ăn phở Lâm. Lõi rùa, bắp, gầu là những lời đề nghị “must try” với những người lần đầu đến đây ăn phở. Ăn xong, đi bộ vài bước ra đầu phố để uống nước mía tại một back ground chụp ảnh đẹp nhất khu phố cổ.

Còn 10 giờ sáng thì nên rảo bước đến phở Chiêu Hàng Đồng làm bát phở chín tố hảo. Quán chè chén “ngã tư cột đèn” cạnh quán phở Chiêu cũng là chỗ hay để vừa chép chép tách trà nóng, vừa ngắm thợ tre trúc làm việc.

11 giờ trưa, ăn phở bò vào giờ này kể hơi muộn thế thì đổi sang phở gà vậy. Anh ra Nam Ngư vào phở bà Lâm mà xơi bát phở gà đùi kèm tràng trứng. Bà chủ có nói năng gì bất thường thì cứ kệ đi. Bánh phở mềm, nước phở lừng mùi gà, thịt chuẩn là được. Ai nấu phở ngon chẳng có chút hâm hâm.

Chính ngọ là lúc đi ăn phở xào Phú Mỹ ở Bát Đàn. Hàng này ở cạnh hàng phở xếp hàng đã nói ở trên. Phở xào ở đây đặc sắc vì thứ nước sốt sền sệt, béo ngậy và thơm phức. Những ai sợ béo, sợ mất eo xin đừng đến đây.

13 giờ chiều, khí trời oi ả, mời anh quá bộ lên Hồ Tây vào ăn quán phở gân trên đường Thuỵ Khê, đối diện cổng trường Chu Văn An. Phở quán này theo môn phái Nam Định, bánh to, có vịt nước mắm để gia giảm. Nhưng quan trọng là miếng gân ở đây ngon, ăn rất sướng mồm.

Phở ấy, là khuôn thước của nếp ăn ở. Phở ấy là chuẩn mực của nét hào hoa. Phở ấy mới chính là một bài ca của Hà Nội, dành cho những công dân của mình. 

14 giờ, tiện ở gần Hồ Tây mời anh ra Ngũ Xã ăn phở cuốn. Cả một liên hiệp phở cuốn, phở chiên phồng, phở chiên trứng nằm bên con hồ Trúc Bạch thơ mộng sẵn sàng phục vụ anh một món phở ăn lấy thảo.

15 giờ, anh vẫn còn buồn miệng, thế thì về Lãn Ông ăn phở trộn với đám teen teen. Phở trộn chua chua ngọt ngọt, sợi phở mềm, sợi gà xé phay đưa đẩy thật là hợp cảnh một món ăn chơi ngày hè nóng nực phải không.

16 giờ mời anh lăn lê bò toài về phố Lò Đúc để xơi một tô phở tái lăn của hiệu phở Thìn. Thìn ở Hà Nội thì có nhiều, nhưng số một về tái lăn chỉ có thể là Thìn Lò Đúc.

17 giờ, gần quán phở Thìn Lò Đúc là phở Mai Anh trên phố Lê Văn Hưu. Quán phở này đặc biệt được đám khách du lịch Nhật Bản hâm mộ nên lúc nào cũng ríu rít những tiếng “Hay” với “Domo”.

18 giờ là lúc ngồi sụp xuống vỉa hè Hàng Trống mà xơi phở gánh. Dẫu rằng giá phở gánh đã phi vụt từ 10.000 đồng lên 25.000 đồng, và chủ quán không còn là anh bán phở lắm lông chân nữa nhưng bát phở nhấp nhổm nơi đây vẫn rất đỗi nên thơ.

19 giờ, phố đi bộ tấp nập lên đèn. Anh hãy cùng hòa vào dòng người tấp nập tìm đến ngõ Trung Yên mà ăn phở Sướng. Nếu ăn xong mà vẫn không Sướng thì mời anh quá bộ ra Hàng Giầy để ăn phở Vui. Phở Vui xong mà vẫn không vui thì chủ quán bó tay, từ mai đổi ngay thành phở Sầu.

21 giờ, nên chăng ghé phở Tư Lùn ở Hai Bà Trưng bởi lúc này quán thường vắng khách và được phục vụ chu đáo hơn. 22 giờ lại quay về phố cổ đến Hàng Buồm ăn phở xào bắp bò. Khác với phở xào Phú Mỹ vốn mềm và mọng, phở xào Hàng Buồm lại săn và khô, nhai giòn giòn như bim bim vậy.

23 giờ lại lượn về Ngõ Trạm ăn phở không tên. Quán không tên nhưng phở vốn lừng danh khắp chốn xung quanh chợ Hàng Da. Bánh phở quán này nhỏ mềm, nước sốt vang không quá đỏ au mà chỉ lấp loáng màu gạch non. Ăn rất dễ chịu.

0h rồi anh ngủ chưa anh? Nếu chưa ngủ thì ra ngã tư Hàng Bạc xơi phở tái lăn. Phở thì rất ngon, nhưng giá thì hơi chát. Biết làm sao được, phở đêm cho dân chơi mà. Nhưng bù lại, anh sẽ được nghe những câu chuyện vui vui của anh chủ hài hước.

1 giờ cần lắm một chỗ ngồi nhâm nhi. Thế vậy ra phở gà Phủ Doãn, quán này sáng sửa xe máy – tối bán phở gà, tạo nên một không gian phở đậm màu sắc dầu máy và cơ khí. Đến đây thì gọi bộ tam đa cổ – cánh – chân hay bát tràng trứng kê trần hành để nhắm bia trước, tí lót dạ bát phở gà sau. Đây là chốn ăn đêm quen thuộc của cánh nghệ sỹ chạy show đêm.

2 giờ sáng, kéo nhau ra phở Đường Tàu trên đường Trần Phú để làm bát bắp trần và tô phở chín. Tàu đêm năm cũ, những miếng phở thỉnh thoảng lại bị cắt ngang bởi những đoàn tàu về ga. Những ô cửa sổ tàu đóng khung những gương mặt mỏi mệt nhưng mắt sáng nhìn về phía quán phở Đường Tàu.

Thế cũng vòng quanh ¾ của ngày rồi nhỉ. Thế nhưng vẫn còn phở để xơi. Từ 3 giờ sáng là tầm hoạt động của phở sốt vang Hàng Đường. Phở ngon, giá không quá chát, người người trao đổi rì rầm rất lạ, bầu không khí thì yên tĩnh, thoáng đãng, rất thích hợp để vừa làm bát sốt vang vừa ngắm nhìn vẻ đẹp phố cổ lúc u nhàn, vắng lặng. Ăn xong, khi về anh còn được bà chủ chúc ngủ ngon.

Thế nhưng mà ngủ thế nào được, 4 giờ còn phải ra đầu chợ Long Biên ăn phở đầu gánh trong bầu không khí rộn rã bán mua của đầu mối rau củ quả lớn nhất Hà Nội này.

5 giờ, những quán phở sáng đã lịch kịch nổi lửa lên rồi. Thôi có lưu luyến gì thì chạy ù ra phở Thìn Bờ Hồ, ăn bát phở đầu ngày, ngắm mặt hồ Gươm lảng bảng hơi sương.

Thế đấy, 24 giờ phở của Hà Nội thật nên thơ.

VĨ THANH

Đến Hà Nội phải ăn phở, xa Hà Nội nhớ nhất phở. Phở ư, đấy chính là một mảnh hồn của người Hà Nội. Phở đẹp đẽ nhưng gần gụi, không kiêu kỳ, kiểu cách. Phở hòa đồng với tất cả mọi người, như mảnh đất này biết bao đời đón đưa chân của người tứ chiếng.

Phở không của người sang, không của người hèn, phở là của người yêu mến phở. Nào những kẻ ôm kiếp thiên di khỏi Hà Nội, anh mang gì trong trái tim mình? Một góc phổ cổ rêu phong hay một làn khói mang mùi phở nhẹ như tơ mà quấn quýt muôn đời.

Phở, ấy là khuôn thước của nếp ăn ở. Phở ấy là chuẩn mực của nét hào hoa. Phở ấy mới chính là một bài ca của Hà Nội, dành cho những công dân của mình. Đời phở, đời người, đời thành phố! Những vòng đời cứ quyện chặt lấy nhau như bánh cuộn lấy thịt, nước ôm tất vào lòng.

Sáng nay, anh đã xơi phở chưa?

Chuyến thăm chính thức Việt Nam từ ngày 6-7/9 của Tổng thống Ai Cập Abdel-Fattah El-Sisi, theo lời mời của Chủ tịch nước Việt Nam Trần Đại Quang, sẽ mở ra một trang mới trong quan hệ song phương.

Đây là chuyến thăm Việt Nam đầu tiên của một tổng thống Ai Cập kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao vào năm 1963.

Cùng nhìn lại những dấu ấn trong quan hệ hợp tác hữu nghị truyền thống giữa Việt Nam và Ai Cập:

Quan hệ chính trị

Ai Cập là một trong những nước Arab đầu tiên có quan hệ với Việt Nam. Từ năm 1958, Việt Nam đã có cơ quan đại diện thương mại tại Ai Cập.

Ngày 1/9/1963, Việt Nam và Ai Cập chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao. Cùng năm đó, Việt Nam mở Đại sứ quán tại Cairo. Năm 1964, Ai Cập mở Đại sứ quán tại Hà Nội.

Ai Cập đánh giá cao lập trường của Việt Nam đối với các vấn đề của thế giới Arab, đặc biệt là Tiến trình hòa bình Trung Đông. Sau khi cựu Tổng thống Hosni Mubarak bị lật đổ (2/2011), các chính quyền mới tại Ai Cập tiếp tục khẳng định coi trọng thúc đẩy quan hệ hợp tác hữu nghị nhiều mặt với Việt Nam.

Chính quyền Ai Cập tích cực hỗ trợ Việt Nam trong 2 đợt sơ tán lao động tại Libya (2011 và 2014).

Hai nước thường xuyên phối hợp, ủng hộ lẫn nhau trên các diễn đàn quốc tế. Ai Cập ủng hộ Việt Nam ứng cử vào: Hội đồng Bảo an (2020-2021), Hội đồng Nhân quyền (2014-2016), ECOSOC (2016-2018), Ủy ban Luật pháp Quốc tế (2017-2021), Hội đồng Điều hành UPU (2017-2020).

Nhật báo Al Messa – một trong những tờ báo hàng đầu của Ai Cập – đánh giá  chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống El-Sisi có ý nghĩa hết sức quan trọng, mở ra nhiều cơ hội để hai nước tăng cường hợp tác hơn nữa trên các lĩnh vực chính trị, ngoại giao, kinh tế…

Việt Nam ủng hộ Ai Cập vào Hội đồng Bảo an (2016-2017), Hội đồng Nhân quyền (2017-2019), ECOSOC (2016-2018), Ủy ban Công ước về quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (CESCR), Ủy ban công ước về quyền dân sự và chính trị (ICCPR).

Ai Cập đang đề nghị Việt Nam ủng hộ vào Hội đồng Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) nhiệm kỳ 2018-2019.

Việt Nam và Ai Cập chia sẻ quan điểm trên nhiều vấn đề cùng quan tâm tại Liên hợp quốc.

Tháng 5/2015, hai nước họp Tham vấn chính trị lần 8 cấp Thứ trưởng Ngoại giao tại Cairo. Tại kỳ họp, Ai Cập cam kết hỗ trợ ta về kỹ thuật để đạt chứng chỉ Halal về thực phẩm cho các thị trường Hồi giáo.

Tháng 9/2016, Ai Cập chính thức tham gia Hiệp ước thân thiện và hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) với ASEAN.

Quan hệ kinh tế

Ai Cập là đối tác thương mại lớn 2 của ta tại châu Phi. Kim ngạch thương mại song phương năm 2016 đạt 316 triệu USD (ta xuất 295 triệu USD) giảm so với năm 2015 (380 triệu USD) và 2014 (395 triệu USD).

Các mặt hàng xuất khẩu chính của Việt Nam là hải sản, linh kiện phụ tùng ôtô, vải sợi, hạt tiêu đen, càphê, cao su và hàng tiêu dùng khác.

Các mặt hàng nhập khẩu chính là: hóa chất, mật các loại thuộc nhóm 1703, sản phẩm từ dầu mỏ, sữa và các sản phẩm từ sữa, sợi các loại và hàng tiêu dùng khác…

Ủy ban Liên Chính phủ hai nước đã họp lần thứ 4 tại Cairo tháng 11/2008 (Bộ Công Thương chủ trì). Kỳ họp lần 5 họp cấp kỹ thuật từ ngày 21-22/8/2017 để hoàn thiện Biên bản kỳ họp chờ ký kết vào thời điểm thích hợp (Bộ Công Thương đề nghị hoãn kỳ họp đến tháng 10/2017. Ai Cập là nước Bắc Phi đầu tiên công nhận Việt Nam là nước có nền kinh tế thị trường đầy đủ (11/2013). Ai Cập hiện có 2 dự án đầu tư tại Tây Ninh và Khánh Hòa với trị giá 750.000 USD.

Hợp tác trên các lĩnh vực khác

Hằng năm, Ai Cập cấp cho Việt Nam 12 suất học bổng đào tạo sinh viên tiếng Arab.

Hai nước thường xuyên trao đổi thông tin, hợp tác qua kênh đảng, kênh địa phương và trong các lĩnh vực thanh tra, văn hóa… Nhóm nghị sỹ hữu nghị Việt Nam-Ai Cập đã được thành lập gồm 8 thành viên do một Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh Thiếu niên và Nhi đồng làm Chủ tịch.

Trao đổi đoàn

Các đoàn Việt Nam thăm Ai Cập: Bộ trưởng Thủy lợi (5/1993); Thứ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên (7/1993); Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh (5/1994); Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh (7/1999); Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Đình Cự (5/2002); Bộ trưởng Thủy sản (2/2004); Thứ trưởng Quốc phòng (3/2004); Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết dự Cấp cao Không liên kết tại Sharm El Sheik (7/2009); Bộ trưởng Xây dựng (11/2009); Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật Quốc hội (12/2010).

Các đoàn Việt Nam thăm Ai Cập còn có: Thứ trưởng Ngoại giao Đoàn Xuân Hưng (6/2011); Phó trưởng Ban Đối ngoại Trung ương (6/2014), Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (3/2015); Tổng Thanh tra Chính phủ (4/2015), Thứ trưởng Ngoại giao Vũ Hồng Nam (5/2015), Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (8/2015), Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (12/2015), Trưởng Ban Đối ngoại Trung ương (12/2015), Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam (12/2016), Phó trưởng Ban thường trực Ban Đối ngoại Trung ương (5/2017), Ủy viên Trung ương, Chủ tịch Hội Nông dân (7/2017), Bí thư Tỉnh Hải Dương (8/2017)…

Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đã gặp Thủ tướng Ai Cập bên lề Hội nghị cấp cao Á-Phi và Lễ kỷ niệm 60 năm Hội nghị Bandung tại Indonesia (4/2015) và Tổng thống Ai Cập tại nhân dịp Lễ kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Phátxít tại Moskva (5/2015).

Các đoàn Ai Cập thăm Việt Nam: Bộ trưởng Giáo dục (7/1996); Thứ trưởng Ngoại giao (6/1996); Đoàn đại biểu Đảng dân tộc dân chủ Ai Cập (12/1997); Chủ tịch Cơ quan giám sát hành chính quốc gia (3/1999); Tham mưu trưởng quân khu miền Tây (7/2004); Thứ trưởng Ngoại giao (10/2004); Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Cải tạo đất (12/2004), Bộ trưởng Hợp tác Quốc tế (4/2007 kết hợp họp Ủy ban hỗn hợp); Thứ trưởng Ngoại giao (3/2008); Thứ trưởng Ngoại giao (6/2009); Thứ trưởng Nông nghiệp (12/2009); Bộ trưởng Đầu tư (1/2010); Thứ trưởng Ngoại giao (4/2011); Trợ lý Ngoại trưởng Ai Cập vào Việt Nam dự Diễn đàn Hợp tác Kinh tế giữa Việt Nam với các đối tác Trung Đông-Bắc Phi và họp Tham vấn Chính trị (11/2013); Bộ trưởng Đầu tư và Hợp tác Quốc tế Ai Cập (8/2017).

Các Hiệp định/thỏa thuận đã ký

Hai bên đã ký các Hiệp định: Thương mại (5/1994), Hợp tác Kinh tế-Kỹ thuật (9/1997), Khuyến khích và bảo hộ đầu tư (9/1997), Hàng không (4/1999), Hợp tác thanh tra (3/1999), Tránh đánh thuế hai lần và ngăn ngừa việc trốn lậu thuế đối với các loại thuế đánh vào thu nhập (3/2006). Hai bên quyết định miễn thị thực cho người mang hộ chiếu ngoại giao, đặc biệt và công vụ (8/2010); Nghị định thư hợp tác giữa hai Bộ ngoại giao (6/1996); các MoU hợp tác về: Du lịch (3/2006), giữa Cục Xúc tiến Thương mại Việt Nam và Cơ quan Hội chợ triển lãm quốc tế Ai Cập (3/2006), Thăm dò, khai thác dầu khí giữa PVN và Công ty dầu khí Ai Cập (11/2008), Hội chợ và triển lãm (11/2008), Doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ (11/2008).

Hai bên đã thành lập Hội đồng kinh doanh hỗn hợp Việt Nam-Ai Cập (7/2009), Hợp tác xúc tiến đầu tư (1/2010); Chương trình hợp tác văn hóa và xã hội giai đoạn 2006-2010 (3/2006), Chương trình hành động về hợp tác du lịch (11/2008).

Trang sử mới trong quan hệ Việt Nam-Ai Cập

Đại sứ Việt Nam tại Ai Cập Đỗ Hoàng Long nhấn mạnh chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Ai Cập thể hiện Ai Cập mong muốn phát triển và nâng cấp quan hệ ngoại giao với Việt Nam, cũng như tăng cường hợp tác song phương trên tất cả các lĩnh vực từ chính trị, kinh tế, thương mại, đầu tư, văn hóa, giáo dục…

Đại sứ Đỗ Hoàng Long khẳng định hai nước có nhiều tiềm năng để thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực hai bên có thế mạnh. Đặc biệt, Việt Nam và Ai Cập có rất nhiều điểm tương đồng. Hai nước có quy mô dân số và trình độ phát triển tương đương nhau.

Tuy nhiên, theo Đại sứ, kết quả hợp tác thực tế trên các lĩnh vực kinh tế, thương mại và đầu tư… thời gian qua còn rất khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng hợp tác của hai nước. Trao đổi thương mại giữa Việt Nam và Ai Cập mới đạt trên 350 triệu USD năm 2016. Trong khi đó, hợp tác đầu tư hầu như chưa có gì.

Chuyến thăm Việt Nam lần này của Tổng thống El-Sisi là một dấu mốc vô cùng quan trọng, bởi đây là lần đầu tiên một lãnh đạo cấp cao nhất của Ai Cập đến thăm Việt Nam. Điều này cho thấy Ai Cập rất coi trọng Việt Nam và xem Việt Nam là một trong những ưu tiên trong chính sách đối ngoại hướng Đông của mình.

Chuyến thăm của Tổng thống sẽ mang lại nhiều kết quả và tạo ra một nền tảng tốt, mở ra cơ hội để hai bên hợp tác lâu dài trên nhiều lĩnh vực khác nhau, như thương mại, đầu tư, văn hóa và nhiều lĩnh vực quan trọng khác.

Theo Đại sứ Đỗ Hoàng Long, nhân chuyến thăm của Tổng thống El-Sisi, hai nước đã chuẩn bị nhiều văn kiện để ký kết. Những văn kiện này đã được cấp chuyên gia kỹ thuật bàn thảo chi tiết và thống nhất vào ngày 22/8 vừa qua nhân chuyến thăm Việt Nam của Bộ trưởng Đầu tư và hợp tác quốc tế Ai Cập Sahar Nasr.

Việt Nam và Ai Cập đã hoàn thiện dự thảo 20 văn bản khác nhau và dự kiến sẽ ký trong chuyến thăm của Tổng thống Ai Cập Abdel-Fattah El-Sisi

Đến thời điểm này, hai bên đã hoàn thiện dự thảo 20 văn bản khác nhau và dự kiến sẽ ký trong chuyến thăm của Tổng thống Ai Cập.

Về những lĩnh vực ưu tiên mà Việt Nam và Ai Cập có thể tăng cường hợp tác trong thời gian tới, Đại sứ Đỗ Hoàng Long cho rằng hai nước có nhiều tiềm năng hợp tác, nhưng chưa có nền tảng, cơ sở đầy đủ để khai thác những tiềm năng này, đặc biệt là lĩnh vực kinh tế và đầu tư.

Theo Đại sứ, hai nước cần giải quyết một số vấn đề, như cơ chế tạo điều kiện cho hợp tác giữa các doanh nghiệp hai bên. Điều này phải được giải quyết bằng những nền tảng cơ bản, như hành lang pháp lý, hệ thống thanh toán. Mối quan hệ trực tiếp giữa các doanh nghiệp cũng cần được phát triển. Ngoài ra, đầu tư cũng là lĩnh vực tiềm năng cần được khai thác, vì hai bên có những thế mạnh đầu tư khác nhau.

Ai Cập và Việt Nam cần thúc đẩy mối quan hệ hợp tác giữa các doanh nghiệp hai bên thông qua các cơ quan như Phòng Thương mại và công nghiệp hai nước, các hiệp hội doanh nhân hai nước, đặc biệt là hiệp hội doanh nhân ở những thành phố lớn.

Đại sứ Đỗ Hoàng Long cho biết một ưu tiên nữa mà Việt Nam và Ai Cập có thể khai thác là hợp tác về văn hóa. Hai nước đã hợp tác tốt trong lĩnh vực văn hóa, nhất là trong những năm vừa qua. Nhưng để hợp tác tốt hơn, cần có một thỏa thuận khung về hợp tác văn hóa. Tới đây, Bộ Văn hóa hai nước sẽ ký một số hiệp định hợp tác văn hóa.

Đại sứ quán Việt Nam tại Ai Cập đã đề xuất tạo điều kiện cho hoạt động giao lưu văn hóa giữa các nghệ sỹ hai nước, tăng cường hợp tác hữu nghị giữa các thành phố lớn của hai bên, thành lập các hội hữu nghị giữa các thành phố lớn.

Đại sứ quán cũng đang đề xuất với phía bạn một chương trình quảng bá hình ảnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Ai Cập bởi Bác từng đặt chân tới Ai Cập 3 lần và là người đặt nền móng cho mối quan hệ hai nước.

Ngoài ra, để phát triển một cách lâu dài và bền vững hơn nữa, hai nước tiếp tục tính đến những lĩnh vực hợp tác quan trọng như chính trị, an ninh-quốc phòng, chống khủng bố… Đại sứ Đỗ Hoàng Long nhấn mạnh đây là những lĩnh vực mà Việt Nam và Ai Cập cần quan tâm và ưu tiên./.

Trong quan hệ quốc tế, hiếm có mối quan hệ nào đặc biệt, bền vững, thủy chung như quan hệ Việt Nam-Lào. Cùng tựa lưng vào dãy Trường Sơn hùng vĩ, cùng tắm chung dòng nước Mekong, hai dân tộc đã chia ngọt sẻ bùi trong suốt quá trình lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.

Tình hữu nghị trong sáng đó được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Hoàng thân Souphanouvong, Chủ tịch Kaysone Phomvihane cùng các thế hệ lãnh đạo của hai Đảng, hai Nhà nước, nhân dân hai nước dày công vun đắp, được tôi luyện qua nhiều thử thách và được hun đúc bằng công sức và xương máu của bao thế hệ các anh hùng liệt sỹ, để trở thành tài sản vô giá của hai dân tộc.

“Thương nhau mấy núi cũng trèoMấy sông cũng lội, mấy đèo cũng qua;Việt-Lào hai nước chúng taTình sâu hơn nước Hồng Hà, Cửu Long”

(Chủ tịch Hồ Chí Minh, năm 1963)

Sâu đậm nghĩa tình

Ngay từ rất sớm, hai dân tộc Việt Nam-Lào đã gắn bó bền chặt bên nhau chống giặc ngoại xâm, bảo vệ chủ quyền dân tộc. Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại và Chủ tịch Kaysone Phomvihane kính yêu chính là những người đặt nền móng cho mối quan hệ hữu nghị truyền thống, đoàn kết đặc biệt và sự hợp tác toàn diện giữa Việt Nam và Lào.

Trong thời kỳ hai nước chịu sự xâm lăng của thực dân Pháp và đế quốc Mỹ trong thế kỷ 19 cũng như trong thế kỷ 20, hai nước đã luôn đồng cam cộng khổ, hỗ trợ lẫn nhau, nhờ sự đoàn kết này, hai nước đã liên tiếp giành hết thắng lợi này đến thắng lợi khác.

Trong quá trình tìm đường cứu nước của mình, Nguyễn Ái Quốc rất quan tâm đến tình hình Lào. Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên – một trong những tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp sáng lập vào tháng 6 năm 1925 tại Quảng Châu (Trung Quốc), đến tháng 2 năm 1927, Hội này gây dựng được cơ sở tại Lào.

Trên thực tế, từ nửa sau những năm 20 thế kỷ XX, Lào là một đầu cầu trực tiếp truyền bá chủ nghĩa Marx-Lenin và tư tưởng cứu nước mới của Nguyễn Ái Quốc vào Đông Dương.

Năm 1928, đích thân Người bí mật tổ chức khảo sát thực địa tại Lào càng cho thấy mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa cách mạng Việt Nam và cách mạng Lào.

Cũng trong năm này, chi bộ Thanh niên cộng sản đầu tiên được thành lập tại Vientiane, đồng thời đường dây liên lạc giữa nhiều thị trấn ở Lào với Việt Nam được tổ chức.

Quá trình Nguyễn Ái Quốc đặt nền móng cho quan hệ đặc biệt Việt Nam-Lào, Lào-Việt Nam báo hiệu bước ngoặt lịch sử trọng đại sắp tới của cách mạng Việt Nam cũng như cách mạng Lào.

Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam thành lập. Tháng 10/1930, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam quyết nghị đổi tên Đảng Cộng sản Việt Nam thành Đảng Cộng sản Đông Dương, xác lập rõ mối quan hệ chặt chẽ giữa phong trào ba nước Đông Dương là Việt Nam, Lào và Campuchia.

Giai đoạn 1930-1945 là thời kỳ nhân dân hai nước Việt Nam và Lào nương tựa lẫn nhau trong quá trình đấu tranh giành độc lập, tự do dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương.

Trong tiến trình lịch sử đó, bộ phận nhân sỹ, trí thức tiến bộ và các tầng lớp nhân dân Lào có vai trò quyết định quá trình phát triển của phong trào cách mạng Lào cũng như trong việc duy trì và phát triển mối quan hệ giữa hai dân tộc Việt Nam-Lào.

Người Việt ở Lào là một lực lượng tích cực trong phong trào cách mạng Lào và là nhân tố quan trọng xây đắp mối quan hệ đặc biệt giữa hai dân tộc.

Khi đã xác định đường đi cho dân tộc mình thì đồng thời Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nhận ra rằng trong sự nghiệp giải phóng dân tộc mình cần phải có những người bạn đồng minh. Trước hết đó là hai dân tộc láng giềng Miên và Lào.

Sau Cách mạng Tháng Tám thành công, ngay những ngày đầu tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mời Hoàng thân Souphanouvong đến Hà Nội để gặp gỡ, trao đổi những vấn đề liên quan đến hai nước và khu vực.

Cuộc gặp lịch sử với Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Bắc Bộ Phủ, những ngày sống gần gũi với Người đã quyết định bước ngoặt quan trọng khiến Hoàng thân từ bỏ giàu sang quyền quý để đi với quảng đại quần chúng, kiên định đi theo con đường cách mạng cứu nước giải phóng dân tộc Lào đến trọn đời.

“Cuộc tiếp kiến lần đầu tiên với Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giúp tôi khẳng định dứt khoát phải theo đuổi sự nghiệp cách mạng, đến với Đảng Cộng sản và dấn thân vào công cuộc chiến đấu cứu dân, cứu nước Lào” – Hoàng thân Souphanouvong nói.

Sự ra đời của Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (ngày 2/9/1945) và Chính phủ Lào Ítxalạ (ngày 12/10/1945) cùng những mong muốn của hai bên về xây dựng mối quan hệ hoàn hảo và vững chãi hơn trước là một trong những cơ sở đưa tình đoàn kết, giúp đỡ nhau lên tầm liên minh chiến đấu.

Chính phủ hai nước đã ký Hiệp ước tương trợ Lào-Việt và Hiệp định về tổ chức Liên quân Lào-Việt, đặt cơ sở pháp lý đầu tiên cho sự hợp tác giúp đỡ và liên minh chiến đấu chống kẻ thù chung của hai dân tộc Việt-Lào.

Bản chất của quan hệ đặc biệt Việt Nam-Lào, Lào-Việt Nam, được nuôi dưỡng, phát triển bằng sức cảm hóa sâu sắc của quan điểm “giúp bạn là mình tự giúp mình” do Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ dẫn. Đây là câu nói cô đọng, giàu ý nghĩa chính trị, nhân văn, mở ra phương hướng xử lý hài hòa lợi ích của hai dân tộc; là vũ khí sắc bén chống tư tưởng dân tộc hẹp hòi, ban ơn.

Mối quan hệ đặc biệt Việt Nam-Lào đã trở thành di sản văn hóa thiêng liêng của hai dân tộc, nơi hội tụ biết bao giá trị cao đẹp và sâu sắc mà trí tuệ và tình cảm của nhân loại hằng ngưỡng mộ, tôn vinh, rất phù hợp với cách diễn đạt của Chủ tịch Souphanouvong “Tình hữu nghị anh em giữa nhân dân Lào và nhân dân Việt Nam thật là vĩ đại mà bất cứ bài ca, bản nhạc nào, bất cứ bài thơ nào hay nhất cũng không sao diễn tả trọn vẹn được. Tình hữu nghị đó cao hơn núi, dài hơn sông, rộng hơn biển cả, đẹp hơn trăng rằm, ngát hương thơm hơn bất cứ đóa hoa nào thơm nhất. Tình hữu nghị cao đẹp đó đã được vun trồng, xây đắp với tất cả tấm lòng thành thật của chúng ta. Do đó, không thể có hung thần nào, không thể có kẻ thù nào phá vỡ nổi.”

Ngày 5/9/1962, sau khi Hiệp định Geneva về Lào được ký kết, Việt Nam và Lào đã nhất trí thiết lập quan hệ ngoại giao, mở ra một chương mới trong sự nghiệp củng cố và phát triển hơn nữa mối quan hệ giữa hai nước.

Sau Hiệp định Geneva, Mỹ vẫn không từ bỏ âm mưu xâm lược Việt Nam và Lào. Hai nước đã xác định rõ phải đoàn kiết đứng lên kiên quyết đánh đuổi xâm lược. Từ cuối năm 1965, Việt Nam cử một số đơn vị quân tình nguyện và các đoàn chuyên gia quân sự, chính trị, kinh tế và văn hóa sang làm nhiệm vụ quốc tế theo yêu cầu của cách mạng Lào.

Trong khi đó, đáp ứng nhu câu chi viện cho các chiến trường miền Nam Việt Nam, Lào và Campuchia, Lào đã ủng hộ Việt Nam mở đường Tây Trường Sơn – công trình vĩ đại, biểu tượng cao đẹp của quan hệ đặc biệt Việt-Lào.

Trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và giành độc lập của mỗi nước, sự gắn bó khăng khít, sự phối hợp, giúp đỡ vô tư, chí tình, chí nghĩa giữa hai nước, hai dân tộc Việt Nam và Lào, đã trở thành sức mạnh vô song và là nhân tố quan trọng góp phần đưa cách mạng hai nước đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác, tiến tới thắng lợi hoàn toàn vào năm 1975.

Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Việt Nam-Lào: Biểu tượng sinh động

Bước vào thời kỳ mới-thời kỳ hòa bình, xây dựng đất nước, nhận thức sâu sắc về ý nghĩa và mối quan hệ đặc biệt Việt Nam-Lào, ngày 18/7/1977, hai nước đã ký Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác, khẳng định tình đoàn kết đặc biệt trước sau như một, hợp tác, ủng hộ, giúp đỡ lẫn nhau trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của mỗi nước. Đây là văn kiện có ý nghĩa lịch sử trọng đại, đánh dấu bước phát triển mới, toàn diện của mối quan hệ đặc biệt giữa hai nước Việt-Lào.

Hiệp ước nhấn mạnh: “Mối quan hệ đặc biệt Việt Nam-Lào, tình đoàn kết chiến đấu và tình hữu nghị không gì lay chuyển được giữa nhân dân Việt Nam và nhân dân Lào, tình đồng chí vĩ đại giữa Đảng Cộng sản Việt Nam và Đảng Nhân dân Cách mạng Lào được tôi luyện trong mấy chục năm đồng cam cộng khổ, cùng chiến đấu, cùng chiến thắng kẻ thù xâm lược, cùng hợp tác và giúp đỡ nhau xây dựng đất nước là một truyền thống quý báu, một sức mạnh vô địch của hai dân tộc, hai Đảng…”

40 năm qua, Hiệp ước đó đã trở thành cơ sở chính trị, pháp lý quan trọng để không ngừng củng cố và phát triển quan hệ giữa hai nước, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của mỗi nước.

Bản Hiệp ước đã phát huy tác dụng to lớn, không chỉ là cơ sở chính trị và pháp lý quan trọng trong việc không ngừng củng cố và phát triển mối quan hệ đoàn kết keo sơn và hữu nghị Việt-Lào, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của mỗi nước mà còn là biểu tượng sinh động của mối quan hệ gắn bó thủy chung hiếm có giữa hai nước.

Trong 40 năm qua, kể từ khi thực hiện Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Việt Nam-Lào, quan hệ hữu nghị truyền thống, đoàn kết đặc biệt, hợp tác toàn diện Việt Nam-Lào không ngừng được củng cố và phát triển. Hai bên thường xuyên có các hoạt động trao đổi đoàn và tiếp xúc cấp cao cũng như các cấp.

Quan hệ hợp tác Việt-Lào trên tất cả các lĩnh vực tiếp tục được củng cố, tăng cường và ngày càng đi vào chiều sâu; các tồn tại, hạn chế từng bước được khắc phục; việc thực hiện Thỏa thuận về Kế hoạch hợp tác Việt Nam-Lào năm 2016 đã ký giữa hai Chính phủ về cơ bản đã đạt được mục tiêu đề ra.

Quan hệ chính trị Việt Nam-Lào ngày càng gắn bó, tin cậy và phát triển trên tất cả các lĩnh vực; có sự đồng thuận cao trên các diễn đàn hợp tác khu vực và quốc tế, góp phần vào sự phát triển của mỗi nước và việc giữ vững hòa bình, ổn định, hợp tác, phát triển ở khu vực và trên thế giới. Việt Nam đã hỗ trợ có hiệu quả cho Lào trong việc đảm nhiệm thành công vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2016 và tổ chức thành công Hội nghị cấp cao ASEAN vào tháng 9/2016…

Hợp tác quốc phòng-an ninh giữa Việt Nam và Lào ngày càng gắn bó chặt chẽ, hai bên phối hợp thực hiện tốt các Nghị định thư giữa hai Bộ Quốc phòng và Bộ An ninh; Hiệp định về quy chế quản lý biên giới.

Hai bên đã hoàn thành Dự án tăng dày và tôn tạo hệ thống mốc quốc giới Việt Nam-Lào, ký hai văn kiện pháp lý quan trọng là “Nghị định thư về đường biên giới và mốc quốc giới” và “Hiệp định về quy chế quản lý biên giới và cửa khẩu biên giới trên đất liền giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Lào.”

Việc hoàn thành hệ thống mốc quốc giới đã góp phần hoàn thành chất lượng đường biên giới Việt Nam-Lào cả về pháp lý và thực tiễn. Hai bên tiếp tục phối hợp tìm kiếm, cất bốc và hồi hương hài cốt liệt sỹ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào.

Về hợp tác kinh tế, trong thời gian qua, việc tăng cường, thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực kinh tế giữa hai nước Việt Nam-Lào được đặc biệt quan tâm để tương xứng với mối quan hệ chính trị và tiềm năng của hai nước. Trao đổi thương mại giữa hai nước giữ một vị trí quan trọng trong quan hệ song phương.

Việt Nam và Lào đã chủ động tích cực triển khai có hiệu quả Hiệp định hợp tác giữa hai Chính phủ. Hai bên đã ký nhiều thỏa thuận, ban hành các chính sách, cơ chế có tính ưu tiên, ưu đãi cao, làm cơ sở pháp lí và tạo thuận lợi cho việc trao đổi hàng hóa, như: Hiệp định thương mại song phương mới (3/2015); Hiệp định thương mại Biên giới (6/2015), triển khai cơ chế “một cửa, một lần dừng” tại cửa khẩu quốc tế Lao Bảo-Densavanh.

Với những nỗ lực đó, trong những năm gần đây, kim ngạch thương mại hai chiều giữa hai nước liên tục tăng, từ 422 triệu USD năm 2008 lên 1,12 tỷ USD năm 2015.

Năm 2016, kim ngạch thương mại hai nước đạt 823,4 triệu USD (giảm 26,7% so với năm 2015) trong đó nhập khẩu của Việt Nam từ Lào đạt 342 triệu USD và xuất khẩu từ Việt Nam sang Lào đạt 459 triệu USD. Hai nước phấn đấu đưa kim ngạch thương mại song phương đạt 5 tỷ USD vào năm 2020.

Đầu tư trực tiếp giữa Việt Nam và Lào cũng có nhiều khởi sắc. Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tính đến tháng 2/2017, Việt Nam có 408 dự án được cấp phép và tổng số vốn đầu tư khoảng 3,7 tỷ USD, đứng thứ ba trong số các nước đầu tư vào Lào. Các dự án đầu tư chủ yếu về thủy điện, khoáng sản, trồng cao su và cây công nghiệp, giao thông vận tải.

Nhiều dự án đầu tư phát huy hiệu quả, sản xuất kinh doanh có lãi, đóng góp tích cực vào công cuộc phát triển của hai nước, tạo công ăn việc làm, phúc lợi xã hội… giúp Lào thực hiện tốt chính sách xóa nghèo, được phía Lào ghi nhận và đánh giá cao.

Về giao thông vận tải, hai nước đẩy mạnh triển khai cac dự án kết nối về giao thông vận tải trong khuôn khổ hợp tác song phương cũng như tiểu vùng; đã ký Bản ghi nhớ giữa hai Chính phủ về Chiến lược hợp tác trong lĩnh vực giao thông vận tải giai đoạn 2016-2025, tầm nhìn đến năm 2030; tiếp tục nghiên cứu, nhân rộng mô hình kiểm tra “một cửa, một lần dừng” sang các cặp cửa khẩu quốc tế khác giữa hai nước.

Về hợp tác giáo dục, hai bên đặc biệt quan tâm đến việc nâng cao chất lượng, hiệu quả hợp tác trong lĩnh vực giáo dục-đào tạo và phát triển nguồn nhân lực. Hai bên đã xây dựng và triển khai “Đề án nâng cao chất lượng và hiệu quả hợp tác Việt Nam-Lào trong lĩnh vực giáo dục và phát triển nguồn nhân lực giai đoạn 2011-2020”; phối hợp đẩy mạnh phong trào học tiếng Việt tại các trường học và các cơ quan của Lào.

Tháng 5/2016, lần đầu tiên Bộ Giáo dục và Thể thao Lào tổ chức “Triển lãm giáo dục đại học Việt Nam” tại thủ đô Vientiane để thu hút lưu học sinhh Lào sang học tại các trường đại học của Việt Nam. Hiện nay có hơn 14.000 cán bộ, sinh viên Lào học tập tại Việt Nam.

Về văn hóa du lịch, hai nước đã thiết lập mối quan hệ trực tiếp, giúp đỡ lẫn nhau có hiệu quả và đầy tinh thần trách nhiệm. Bảo tàng Hồ Chí Minh và Bảo tàng Kaysone Phomvihane đã ký Thỏa thuận hợp tác giai đoạn 2016-2017 tại thủ đô Vientiane.

Trong ba tháng đầu năm 2017, lượng khách du lịch Lào đến Việt Nam tăng đáng kể (133% so với cùng kỳ năm 2016), dẫn đầu các thị trường khách quốc tế với 35.641 lượt khách.

Ngoài ra, hợp tác giữa hai nước trong lĩnh vực y tế cũng không ngừng phát triển, nhất là giữa các tỉnh đường biên. Tháng 1/2016, Việt Nam đã động thổ xây dựng 2 bệnh viện hữu nghị mới tại tỉnh Houaphanh trị giá khoảng 20 triệu USD và tại tỉnh Xiengkhuang trị giá 17,6 triệu USD.

Giữ gìn mối quan hệ Việt-Lào như con ngươi của mắt mình

Tại lễ kỷ niệm 55 năm Ngày thiết lập quan hệ ngoại giao và 40 năm Ngày ký Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Việt Nam-Lào tại Hà Nội ngày 18/7/2017, Tổng Bí thư Nguyễn Phú đã nhấn mạnh: “Dù khó khăn, gian khổ đến đâu chúng ta cũng nguyện giữ gìn và bảo vệ mối quan hệ Việt-Lào như giữ gìn con ngươi của mắt mình để mối quan hệ Việt-Lào “mãi mãi vững bền hơn núi, hơn sông” như lời khẳng định của Chủ tịch Kaysone Phomvihane.”

Cũng tại Lễ kỷ niệm 55 năm Ngày thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam-Lào sáng cùng ngày ở thủ đô Vientiane, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào Bounnhang Volachith khẳng định: “Chúng tôi luôn kiên định và phát huy truyền thống mối quan hệ đặc biệt và hợp tác toàn diện, đời đời bền vững như lời dạy của Chủ tịch Kaysone Phomvihane: Chừng nào dòng Mekong, Hồng Hà kia chưa kiệt cạn, chừng nào dãy Trường Sơn hùng vĩ kia chưa thành bình địa, chừng đó tình nghĩa Lào-Việt Nam anh em sẽ không bao giờ rời xa nhau”./.

Đó là lúc 9 giờ tối ngày 3/3/1994, hai tay săn ảnh Mark Saunders và Glenn Harvey đang nhấm nháp cà phê tại điện Kensington, phía tây London.

Cả hai đã dành cả ngày tìm cách chụp ảnh người phụ nữ nổi tiếng nhất thế giới mà không thành công. Thế rồi điện thoại của Harvey đổ chuông. Công nương Diana vừa được phát hiện đang lái xe về phía cảng Chelsea cùng một người đàn ông chưa rõ danh tính. Cặp thợ săn ảnh lao ngay đến khu phức hợp nọ, và Saunders lọt được vào bên trong bằng cách nói dối với người bảo vệ là đến đón một cô bạn gái.

Chiếc Audi trống không của Diana được tìm thấy ở đó, nhưng không thấy Công nương ở đâu cả. Sau đó, một người đàn ông không rõ danh tính xuất hiện và lái chiếc xe của công nương vào một bãi để xe ngầm.

“Đi đến lối ra sau của nhà hàng!” Harvey đã kêu lên như vậy, trong cuốn hồi ký chấp bút cùng Sanders có nhan đề “Dicing With Di: The Amazing Adventures of Britain’s Royal Chasers.” (Chạy đua cùng Di: Những cuộc phiêu lưu kỳ thú của những kẻ đuổi theo Hoàng gia Anh).

Vài giây sau, họ đã tiến vào cuộc bám đuôi sát nút, đi theo Diana vượt qua những cột đèn đỏ, đi ngược luồng đảo giao thông và tăng tốc trước mặt những chiếc xe tải, tới khi bà rẽ về lối vào điện Kensington.

Harvey nhoài ra khỏi xe, tay cầm máy ảnh, và rướn người qua nắp capô, bấm máy lia lịa khi chiếc Audi dần biến mất khỏi tầm mắt.

“Làm ơn cho bức này trông rõ nét,” tay săn ảnh cầu nguyện. Và nó thực sự rõ nét. Bức ảnh Diana lái xe đưa triệu phú buôn tranh đã có vợ Oliver Hoare vào điện Kensington ban đêm mà Harvey chụp được đã được bán cho tờ báo lá cải News of the World của Anh trong một thương vụ độc quyền. Nó đã tạo ra một hiện tượng – một kết quả làm đêm không tồi với hai tay săn ảnh.

Kịch bản này rõ ràng là điều mà Diana đã trải qua thường xuyên – cho tới ba năm sau, tại một đường hầm ở Paris, cuộc đuổi bắt đã trở thành cuộc đua chết người. Chiếc xe tăng tốc đưa Diana trốn khỏi những tay săn ảnh đã đâm vào một cây cột, khiến bà và hôn phu khi đó là Dodi al-Fayed thiệt mạng.

Tại tang lễ của bà vào tháng 9/1997, em trai bà là Charles Spencer đã cho tất cả những người đến dự tang biết ông muốn ai phải chịu trách nhiệm cho sự việc, và mô tả chị gái là “người bị săn đuổi nhiều nhất thời hiện đại.”

“Chị ấy sẽ muốn chúng tôi thề sẽ bảo vệ cho hai cậu con trai yêu quý, William và Harry, khỏi số phận tương tự,” ông phát biểu. “Chúng tôi sẽ không để chúng phải chịu đựng nỗi đau thường xuyên được dùng để đẩy người ta đến mức tuyệt vọng.”

Em trai Công nương Diana, Charles Spencer, mô tả chị gái là “người bị săn đuổi nhiều nhất thời hiện đại.”

Kẻ phản diện không được nêu tên trong phát biểu của ông là những tay săn ảnh và những người tài trợ cho họ trên phố Fleet – những tờ báo lá cải khét tiếng cứng đầu và thích xâm phạm vẫn đang ghim chặt vào đời sống ở Anh.

Từ tờ Sun do Murdoch sở hữu và những đối thủ của nó, Daily Mirror và Daily Star tới những tờ báo ở thị trường trung lưu là Daily Mail và Daily Express, đã cung cấp cho người đọc những tin tức hàng ngày thiếu đạo đức và tò mò thái quá, phản ánh nỗi ám ảnh của đại bộ phận tầng lớp trung lưu ở Anh.

Tin tức về người nổi tiếng vẫn là mặt hàng bán chạy nhất, và 20 năm sau cái chết của Diana, “hai cậu con trai yêu quý” của bà vẫn là những mục tiêu béo bở.

Tuy nhiên, cách mà Diana đi đến cái kết cuộc đời thực sự đã thay đổi cách truyền thông tiếp cận những người hoàng tộc, và ngược lại.

“Các biên tập viên không bao giờ có đủ tin tức về bà”

Năm 1961, TIME đã giải thích thuật ngữ tương đối mới là “paparazzi” (thợ săn ảnh) cho các độc giả của mình, và so sánh những thợ săn ảnh với những gái điếm vì “họ phải bám lấy vị trí của mình trong xã hội.”

Bài báo này đã giúp phổ biến thuật ngữ mà ngày nay đồng nghĩa với những thợ chụp ảnh thích xâm phạm đời tư, luôn bám đuôi người nổi tiếng bằng bất kỳ cách nào cần thiết. “Chẳng ai được an toàn [khỏi họ], ngay cả người hoàng gia,” bài báo năm 1961 viết.

Vào cuối thập niên 1960, ông trùm truyền thông Rupert Murdoch đã gia nhập ngành công nghiệp báo chí Anh và mua lại tờ báo khổ lớn đang tụt dốc – tờ Sun.

Biết rằng sẽ không thể đánh bại các đối thủ về mặt tin tức, tờ báo đã chuyển trọng tâm sang những vấn đề đời sống khi ngày càng có nhiều người xem tivi, tập trung sự chú ý vào cuộc sống của các diễn viên cả trên phim và ngoài đời.

“Nội dung các tờ báo của ông ta chuyển sang một niềm đam mê với đời sống tình dục và tình yêu của người nổi tiếng,” Kim McNamara viết trong “Paparazzi: Media Practices and Celebrity Culture” (Thợ săn ảnh: Những thông lệ truyền thông và văn hóa người nổi tiếng).

Những tờ báo khác cũng nối gót tờ Sun, bao gồm cả News of the World – đóng cửa năm 2011 sau vụ bê bối nghe trộm điện thoại ở Anh – chuyển từ báo khổ lớn sang báo lá cải năm 1984.

Các tờ báo lá cải, được gọi là các “red top” (chỉ nhan đề có màu đỏ của chúng) đã phát triển thành một nhân tố quan trọng trong xã hội Anh, với danh tiếng độc nhất vô nhị: vừa thô lỗ lại vừa hài hước.

“Từ thế kỷ 18 đến nay, nước Anh đã thể hiện sự không tôn trọng giới cầm quyền thực sự này trên những tờ báo in,” Journalism Studies, trưởng phòng Nghiên cứu Báo chí Quốc tế ở thành phố, Đại học London chia sẻ với tờ TIME.

Trong nửa thế kỷ qua, các tờ báo lá cải được cho là có tầm ảnh hưởng rất lớn tới dư luận ở Anh. Cũng như truyền thống lâu dài của việc các tờ báo của Murdoch ủng hộ phe chiến thắng trong các cuộc tổng tuyển cử, các tờ báo lá cải được cho là đã tạo ra tâm lý dư luận dẫn đến việc Anh rời Liên minh châu Âu trong cuộc bỏ phiếu Brexit năm ngoái.

Tuy nhiên, ảnh hưởng của các tờ báo lá cải đã bị đặt dấu hỏi sau cuộc bầu cử sơ bộ ở Anh hôm 8/6, khi Thủ tưởng Theresa May thuộc đảng Bảo thủ – chỉ với duy nhất một tờ báo lá cải lớn không ủng hộ – đã thất bại trong việc bảo đảm thế đa số.

“Tôi nghĩ có những câu hỏi về sức ảnh hưởng mà các tờ báo phổ biến hiện có và sẽ tiếp tục có trong tương lai,” Rodgers chia sẻ.

Sự xuất hiện của báo lá cải, khởi động bởi tờ Sun vào cuối những năm 60, đã tạo ra nhu cầu cho những bức ảnh paparazzi chụp và tới giữa thập niên 80 – khi Diana Spencer và Thái tử Charles bắt đầu thực hiện các nhiệm vụ tương tác với công chúng đầu tiên cùng nhau sau khi kết hôn – hình ảnh người nổi tiếng đã như một chiếc ghim đính chặt vào truyền thông in ấn ở Anh.

Diana dần trở thành một biểu tượng phong cách quốc tế, được công chúng ở Anh yêu quý và gọi là “Công nương của nhân dân.”

Sau khi ước tính có khoảng 750 triệu người theo dõi lễ cưới của Diana và Charles, cánh săn ảnh đã bắt đầu ghi lại mọi cử động của bà.

Công nương Xứ Wales dần trở thành người được chụp ảnh nhiều nhất trên thế giới, khi các tay săn ảnh được trả tới 500.000 bảng Anh (khoảng 656.000 USD) cho một bức ảnh mờ nhòe về bà (bà cũng dần được cánh săn ảnh gọi với biệt danh là “Công nương doanh số.”)

Một trong những tay săn ảnh khét tiếng nhất chuyên bám đuôi Diana, Jason Fraser, đã kiếm được hơn 1 triệu bảng Anh (1,3 triệu USD) nhờ bán các bức ảnh chụp Diana với Dodi Fayed.

“Bà ấy có lẽ là người ăn ảnh nhất mà tôi có thể kể tên,” Ian Down, biên tập viên quản lý hãng ảnh SilverHub, cựu biên tập hình ảnh của Daily Mirror chia sẻ với TIME. “Các biên tập viên không bao giờ có đủ tin tức về bà.”

Sự bảo vệ của pháp luật với gia đình hoàng gia trước khi Diana qua đời là rất yếu ớt. Công nương Xứ Wales từng một lần kiện một công ty truyền thông khi ở đỉnh cao của sự nổi tiếng: Mirror Group Newspapers vào năm 1993, vì đã đăng những bức ảnh bí mật chụp bà tập luyện ở một phòng gym.

“Quyết định [kiện] của Công nương Diana đánh dấu một cách tiếp cận mới của gia đình hoàng gia, vốn thường chống lại việc dùng pháp luật để phản đòn,” BBC khi đó cho hay. Vụ án đã được giải quyết bên ngoài tòa án và Diana đã tránh được việc phải ra làm chứng.

Ngay cả khi Diana nhìn chung tránh theo đuổi các hành động pháp lý với những nhiếp ảnh gia xâm phạm đời tư, bà vẫn không thể tránh khỏi sự mệt mỏi và cảm giác bị bẽ mặt bởi sự bám đuổi không có điểm dừng của cánh săn ảnh.

Một năm trước khi qua đời, Công nương Diana đã quát vào mặt một thợ săn ảnh rằng: “Các người đã biến cuộc sống của tôi thành địa ngục!”

Một năm trước khi qua đời, bà từng đối đầu với một số thợ săn ảnh dai dẳng nhất và quát vào mặt một người trong số đó rằng: “Các người đã biến cuộc sống của tôi thành địa ngục!”

Nhưng những kẻ bám đuổi, bao gồm cả Saunders và Harvey, hai người đã kể lại hành trình của mình trong Dicing With Di và so sánh bản thân với “những thợ săn vĩ đại của một kỷ nguyên khác,” không đồng cảm với bà.

Một số những tay săn ảnh lì lợm nhất thậm chí còn gọi những lần phản kháng trong nước mắt của bà là “sự tấn công điên rồ” và so sánh những lần họ bị “tấn công” cá nhân.

“Một kiểu tấn công điên rồ tệ hại hơn là khi Diana chỉ đứng yên, đôi mắt đẫm lệ, cúi đầu và không nói gì. Rõ ràng, những điều này xảy ra sau khi bà tới gặp một trong số rất nhiều nhà trị liệu,” Harvey viết trong Dicing With Di. Harvey đã từ chối yêu cầu phỏng vấn của TIME, và Saunders thì không có phản hồi.

Khi Diana qua đời trong vụ tai nạn ôtô ở Paris hồi tháng 8/1997, và các thẩm phán tuyên bố rằng bà “đã bị sát hại” bởi cách lái xe ẩu của cả người tài xế và những tay săn ảnh đang đuổi theo mình, đó là hồi chuông cảnh tỉnh cho báo chí Anh.

Một cuộc thăm dò dư luận của Gallup năm 1997 cho thấy 43% dư luận Anh coi các tay săn ảnh là những người “phải chịu toàn bộ trách nhiệm” cho vụ tai nạn, trong khi 33% cho rằng người lái xe của Diana cũng có trách nhiệm ngang bằng.

Rodgers, người đang làm việc cho BBC khi Diana qua đời, đã mô tả những cảm xúc của công chúng tại đám tang của bà là “không thể tin nổi.”

“Bạn thấy mọi người gạt nước mắt trên phố theo cách mà tôi chưa từng thấy, và đó là một sự thay đổi thực sự,” ông nói. “Nếu có ai hỏi tôi sự can trường của người Anh đã kết thúc lúc nào, tôi sẽ nói là từ lúc đó.”

Tâm trạng của công chúng đã quay ra chống lại cánh săn ảnh và truyền thông, và kết quả là, tờ Sun và tờ Mirror đã có doanh số thấp nhất từ năm 1962.

Tám ngày sau cái chết của Diana, trong một nỗ lực lấy lại danh tiếng, Daily Mail đã cam kết sẽ cấm đăng các bức ảnh của paparazzi – một lời hứa không được tờ báo và trang web liên kết của nó giữ sau 20 năm.

Tám ngày sau cái chết của Diana,  Daily Mail đã cam kết sẽ cấm đăng các bức ảnh của paparazzi nhưng đã không giữ lời

“Tôi là và sẽ luôn là một người hâm mộ Diana, Công nương Xứ Wales, và luôn đòi hỏi các biên tập viên của mình bảo vệ cho bà hết mức có thể khỏi những kẻ thù hùng mạnh,” tử tước Rothermere, chủ tịch của Daily Mail và General Trust viết tại thời điểm đó.

Công chúng tiếp tục trút sự tức giận lên những người họ cho là phải chịu trách nhiệm cho cái chết của Diana trong nửa cuối năm 1997.

“Nhiều tháng sau sự ra đi của Diana, tôi không dám nói mình làm việc cho một tờ báo đăng những bức ảnh của paparazzi vì khi đó chúng tôi bị xem là những kẻ thấp kém nhất trong những kẻ thấp kém,” Mark Frith, cựu biên tập viên của nhiều tờ báo tập trung vào người nổi tiếng như Smash Hits, Heat! và Now, hiện là giám đốc biên tập của Radio Times chia sẻ với tờ TIME.

“Cảm giác ấy chắc chắn đã kéo dài hết năm đó,” Tim Rooke, người từng là một nhiếp ảnh gia chính thức của hoàng gia suốt 25 năm đã trải nghiệm sự thù địch này trước tiên.

“Có rất nhiều sự oán hận,” ông nói. “Tôi đi chụp ảnh bên ngoài điện Buckingham một ngày sau cái chết của bà ấy, và bị hành hung bởi những người dân thường không nhận ra tôi là nhiếp ảnh gia chính thức. Đó quả là một cú sốc.”

Sự riêng tư và bảo vệ cho các hoàng tử

Mọi chuyện đã thay đổi rất nhiều với báo chí và các nhiếp ảnh gia ở Anh sau cái chết của Diana.

“Mọi người chấp nhận rằng những gì đã xảy ra với Diana là sai trái, và, hệ quả là, những ý niệm mới về sự riêng tư vốn xa lạ với chúng tôi đã được áp dụng,” Mark Stephens, một chuyên gia luật truyền thông của hãng luật Howard Kennedy, người đại diện cho James Hewitt trước những cáo buộc ngoại tình với Diana chia sẻ.

Trước khi Diana qua đời, luật pháp bảo vệ sự riêng tư cá nhân “không tồn tại, trừ những trường hợp đặc biệt”, Stephens nói thêm. “Sự riêng tư chỉ tồn tại ở những nơi như phòng khám của bác sỹ, một lời xưng tội, trên giường của vợ chồng hay giường của người chết.”

Đạo luật Bảo vệ khỏi sự Quấy rối (PHA) đã được đưa ra vào năm Diana qua đời, và các lĩnh vực được bao gồm trong đạo luật có thể sẽ giúp được bà “không có hiệu lực trước ngày 16/6/1997, hai tháng rưỡi trước khi bà qua đời và, vì mọi mục đích thực tế, là quá muộn,” chuyên gia luật truyền thông kiêm luật sư Robin Callender Smith nhận định.

Chỉ sau cái chết của Diana, PHA mới trở thành “giải pháp dành cho người nổi tiếng trước cánh săn ảnh và truyền thông nói chung.

Sau khi Diana qua đời, Ủy ban Khiếu nại Báo chí (PCC) đã thúc đẩy bộ quy tắc thực hành của Biên tập viên nhằm tạo ra “bộ quy tắc báo chí nghiêm khắc nhất ở bất cứ đâu tại châu Âu.”

Sau khi Diana qua đời, Ủy ban Khiếu nại Báo chí đã thúc đẩy “bộ quy tắc báo chí nghiêm khắc nhất ở bất cứ đâu tại châu Âu”

Từ tháng 1/1998, việc sử dụng ống kính dài “để chụp ảnh người khác tại những nơi riêng tư mà không có sự đồng ý của họ” được xem là “không thể chấp nhận.”

Ngoài ra, bộ quy tắc còn lần đầu tiên xác định chính xác những nơi riêng tư là gì – “khu vực công cộng hay tư nhân có một sự kỳ vọng hợp lý về sự riêng tư.”

Bản sửa đổi cũng bao gồm một khoản nói rằng một biên tập viên sẽ bị quy trách nhiệm nếu đăng tải những nội dung có được nhờ liên tục bám đuôi, “bất kể nội dung đó là do nhân viên tòa báo hay nhân viên tự do tìm được.”

Sửa đổi quan trọng nhất – và nghiêm ngặt nhất – với bộ quy tắc là về việc bảo vệ sự riêng tư của trẻ em, “được đưa ra đơn giản là vì Harry, và đặc biệt là William, đã bị bám đuôi thế nào khi đi học,” Mike Dodd, chuyên gia luật truyền thông thường trú của hãng tin Press Association chia sẻ với TIME.

Sự bảo vệ của bộ quy tắc được mở rộng tới tất cả trẻ em còn đang đi học, thay vì chỉ giới hạn ở trẻ em dưới 16 tuổi.

Một yêu cầu cũng được bổ sung với nội dung như sau: “Khi những tài liệu về đời sống riêng tư của một đứa trẻ được công khai, cần phải có sự biện minh cho việc đăng tải đó, không phải vì sự nổi tiếng, sự hiển nhiên hay vị thế của cha mẹ hay người giám hộ của trẻ.”

Bất chấp sự quan tâm lớn của công chúng sau cái chết của Công nương, các hãng ảnh đủ thông minh để biết họ không nên chụp những bức ảnh không chính thức của William và Harry, khi đó mới 15 và 12 tuổi, rồi vướng phải rủi ro hủy hoại quan hệ với hoàng gia.

“Chúng tôi sẽ không gây bất kỳ nguy hại nào cho mối quan hệ đó. Các hoàng tử hoàn toàn nằm ngoài giới hạn của chúng tôi, và điều đó có thể hiểu được,” Christian Barrett, giám đốc sản xuất tại công ty Rex thuộc sở hữu của Shutterstock, người từng làm việc tại U.K. Press, một cơ quan tin ảnh nhỏ tập trung vào hoàng gia khi Diana qua đời chia sẻ.

“Mặc dù vậy, điều đó đã để lại một khoảng trống lớn trong thị trường, và chúng tôi phải chịu đựng điều đó với tư cách một công ty. Khi không được tiếp cận Diana, William hay Harry, mọi thứ hoàn toàn thay đổi.”

Như một hệ quả của việc thắt chặt bộ quy tắc, gần như không có bức ảnh không chính thức nào của William và Harry trong thời niên thiếu, và một số bức ảnh nổi tiếng nhất – William nấu món cơm paella gà tại trường nội trú Eton hay Harry chụp ảnh cùng bầy chó của giáo viên phụ trách ký túc xá – đều được dàn dựng.

Nhưng khi William và Harry rời ghế nhà trường, truyền thông lại dấy lên một cơn sốt sự chú ý nhắm vào hai hoàng tử, dẫn đến cao trào kích động vào năm 2003, khi William bắt đầu hẹn hò Kate Middleton.

Khi William và Harry rời ghế nhà trường, truyền thông dấy lên một cơn sốt sự chú ý nhắm vào hai hoàng tử, dẫn đến cao trào kích động vào năm 2003, khi William bắt đầu hẹn hò Kate Middleton 

Những bức hình chụp lén các nhân vật hoàng gia ở những nơi riêng tư bắt đầu xuất hiện trên trang nhất các báo trên toàn thế giới.

Năm 2005, khi Harry bị chụp ảnh tại bữa tiệc hóa trang của một người bạn, trên tay đeo một dải băng có chữ thập ngoặc, báo giới đã không bỏ qua cơ hội này.

“Harry the Nazi” (Harry phátxít), tờ Sun đã đăng dòng tít như vậy trên trang nhất, và hoàng gia đã phải nhanh chóng đưa ra thông cáo rằng hoàng tử “xin lỗi vì bất kỳ sự phản cảm hay hành động đáng xấu hổ nào đã gây ra.”

Năm 2012, Harry đã vướng vào một vụ bê bối khét tiếng không kém khi trang TMZ của Mỹ đăng hai bức ảnh chụp hoàng tử chơi billiard lột đồ ở Las Vegas với sáu phụ nữ trẻ.

“Họ gọi đó là sự bảo vệ chặt chẽ: Hoàng tử Harry bị bắt gặp trong tiệc bể  bơi jacuzzi ở Las Vegas với một vệ sỹ CỰC KỲ thoải mái (người đã không ngăn được các cô gái chụp những bức hình khỏa thân)“, trang MailOnline đồng thời đăng dòng tít.

Khi sự chú ý của giới truyền thông với những thành viên hoàng gia trẻ tuổi ngày càng tăng, hoàng gia đã mạnh tay hơn trong cuộc chiến bảo vệ quyền riêng tư của họ.

Có một lần, nỗ lực này đã dẫn đến một cuộc chiến theo nghĩa đen: năm 20 tuổi, Harry đã có một cuộc đụng độ với các thợ săn ảnh bên ngoài một hộp đem ở London khiến một trong số những người này bị sứt môi.

“Harry liên tục bị phục kích bên ngoài các hộp đêm,” Dickie Arbiter, bình luận viên hoàng gia kiêm tác giả cuốn sách “On Duty With the Queen: My Time as a Buckingham Palace Press Secretary” (Làm nhiệm vụ cùng Nữ hoàng: Khoảng thời gian làm thư ký báo chí tại điện Buckingham của tôi) chia sẻ với tờ TIME.

“Cậu ấy luôn bị xem như một người dễ dãi, và đó là một sự đáng tiếc lớn. Một thế hệ nhiếp ảnh gia đã được sinh ra và họ chắc chắn không học được bất cứ bài học nào từ chuyện đã xảy ra với Diana năm 1997.”

Vào mùa Đông năm 2009, hoàng gia đã thảo luận với Gerrard Tyrrell, một luật sư cao cấp chuyên về luật riêng tư và luật truyền thông.

Các trợ lý cấp cao sau đó nói với báo giới rằng hoàng gia sẽ không tiếp tục chịu đựng những tay săn ảnh dùng ống kính tele chụp ảnh họ trong những tình huống “riêng tư,” và cảnh báo rằng người hoàng gia sẵn sàng tiến hành các hành động pháp lý chống lại các nhiếp ảnh gia có “hành vi xâm phạm và không thể chấp nhận được.”

Khi sự chú ý của giới truyền thông với những thành viên hoàng gia trẻ tuổi ngày càng tăng, hoàng gia đã mạnh tay hơn trong cuộc chiến bảo vệ quyền riêng tư của họ

Trong cùng kỳ Giáng sinh năm đó, và sau lời cảnh báo nghiêm khắc của hoàng gia, hãng tin ảnh Rex đã đồng ý trả 10.000 bảng Anh (13.000 USD) làm từ thiện để bù lại cho những thiệt hại sau khi đăng những bức ảnh Kate Middleton – khi đó còn là bạn gái của William – chơi tennis tại trang viên Restormel ở Cornwall, miền tây nam nước Anh. Những bức ảnh này đã được đăng ở nước ngoài thay vì ở Anh.

Trong một trường hợp tương tự, sáu người đã phải ra hầu tòa do bị cáo buộc xâm phạm đời tư và đồng lõa hồi tháng 5 năm nay sau khi một tờ tạp chí ở Pháp đăng những bức ảnh Kate Middleton không mặc áo trong kỳ nghỉ ở Provence, Pháp năm 2012.

Tuyên bố của William, được đọc trước tòa bởi luật sư của cặp đôi, nói rằng những hình ảnh này “càng gây đau đớn hơn” trong bối cảnh cuộc chiến công khai của mẹ hoàng tử với những nhiếp ảnh gia xâm phạm đời tư.

Một tuyên bố từ Cung điện St.James nói rằng những bức ảnh này “gợi nhớ lại những sự phỉ báng tồi tệ nhất của báo giới và cánh săn ảnh trong cuộc đời của Diana, Công nương Xứ Wales.”

Từ năm 2009, các thành viên hoàng gia đã gửi cảnh báo chống quấy rối thường niên cho báo giới và các nhiếp ảnh gia truyền thông, nhắc nhở về quyền riêng tư của họ (năm ngoái, thứ ký truyền thông của Harry đã đưa ra một thông cáo mạnh mẽ về việc bạn gái của hoàng tử, Meghan Markle bị quấy rối).

“Tôi đã chứng kiến nhiều sự thay đổi khi còn làm trong ngành,” David Taylor, giám đốc điều hành hãng tin ảnh Back Grid, trước đây có tên cũ là Xposure.

“Những con rottweiler pháp lý đang nhắm vào chúng tôi vào nói những điều như “chúng tôi muốn thế này”, “chúng tôi muốn thế kia,” “chúng tôi muốn chắc chắn rằng các anh không đăng ảnh này.” Bây giờ bạn phải hết sức cẩn thận để không làm những việc sẽ bị cho là quấy rối hay theo dõi.”

Gia đình Hoàng gia và mạng xã hội

Ngày nay dường như có rất ít sự thay đổi. Một bức thư cứng rắn được công bố năm 2015 do thư ký truyền thông hoàng gia Jason Knauf viết đã cảm ơn “các tổ chức truyền thông ở Anh với chính sách không đăng những bức ảnh chưa được phép chụp trẻ em hoàng gia,” nhưng lên án những hành động của các tay săn ảnh bám dai như đỉa.

Những thợ săn ảnh này “sẽ làm những điều ngày càng quá quắt để quan sát và theo dõi từng cử động của hoàng tử George và bí mật chụp hình cậu bé để bán cho một loạt các hãng truyền thông quốc tế vẫn sẵn sàng trả tiền cho họ,” Knauf viết trong bức thư, dẫn ra ví dụ về một thợ săn ảnh không được nêu tên đã rình bên ngoài một khu vui chơi trẻ em với hy vọng chụp được hình hoàng tử bé, khi đó mới 3 tuổi. Knauf đã từ chối yêu cầu phỏng vấn của TIME.

Đồng thời, cảnh quan truyền thông đã chứng kiến một sự thay đổi đáng chú ý; những người nổi tiếng ngày càng sử dụng mạng xã hội nhiều hơn để kiểm soát thương hiệu của riêng họ, đưa tin về bản thân trước khi truyền thông kịp có cơ hội làm vậy.

“Truyền thông xã hội đã cho phép những người nổi tiếng giành lại quyền kiểm soát từ tay báo chí,” Frith nhận định.

“Nó cho họ lựa chọn chỉ đăng những gì họ muốn đăng, và nếu có thỏa thuận với các thương hiệu, họ có thể tự mình làm điều đó – họ không cần quá nhiều sự giúp đỡ của các tờ báo và tạp chí.”

Gia đình Hoàng gia cũng đang sử dụng một chiến lược truyền thông xã hội mạnh mẽ, chuyển sang các nền tảng như Twitter, Facebook…

Tương tự, gia đình hoàng gia cũng đang sử dụng một chiến lược truyền thông xã hội mạnh mẽ, chuyển sang các nền tảng như Twitter (3,15 triệu người theo dõi) và Facebook (3,8 triệu like) để đăng các bức ảnh mà báo chí yêu thích, như ảnh Nữ hoàng, hoàng tử George và công chúa Charlotte. Sự tái phân phối quyền lực này đã gây ra căng thẳng giữa hoàng gia và truyền thông truyền thống.

“Điện Kensington nghĩ rằng họ có thể tự mình kiểm soát mọi thứ. Họ muốn lờ đi báo chí – nhưng báo chí sẽ không đi đâu cả. Chúng ta vẫn sẽ ở đây khi Twitter tàn đời,” nhiếp ảnh gia hoàng gia của tờ Sun, Arthur Edwards chia sẻ với tờ Financial Times hồi năm ngoái.

Không chỉ Hoàng gia Anh đang tái khẳng định quyền tự trị qua sự hiểu biết về truyền thông xã hội. Rooke cho biết những nỗ lực chụp ảnh buổi tiệc sinh nhật lần thứ 50 của Thái tử Hy Lạp hồi tháng Năm của ông đã bị hoàng gia Hy Lạp ngăn trở.

“Tôi đã gọi cho hoàng gia và hỏi xem có được tiếp cận họ không, và họ đã nói không,” ông chia sẻ. “Thế rồi họ đăng ảnh lên Instagram, và các tạp chí lấy ảnh từ đó để đăng lên ấn phẩm của mình.”

Nhưng mặc dù những trợ lý hoàng gia có thể lập luận rằng hoàng gia không có được sự riêng tư đầy đủ, nhiều người trong báo giới và giới truyền thông lại có quan điểm khác.

Trong một bài xã luận cho tờ Independent được đăng không lâu sau bức thư của Knauf, Joan Smith, cựu giám đốc của Hacked Off đã viết rằng các thành viên hoàng gia mong đợi quá nhiều sự bảo vệ.

“Điều chẳng ai thèm hỏi sau khi đăng thư của Knauf là thực tế Công tước và Công nương đã phải chịu đựng sự nguy hại gì,” bà viết. “Họ khó chịu, nhưng điều đó khác với việc bị làm cho sợ hãi, cảnh giác hay căng thẳng.”

Stephens tin rằng yêu cầu sự riêng tư của hoàng gia theo một cách nào đó đã đi quá xa. “Chúng ta đã trải nghiệm một hiệu ứng dao động ở Anh,” ông nói.

“Chúng ta đi từ thế không có luật nào về sự riêng tư có hiệu lực ở đất nước này tới đi theo một hướng hoàn toàn khác sau khi Diana qua đời. Mọi người nhận ra truyền thông đã làm quá [và chúng ta kết thúc] với những điều luật bảo vệ sự riêng tư nghiêm ngặt.”

Stephens nói thêm rằng Vương quốc Anh có một số điều luật về sự riêng tư nghiêm ngặt nhất thế giới, nhất là nếu so với Mỹ. “Những bức ảnh chụp người nổi tiếng ở Côte d’Azur xuất hiện thường xuyên trên các ấn phẩm ở Mỹ, một điều không xảy ra ở đây,” ông nói.

“Có một tiêu chuẩn kép lố bịch là bạn có thể đến một sạp báo ở Hudson tại sân bay của British Airways ở New York và mua phiên bản Mỹ của các ấn phẩm với những bức hình không phù hợp với luật pháp ở Anh.”

Suốt 20 năm sau cái chết của Diana, nền văn hóa xâm lấn của truyền thông vẫn tồn tại, nhưng thế trận đã được vẽ lại. Báo chí Anh nhìn chung tôn trọng cái mà Stephens gọi là “quy tắc thảm đỏ”: một thỏa thuận không chính thức rằng việc chụp các thành viên hoàng gia là được phép trong các sự kiện chính thức, nhưng kỳ vọng về sự riêng tư lại chiếm ưu thế trong các giai đoạn chuyển tiếp.

Theo Rooke, luật riêng tư nghiêm ngặt đồng nghĩa với việc các tay săn ảnh sẽ lo lắng hơn khi chụp hình các thành viên hoàng gia nhỏ tuổi do rủi ro sẽ nhận được cảnh báo hoặc án phạt từ IPSO, nhiều đến nỗi những bức ảnh không chính thức về hoàng gia không còn xuất hiện trên thị trường nữa.

“Ngày nay, bàn biên tập tin ảnh sẽ hỏi các nhiếp ảnh gia và các tờ báo sẽ hỏi các cơ quan những câu hỏi nhất định về ảnh chụp người nổi tiếng; hoàn cảnh mà ảnh được chụp, nhiếp ảnh gia khi đó đứng ở đâu, họ dùng loại ống kính nào,” Down cho hay.

“Quy trình này không nhất thiết phải bắt đầu ngay sau khi Diana qua đời, nhưng đã tiến hóa vì sự kiện đó.”

Mặc dù mối quan hệ giữa truyền thông và hoàng tộc rõ ràng đã tốt hơn nhưng vẫn còn đó “một số điều chưa thay đổi nhiều như người ta nghĩ”

Nhưng những lời cảnh báo thường được hoàng gia gửi tới giới truyền thông, yêu cầu họ tôn trọng quyền riêng tư của hoàng tộc – dù là chuyện George đi học hay Harry dành thời gian với Markle – cho thấy tình hình vẫn chưa tiến triển đủ xa như báo giới muốn tin.

Một nguồn tin thân cận với hoàng gia chia sẻ với TIME rằng mặc dù mối quan hệ giữa truyền thông và hoàng tộc “rõ ràng đã tốt hơn so với những năm 90,” nhưng vẫn còn đó “một số điều chưa thay đổi nhiều như người ta nghĩ.”

Đồng thời, sự phát triển mạnh của truyền thông xã hội đã vĩnh viên thay đổi quan niệm về sự riêng tư. Khi mọi người tự chủ lựa chọn việc đăng tải những khoảnh khắc riêng tư nhất của mình, ranh giới giữa cách tiếp cận truyền thông có thể và không thể chấp nhận được trở nên ngày càng mờ nhạt. Truyền thông phải hoạt động trong vùng lãnh thổ mơ hồ đó, mà không được giẫm lên những quan niệm cố hữu về sự riêng tư, đồng thời phải phục vụ khẩu vị của các biên tập viên và người tiêu dùng.

Trong bài điếu văn của mình, Charles Spencer đã cam kết rằng “gia đình máu mủ” của William và Harry sẽ làm mọi điều có thể để bảo vệ hai cậu bé, và bằng cách liên tục đấu tranh vì sự riêng tư của mình, hoàng gia đã giữ đúng lời hứa này.

Mặc dù một số thành viên nhất định trong báo giới và cộng đồng luật truyền thông có thể lý luận rằng kỳ vọng về sự riêng tư của hoàng gia là không thực tế, nhưng bằng cách liên tục đòi hòi sự tôn trọng và lịch thiệp từ các nhiếp ảnh gia và hành động chống lại những cá nhân lợi dụng địa vị của họ, những thành viên hoàng tộc đã áp đặt lương tâm tập thể lên báo giới. Điều đó, cùng với nhiều điều khác, chính là di sản của Diana./.

“Hãy để tôi tạm thời bỏ qua cựu Thủ tướng Yingluck Shinawatra. Tôi sẽ nói về bà ấy sau,” Suranand Vejjajiva, cựu Tổng Thư ký Văn phòng Thủ tướng dưới thời chính quyền Yingluck đã đăng một bài viết trên trang Facebook của ông vào ngày 26/8 vừa qua.

Theo tờ Bangkok Post, trong bài viết của mình, ông Suranand nói ông muốn viết về người bạn của mình, cựu Bộ trưởng Thương mại Boonsong Teriyapirom, vì đã có rất nhiều bài viết về bà Yingluck.

Bài viết được tóm tắt như sau: Ông Suranand cho biết ông đã quen biết ông Boonsong khi 2 người cùng gia nhập đảng Thai Rak Thai (mà giờ đây đã tan rã), tiền thân của đảng Pheu Thai, vào năm 1999.

Ông Suranand cảm thấy ông Boonsong là một doanh nhân có những ý định tốt đẹp, mong muốn được thấy đất nước phát triển. Họ thường xuyên trò chuyện, và thường tổ chức các buổi hội thảo và thảo luận ý tưởng cùng nhau. Và rồi họ trở thành bạn bè.

Khi ông Boonsong trở thành thư ký Thủ tướng, khi đó là Somchai Wongsawat, ông Suranand cho biết ông Boonsong đã gọi điện cho ông để hỏi xem ông có ổn không. Ông Suranand đã trả lời: “Đừng lo.”

Tòa án ở Bangkok đã tuyên phạt 42 năm tù giam đối với ông Boonsong Teriyapirom sau khi kết tội ông làm giả các hợp đồng bán gạo giữa Thái Lan và Trung Quốc

Ông Suranand nhớ lại khi ông Boonsong trở thành Bộ trưởng Thương mại trong thời gian ông Suranand là Tổng thư ký được chỉ định của Thủ tướng khi đó là bà Yingluck, đã vài lần ông tới thăm Boonsong ở văn phòng và thấy một chồng hồ sơ được chất đống trên bàn.

Ông đã bày tỏ nỗi lo lắng của mình cho bạn bởi trong số đó có một vài hồ sơ nhiều rủi ro.

“Ai là người nghiên cứu hồ sơ cho ông?” ông Suranand hỏi.

“Tôi có một đội ngũ riêng,” ông Boonsong đáp.

Tuy nhiên, ông Suranand đã thấy nỗi “lo lắng” trong mắt ông Boonsong khi họ trò chuyện với nhau với tư cách bạn bè trong các chuyến đi ngoại giao nước ngoài với bà Yingluck.

Sau cuộc đảo chính năm 2014 do Hội đồng quốc gia vì hòa bình và trật tự tiến hành, ông Suranand cho biết ông đã có cơ hội gặp mặt “một đối một” với ông Boonsong.

Trong cuộc rượu giữa hai người, ông đã hỏi “câu chuyện là như thế nào.” Ông Boonsong đã nói: “Tôi không thể nói về nó.”

Từ đó trở đi, ông Suranand đã không nhắc lại chuyện này.

Rõ ràng, ông Boonsong, với quyền hạn của Bộ trưởng Thương mại, đang phục vụ cho một người nào đó mà ông không muốn nhắc tới trong việc ông giải quyết thỏa thuận giả liên chính phủ giữa Cục Ngoại thương và Cosco, một doanh nghiệp nhà nước của Trung Quốc.

Số gạo được bán cho Cosco với “giá rẻ như bùn” lẽ ra phải được vận chuyển tới Trung Quốc, nhưng đã không hề được xuất khẩu. Thay vào đó, nó đã được bán lại ở các địa phương để thu lợi bởi chính Siam Indica – công ty đã thắng thầu trong thương vụ xuất khẩu gạo đầy tai tiếng này.

Nhưng ông Boonsong đã chọn cách nhận lỗi về mình và chống đỡ gánh nặng cho một số quan chức ngành thương mại không tiết lộ người mà họ phục vụ.

Ông dường như sẵn sàng mục ruỗng trong tù và mang theo “sự thật” ấy xuống mồ. Vì lẽ đó, tôi xin ngả mũ trước lòng trung thành kiên định của ông bất chấp mối đe dọa nhằm vào chính bản thân ông.

Ông là một người lính mẫu mực, sẵn sàng hy sinh bản thân vì cấp trên của mình, giống như người lính mẫu mực từng được Tướng Sunthorn Kongsompong, một cựu lãnh đạo đảo chính, định nghĩa: một người lính “không ‘giết’ bạn và không tố cáo cấp trên của mình.”

‘Bất kỳ ông chủ nào nắm trong tay một nhân viên trung thành như vậy cũng nên tự hào về người đó và quan tâm đến họ’

Bất kỳ ông chủ nào nắm trong tay một nhân viên trung thành như vậy cũng nên tự hào về người đó và quan tâm đến họ, bởi đó là những người rất khó tìm.

Tôi tự hỏi liệu chủ của Boonsong có đền đáp cho lòng trung thành sắt đá (một số người có thể nói đó là lòng trung thành mù quáng) bằng cách chăm sóc tốt ông và gia đình của ông hay không.

Trong số những người bị Tòa án hình sự tối cao dành cho người giữ chức vụ chính trị kết tội trong vụ việc các thỏa thuận mua bán gạo liên chính phủ giả mạo, có ông Boonsong. Ông bị kết án 42 năm tù giam.

Ngoài ra, ông và những người bị kết tội còn phải trả lại cho nhà nước khoảng 16 tỷ baht để đền bù cho thiệt hại mà các thỏa thuận này đã gây ra.

Boonsong, giống như hầu hết các nhân vật lớn trong đảng Pheu Thai và những người ủng hộ bà Yingluck có mặt trước tòa vào ngày 25/8 vừa qua để hỗ trợ cho bà về mặt tinh thần, cũng không hề biết rằng bà Yingluck sẽ trốn tránh và không có mặt để nghe phán quyết của tòa án.

Nhiều tin đồn đã được lan truyền rằng bà đã trốn khỏi Thái Lan, trong khi đó thông tin không được những người thân cận với quân đội kiểm chứng và gia đình bà cho biết bà đã đi máy bay riêng tới tỉnh Trat, nơi bà đi bằng đường bộ tới Campuchia với sự giúp đỡ về liên lạc từ phía anh trai bà, cựu Thủ tướng Thaksin.

Từ Campuchia, bà đã bay tới Singapore để đi cùng với ông Thaksin, người đã ở đó để đón bà, trên một máy bay riêng tới Dubai, nơi ở của ông Thaksin trong thập kỷ qua.

Điều khó hiểu trong câu chuyện lắt léo này là không có thành viên nào của chính quyền quân sự, từ Thủ tướng Prayut Chan-o-cha tới Phó Thủ tướng Prawit Wongsuwon, người phụ trách các vấn đề an ninh, biết về cuộc tẩu thoát của bà Yingluck.

Cũng đã có những tin đồn nổi lên về một thỏa thuận được thiết lập giữa ông Thaksin và chính quyền quân sự.

Nhưng điều quan trọng hơn những lời đồn là sự tín nhiệm của bản thân chính quyền quân sự trong việc bà Yingluck có thể bỏ trốn mà không ai hay biết. Hãy quên đi lệnh bắt mà tòa án đưa ra, bởi dù sao bà cũng sẽ không bao giờ bị cảnh sát bắt.

Đã có rất nhiều ví dụ về việc những người trốn chạy sống một cuộc sống thoải mái ở nước ngoài. Trong số đó có Vorayuth “Boss” Yoovidhya, cháu trai của tỷ phú sáng tạo ra thức uống Red Bull, cựu Thứ trưởng nội vụ Vatana Asavahame, và Phra Dhammajayo, người mà hiện không ai rõ tung tích.

Một vài nghị sỹ đảng Pheu Thai thường so sánh bà Yingluck với cố vấn quốc gia Myanmar Daw Aung San Suu Kyi – điều mà tôi thấy thật nực cười, vì tôi chẳng thể tìm thấy điểm chung nào giữa họ.

Cố vấn quốc gia Myanmar là một người phụ nữ sắt đá, đấu tranh ủng hộ dân chủ, đi theo ahimsa (sự kháng cự hòa bình) trong sự phản đối của bà trước chính quyền quân sự. Bà là người khiêm tốn, hiểu biết và là một nhà lãnh đạo luôn kết nối với công chúng vì lợi ích của người dân Myanmar.

‘Có những người tin rằng bà Yingluck sẽ quay trở về để nghe phán quyết vào ngày 27/9 nhưng tôi cho rằng bà ấy sẽ không bao giờ trở lại’

Mặt khác, bà Yingluck lại có lối sống khác. Bà trở thành người lãnh đạo đảng và nhà lãnh đạo Thái Lan nhờ ảnh hưởng của anh trai bà, ông Thaksin. Bà đối mặt với tòa án bằng lòng dũng cảm và mặc dù đã có cơ hội bỏ trốn trước đó, bà vẫn không trốn chạy.

Nhưng khi thời khắc quyết định đến gần, bà đã hoảng sợ và rút lui một cách im lặng, khiến những người ủng hộ, bạn bè và kẻ thù của bà kinh ngạc.

Có những người tin rằng bà sẽ quay trở về để nghe phán quyết vào ngày 27/9, hy vọng rằng một thỏa thuận nào đó về bản án của bà có thể được thiết lập. Nhưng tôi cho rằng bà ấy sẽ không bao giờ trở lại.

Anh nào em nấy – cả ông Thaksin lẫn bà Yingluck có thể sẽ phải hài lòng với việc sống phần đời còn lại ở nước ngoài.

Đối với bà Yingluck, tình hình có phần ảm đạm hơn, vì không có quy chế giới hạn nào trong vụ việc của bà, dù bà sống ở nước ngoài bao lâu chăng nữa, bên ngoài phạm vi thẩm quyền của luật pháp Thái Lan.

Đây liệu có phải là cái kết của dòng họ Shinawatra trên chính trường Thái Lan hay không? Ông Thaksin là người quyết định xem số phận của chính ông và của em gái mình, đều là vật hy sinh vì chính trị Thái Lan, đã đủ hay chưa./.

Khi phong trào “Thử thách xô nước đá” để gây quỹ cho bệnh nhân ALS nở rộ trên mạng xã hội vào năm 2014, rapper 50 Cents đã đưa ra một tuyên bố đặc biệt. Anh khẳng định sẽ chuyển khoản tiền 750 ngàn USD vào bất kỳ quỹ từ thiện nào mà Floyd Mayweather lựa chọn, với điều kiện “Floyd phải đọc nguyên một trang sách Harry Potter một cách trôi chảy, không ngắc ngứ”. 50 Cents muốn châm chọc việc Mayweather “ít học” và được cho là không biết đọc.

Để phản bác lại 50 Cents, Mayweather đã đăng tải lên Twitter cá nhân tấm hình hai tấm séc tổng giá trị 72 triệu USD kèm theo lời nhắn “Hãy đọc con số này đi!”. Trong một cuộc họp báo sau đó, Floyd “Money” Mayweather dõng dạc tuyên bố: “Nghiệp của tôi là đấm bốc chứ không phải phát thanh viên. Tôi có vị thế như ngày hôm nay không phải nhờ biết đọc, biết viết. Biết đọc sẽ chẳng giúp gì cho vị trí của tôi trong lịch sử quyền Anh. Liệu Chúa có cho tôi lên thiên đàng chỉ bởi tôi không thể đọc như một phát thanh viên không? Tôi chắc chắn sẽ trở nên hoàn hảo ở khả năng đọc nếu đó là nghiệp nuôi sống tôi và gia đình”.

Tuyên bố trên của Floyd Mayweather khẳng định một điều: nếu Mayweather thực sự chuyên tâm vào lĩnh vực gì, anh ta sẽ trở nên hoàn hảo ở lĩnh vực đó. Anh không cần phải chứng tỏ mình biết gì hay không biết gì với ai, chừng nào anh vẫn có khả năng kiếm hàng trăm triệu USD qua mỗi lần thượng đài.

Mayweather có thể là một tấm gương xấu cho giới trẻ, thể hiện qua lối sống vương giả và cách mà anh khoe khoang về cuộc sống thượng lưu trên Instagram cá nhân. Các thương hiệu ngoảnh mặt với anh, nhất là sau scandal hành hung người bạn gái cũ khiến anh phải ngồi tù hai tháng. Nhưng Mayweather vẫn cứ là “Vận động viên kiếm tiền giỏi nhất hành tinh” tới ba lần theo thống kê của Forbes trong giai đoạn 2012 tới 2015 mà không cần nhiều hợp đồng quảng cáo kếch xù như Cristiano Ronaldo hay LeBron James.

Đơn giản là bởi trong lĩnh vực kiếm tiền lẫn trên sàn đấu, Floyd Mayweather đều là một “độc cô cầu bại” đích thực. Trong “trận chiến kim tiền” vừa diễn ra ngày 26/8 với ngôi sao MMA Connor McGregor, Floyd Mayweather đã chiến thắng ở hiệp thứ 10. Một chiến thắng đúng như dự đoán đã mang về cho tay đấm này khoản tiền khổng lồ 300 triệu USD và tỷ lệ chiến thắng tuyệt đối 50-0 trong suốt sự nghiệp.

Đấm box để đổi đời

Nếu như những con số ước tính sau trận đấu với McGregor trở thành hiện thực, Floyd Mayweather sẽ nối tiếp những tượng đài Michael Jordan và Tiger Woods trong câu lạc bộ “tỷ đô” của làng thể thao thế giới. Trang BBC ước tính rằng Mayweather đã kiếm được 10 triệu đô/phút khi thượng đài với McGregor. Nhưng cuộc sống không phải lúc nào cũng nở nụ cười như vậy đối với Mayweather.

Tay đấm sinh năm 1977 này từng chia sẻ với tờ The Rolling Stone: “Khi tôi mới lên 8 hay 9 tuổi, tôi sống tại New Jersey trong một căn hộ một phòng ngủ. Bảy người chen chúc nhau trong không gian không có điện, nước hay lò sưởi. Khi mọi người nhìn vào những thứ tôi đang có, họ không biết khởi điểm của tôi ra sao hay tôi từng lớn lên vất vả như thế nào”.

“Khi tôi mới lên 8 hay 9 tuổi, tôi sống tại New Jersey trong một căn hộ một phòng ngủ. Bảy người chen chúc nhau trong không gian không có điện, nước hay lò sưởi. Khi mọi người nhìn vào những thứ tôi đang có, họ không biết khởi điểm của tôi ra sao hay tôi từng lớn lên vất vả như thế nào”. 

Đấm box là thứ nằm trong gen nhà Mayweather và giúp Floyd có được cuộc sống vương giả như ngày nay. Cha của Floyd mà Mayweather Sr. là một võ sĩ từng có vinh hạnh thượng đài với huyền thoại “Sugar” Ray Leonard. Hai người chú Jeff và Roger Mayewather cũng đều là những võ sĩ quyền Anh. “Con nhà nòi” Floyd lớn lên và đam mê quyền Anh như một lẽ tự nhiên. Bà của Floyd là người đầu tiên nhìn thấy tiềm năng ấy ở anh. Khi còn nhỏ, anh từng nói với bà mình: “Cháu sẽ đi tìm việc bà ạ” và nhận được lời khuyên từ bà: “Đừng, hãy cứ tập quyền Anh tiếp đi”.

Người cha Mayweather Sr. cũng nhận ra con mình có khiếu đánh đấm từ nhỏ: “Thằng bé bắt đầu tập để trở thành võ sĩ từ khi còn nằm trong nôi. Tôi không đùa đâu. Nó đã biết tung quyền từ khi đó cơ”. Theo trang Bleacher Report, Mayweather Sr. tin rằng con mình sẽ trở thành một nhà vô địch thế giới khi Floyd mới lên … hai tuổi. Kết quả là suốt thời thơ ấu, Floyd Mayweather phải trải qua những bài tập khắc nghiệt. Trong khi những gia đình khác sẽ chọn đi picnic hoặc chơi những trò nhẹ nhàng trong thời gian rảnh thì nhà Mayweather lại tập trung rèn giũa cho thần đồng Floyd.

Floyd thậm chí còn ví von cách cha anh huấn luyện anh giống với cách mà Joe Jackson tìm cách đào tạo những đứa con của mình trở thành siêu sao âm nhạc. Anh chia sẻ trên tờ Interview: “Cuộc đời tôi rất giống, hoặc có nhiều nét tương đồng với Michael Jackson. Tôi đến phòng tập quyền Anh hàng ngày từ khi còn nhỏ. Tôi biết đấm bốc trước khi biết làm bất cứ thứ gì khác”.

Trang Bleacher Report cho biết mối quan hệ giữa Floyd và cha mình không được suôn sẻ, khi Mayweather Sr. là một người nóng tính và sẵn sàng thượng cẳng chân hạ cẳng tay với con đẻ để “truyền đạt thông điệp” mà ông muốn gửi gắm. Floyd từng chịu những trận mưa đòn roi và luôn mặc định rằng chị gái cùng cha khác mẹ được cha yêu quý hơn mình bởi ông chẳng bao giờ đánh đập chị. Để có thể nhận được sự thừa nhận của người cha, Floyd vùi mình vào phòng tập Pride Gym từ khi còn rất trẻ.

Giữa một phòng tập gồm toàn những người đàn ông trưởng thành, những võ sĩ cơ bắp dữ dằn, Floyd Mayweather trở nên nổi bật bởi vóc dáng nhỏ bé và hai túi đầy kẹo. Chủ phòng tập Bruce Kielty vẫn còn nhớ như in hình ảnh cậu nhóc Floyd năm lên 10 tuổi cố gắng trèo lên một thùng đựng hoa quả để tập với bao đấm tốc độ. Cậu nhóc quá thấp để có thể với tới bao đấm và phải cố gắng giữ thăng bằng trên chiếc thùng để né khi bao đấm bật trở lại. Đây là nền tảng giúp cho Mayweather có được đôi chân nhanh nhẹn và phản xạ hơn người về sau này.

Đến năm 1993, người cha kiêm huấn luyện viên của Floyd phải xộ khám do buôn chất cấm. Trước tình hình trên, Floyd quyết định bỏ học: “Tôi biết rằng đã tới lúc phải cố gắng chăm sóc cho mẹ và đưa ra quyết định rằng trường học không quan trọng vào thời diểm đó. Tôi nhất định phải chơi quyền Anh để kiếm sống”.

Tới năm 1996, anh là một thành viên tuyển Mỹ tham dự Olympic Atlanta và giành huy chương đồng. Thất bại tại trận bán kết trước võ sĩ Serafim Todorov đó là lần đầu tiên và cuối cùng Floyd Mayweather phải nếm trải cảm giác của bên thua cuộc. Bắt đầu từ ngày 10/11/1996, Floyd Mayweather chính thức bước vào thế giới quyền Anh chuyên nghiệp. Chặng đường “Độc cô cầu bại” đó kéo dài 21 năm và vừa chính thức được khép lại tại Las Vegas ngày 26/8/2017. Floyd Mayweather toàn thắng trong 50 lần thượng đài trong sự nghiệp, giữ trong tay 15 danh hiệu vô địch ở 5 hạng cân khác nhau và được xem như một trong những tay đấm vĩ đại nhất trong lịch sử.

“Pretty Boy” – huyền thoại phòng ngự

Thời gian đầu sự nghiệp, Floyd Mayweather được các đồng đội ở tuyển Mỹ đặt biệt danh “Pretty Boy” (Anh chàng đẹp mã). Biệt danh trên không phải bởi nhan sắc của Mayweather mà bởi khả năng phòng thủ tài tình của anh. Nếu như sau mỗi trận đấu, các võ sĩ thường bước khỏi võ đài với khuôn mặt sưng húp đầy thương tích thì mặt Mayweather lại gần như không hề hấn gì. Người cha Mayweather Sr. đã dạy cho Floyd các tư thế thủ “Philly Shell” và “Shoulder Roll”, nhưng chính Floyd mới là người nâng tầm chúng lên thành tuyệt kỹ.

Muốn biết Floyd Mayweather phòng thủ giỏi đến thế nào, hãy nghe các bại tướng của anh nhận định. Người từng bị Mayweather hạ knock-out vào năm 2007 là Ricky Hatton chia sẻ: “Đối thủ của tôi là một nghệ sĩ quyền Anh, một thiên tài thực thụ. Càng đánh với anh ta tôi càng ức chế. Nếu đánh với Floyd Mayweather mà mất bình tĩnh thì bạn sẽ chắc chắn bị hạ đo ván”.

Người từng bị Mayweather hạ knock-out vào năm 2007 là Ricky Hatton chia sẻ: “Đối thủ của tôi là một nghệ sĩ quyền Anh, một thiên tài thực thụ. Càng đánh với anh ta tôi càng ức chế. Nếu đánh với Floyd Mayweather mà mất bình tĩnh thì bạn sẽ chắc chắn bị hạ đo ván”. 

Đó là điểm khác biệt của Mayweather với nhiều võ sĩ khác, khi tay đấm sinh năm 1977 này luôn giữ được sự tập trung và bình tĩnh trong mọi hoàn cảnh. Bất kể đối thủ có là siêu sao quyền Anh hay vô danh tiểu tốt, bất chấp sự khiêu khích trên sàn đấu lẫn tiếng la ó bên ngoài từ đám đông khán giả, Mayweather vẫn kiên nhẫn thực hiện đấu pháp được vạch ra trước trận đấu và chờ đợi thời cơ chín muồi để phản công.

Ngôi sao Oscar De La Hoya cũng chung nhận định về Mayweather sau thất bại vào năm 2007: “Chúng ta phải khen ngợi Mayweather bởi cách anh ta tuân theo lời cha mình và khiến đối thủ mệt lử. Floyd sẽ bắt đầu bằng cách che chắn bản thân một cách hoàn hảo và để yên cho bạn tung những cú đấm cho tới khi bạn kiệt sức. Để rồi bất chợt một thời điểm nào đó, anh ta sẽ vùng lên, tung liên hoàn hai, ba cú đấm để thắng hiệp đấu đó. Với cách ăn điểm như vậy, anh ta luôn là người chiến thắng chung cuộc”.

Manny Pacquiao có lẽ là người hiểu rõ nhất điều này, khi tay đấm người Philippines cùng nhiều khán giả phải ức chế bởi chiêu trò “chạy và ôm” mà Mayweather áp dụng khi so găng vào năm 2015. Kết thúc trận đấu, nhiều người phải ngỡ ngàng khi trọng tài tuyên bố Mayweather mới là người thắng cuộc, dù Pacquiao có vẻ đã tung ra nhiều cú đấm hơn.

Mayweather có sự thực dụng của huấn luyện viên bóng đá Jose Mourinho – người nổi tiếng với phương châm thà thắng tổi thiểu với phong cách phòng ngự còn hơn chơi tấn công để rồi bại trận. Với Mayweather, chiến thắng là tất cả. Bại tướng Canelo Alvarez của anh hiểu rõ điều này: “Anh ta không để lộ bất cứ sơ hở nào. Anh ta cực nhanh và chính xác khi muốn ghi điểm. Tôi không cảm thấy anh ta đấm mạnh cho lắm, nhưng anh ta vẫn cứ ghi được điểm. Mayweather là hạng võ sĩ mà nếu chỉ đấm được ba cú mà vẫn thắng hiệp đấu thì anh ta vẫn sẽ hài lòng. Anh ấy không quan tâm tới việc đem tới một trận thư hùng hay thắng bằng cách nào. Điều duy nhất quan trọng với Mayweather là chiến thắng”.

Rất nhiều người từng ngỡ rằng mình có thể hạ được Floyd Mayweather, cho tới khi thượng đài với anh. Shane Mosley là một ví dụ: “Tôi cứ ngỡ rằng mình có ưu thế hơn so với Floyd. Tôi cứ chắc chắn rằng mình đã nhìn được điểm sơ hở của anh ấy và sẵn sàng giáng một cú chí tử khiến anh ta nằm thẳng cẳng. Nhưng đúng khoảnh khắc mà tôi định ra đòn, anh ta đã nhận ra và điều chỉnh lại tư thế. Sau đó cuộc chiến coi như đã kết thúc. Mayweather đã làm được những điều mà một nhà vô địch cần phải làm”.

Floyd Mayweather từng tuyên bố: “Trí thông minh và học vấn không phải là một”. Mayweather tự hào bởi dù không được học hành đến nơi đến chốn nhưng anh vẫn được xem như một trong những võ sĩ thông minh nhất trong cách tiếp cận trận đấu và xử lý tình huống.

Floyd Mayweather từng tuyên bố: “Trí thông minh và học vấn không phải là một”. Mayweather tự hào bởi dù không được học hành đến nơi đến chốn nhưng anh vẫn được xem như một trong những võ sĩ thông minh nhất trong cách tiếp cận trận đấu và xử lý tình huống. Cựu võ sĩ Paulie Malignaggi từng phân tích khả năng ứng biến tài tình của “Pretty Boy”: “Anh ấy sẽ khiến bạn đấm trượt rất nhiều trong một trận đấu, nhưng theo nhiều cách khác nhau. Nếu anh ta cứ để bạn đấm trượt theo một cách, rồi sẽ có lúc bạn nắm được quy luật né tránh và căn được thời điểm để ra đòn chính xác. Nhưng không, Mayweather sẽ khiến bạn đấm trượt tay phải bằng nhiều cách, đấm trượt tay trái cũng bằng nhiều cách. Anh ta biến hóa cách phòng ngự và đó là lý do mà Mayweather khó bị đánh bại đến thế”.

Xem trận đấu giữa Floyd Mayweather và Connor McGregor, những người hâm mộ bóng đá có lẽ nhớ tới câu nói của huấn luyện viên Max Allegri sau khi Juventus vượt qua Barcelona tại Champions League năm nay. Bộ ba MSN lừng danh của Barca đã không thể nào ghi dù chỉ một bàn vào lưới Juve trong suốt 180 phút và Allegri thậm chí còn khẳng định: “Họ có đá cả một ngày cũng đừng hòng ghi bàn vào lưới chúng tôi”.

Khả năng phòng ngự của Mayweather cũng như vậy. Sau ba hiệp đầu mà McGregor tỏ ra lấn lướt, Mayweather nhanh chóng thể hiện kinh nghiệm qua cách phòng thủ kín kẽ và phản công chính xác. Tới những hiệp đấu cuối, McGregor gần như chỉ đứng chịu trận trước những đòn tấn công chính xác của Mayweather và khiến trọng tài buộc phải dừng trận đấu tại hiệp thứ 10.

Cỗ máy kiếm tiền “Money”

Trong lịch sử, hai ngôi sao thể thao duy nhất từng kiếm trên 1 tỷ USD là Michael Jordan (1,5 tỷ USD) và Tiger Woods (1,4 tỷ USD). Tạp chí Forbes ước tính rằng tới 90% trong số tiền mà Jordan và Woods kiếm được là từ những hợp đồng tài trợ quảng cáo. Floyd Mayweather đang trên con đường trở thành người thứ ba trong câu lạc bộ “tỷ đô” kể trên, nhưng ấn tượng hơn cả là anh hầu như không sống dựa vào tiền quảng cáo. Đó là một phần mà trong thập niên vừa qua, Floyd Mayweather mang biệt danh “Money” (Tiền).

Tiền sử từng nhiều lần đánh đập bạn gái, cộng thêm việc ham mê đánh cược, tiêu tiền như nước… khiến Mayweather trở thành cái gai trong mắt nhiều bậc phụ huynh và không được lòng các nhãn hàng. Nhưng Mayweather không màng tới, bởi khả năng tự kiếm tiền siêu hạng của anh và các hợp đồng Pay-per-view (Truyền hình trả tiền). Khi Mayweather mới bắt đầu thi đấu chuyên nghiệp năm 1996, anh ký hợp đồng với hãng Top Rank – công ty quản lý của một tay đấm nổi tiếng khác là Oscar De La Hoya. Trong khoảng một thập niên đầu tiên, Floyd chỉ kiếm được vài chục ngàn cho tới vài trăm ngàn USD cho mỗi chiến thắng. Đây chỉ là tiền lẻ so với số tiền mà De La Hoya kiếm được và khiến Floyd không thể ngồi yên.

Chủ tịch của Top Rank là Todd duBoef chia sẻ: “Floyd cực kỳ tài năng và anh ấy là một trường hợp phức tạp. Anh ấy tự thấy rằng khả năng của mình là vô đối trong quyền Anh. Nhưng bạn không được trả tiền bởi khả năng, mà bởi được marketing. Floyd nhìn thấy Oscar kiếm được 20 triệu USD khi đánh với Felix Trinidad và không thể tin vào mắt mình. Anh ấy không tin Oscar đủ ‘trình’ để kiếm được nhường ấy và tin rằng mật độ marketing chúng tôi làm ra không tương xứng với tài năng của anh ấy. Đó là lý do Floyd không thể kiên nhẫn thêm nữa”.

Kết quả là Floyd Mayweather tự chuộc bản thân khỏi hợp đồng với Top Rank. Mayweather vốn ưa cá độ và thường xuyên khoe những cục tiền thắng độ trên Instagram cá nhân, song việc tự chuộc mình khỏi Top Rank là canh bạc thành công nhất đời anh. Sau khi dứt áo ra đi, Mayweather thành lập công ty riêng mang tên Mayweather Promotions. Anh thượng đài với Oscar De La Hoya và mang về 25 triệu USD. Kẻ chiến bại De La Hoya nhận khoản thưởng kỷ lục 52 triệu USD, nhưng đó cũng là lần cuối cùng một đối thủ của Mayweather kiếm được nhiều tiền hơn anh.

Trong nỗ lực cạnh tranh với HBO, đài Showtime đã ký hợp đồng độc quyền với Mayweather và đảm bảo cho anh tối thiểu 32 triệu USD/trận, chưa kể tiền bản quyền truyền hình. Khi thượng đài với Canelo vào năm 2013, Mayweather nhận 41,5 triệu USD kèm theo 30 triệu USD tiền bản quyền truyền hình. “Trận đấu thế kỷ” với Pacquiao mang về 440 triệu USD tiền Pay-per-view và 72 triệu USD tiền vé, giúp tài khoản của Floyd Mayweather tăng lên tận 250 triệu USD! Giám đốc điều hành Mayweather Promotions là Leonard Ellerbe có lý khi tuyên bố việc Mayweather mua lại hợp đồng để thoát khỏi Top Rank là “vụ đầu tư tuyệt vời nhất lịch sử thể thao”.

Vĩ thanh

Dù là một tay đấm mới lần đầu thượng đài chuyên nghiệp, Connor McGregor vẫn đấm trúng đích 111 lần, nhiều hơn cả Pacquiao hai năm trước. Thống kê từ CompuBox cho hay có tới chín đối thủ của Mayweather chỉ đấm được anh dưới 100 cú trong một trận đấu. Điều này cho thấy dù McGregor trẻ trung hơn nhiều và bản thân Mayweather cũng đã không thượng đài trong hai năm, vẫn không thể phủ nhận sự thật là Mayweather không còn là nhà vô địch tuyệt đối như trước đây nữa. Đôi chân anh không còn nhanh nhẹn, còn đôi bàn tay thậm chí còn không được sử dụng để đấu tập trong một tháng trước trận chiến để giữ thể trạng tốt nhất.

Vậy nên thật dễ hiểu khi Floyd “Money” Mayweather tuyên bố từ giã sự nghiệp đấm bốc: “Đây sẽ là trận chiến cuối cùng của tôi, chắc chắn là như vậy. Tôi đã có một sự nghiệp tuyệt vời và không thể phàn nàn về điều gì”. Cách đây hai năm, Mayweather từng giải nghệ và chỉ quyết định trở lại khi thấy một cơ hội không thể chối từ: kiếm 300 triệu USD trong 36 phút. Siêu sao này đã quyết định giải nghệ, nhưng biết đâu trong tương lai anh sẽ trở lại nếu nhận được lời đề nghị còn hấp dẫn hơn? Bởi anh là “Money”, như trong tựa đề một bộ phim nổi tiếng: “Money Never Sleeps” (Tiền không bao giờ ngủ).

Vào đêm 7/11/1876, phu nhân tổng thống Rutherford B. Hayes, bà Lucy, đi ngủ với một cơn đau đầu. Kết quả tích cực thu được từ cuộc bầu cử tổng thống đang trở nên ít ỏi, và gia đình Hayes, những người đã ngồi cả buổi tối ngoài phòng khách tại nhà ở Columbus, Ohio không vui vì điều đó.

Bản thân ông Hayes cũng thức tới nửa đêm; khi đó, ông cũng bỏ cuộc và tin rằng đối thủ đảng Dân chủ của mình, Samuel J.Tilden, sẽ trở thành tổng thống kế tiếp.

Hayes thực sự đã để mất lượng phiếu phổ thông là hơn 250.000 phiếu. Và ông có thể đã đánh mất cả phiếu của cử tri đoàn nếu không nhờ những mưu kế của các nhà báo làm việc trong những góc khuất của cái gọi là “Internet thời Victoria.”

Chủ mưu của các hoạt động này là một người Ohio tên là William Henry Smith. Smith điều hành khu vực miền tây của Associated Press (AP), và bằng cách này, kiểm soát phần lớn các bản in trên nhiều tờ báo ở các thị trấn nhỏ.

AP miền Tây hoạt động trong một mối liên kết chặt chẽ – một số người có thể gọi đây là sự thông đồng – với Western Union, công ty giữ thế gần như độc quyền về mảng điện tín trong nước.

Ngay từ đầu chiến dịch, Smith đã quyết định sẽ dùng mọi cách cần thiết để bảo đảm chiến thắng cho Hayes, người mà khi đó đang làm thống đốc bang Ohio nhiệm kỳ thứ ba.

Trong cuộc chạy đua tới Đại hội toàn quốc Đảng Cộng hòa, Smith đã chỉ huy việc tung ra những thông tin gây hại cho các đối thủ của ông thống đốc. Sau đó, ông ta cho AP miền Tây rầm rộ đưa tin về những phát ngôn tranh cử của Hayes và chặn những phát ngôn của Tilden.

Từng có thời điểm, một bài báo không hay về Hayes đã xuất hiện trên tờ Chicago Times, một tờ báo ủng hộ đảng Dân chủ. (Bài viết này khẳng định ông Hayes, người từng làm tướng trong Quân đội liên minh, đã tiền của một binh sỹ để chuyển cho gia đình anh ta, nhưng sau đó đã không làm vậy khi binh sỹ này thiệt mạng.)

AP liền nhấn chìm tất cả bằng những bài viết khẳng định tính không đáng tin của câu chuyện.

Sau khi kiểm phiếu, sự chú ý đã chuyển sang Nam Carolina, Florida và Louisiana – các bang có kết quả gây tranh cãi. Cả hai đảng đều gửi phái viên tới ba bang này để gây ảnh hưởng lên quyết định của Cử tri đoàn.

Những bức điện tín do các đại diện của Tilden đã được chuyển tới cho Smith, nhờ sự giúp đỡ của Western Union. Đổi lại, Smith đã chia sẻ nội dung các công văn này với phía Hayes.

Trò lấy dữ liệu trái phép những thông tin liên lạc của đảng Dân chủ đã cho các đảng viên Cộng hòa một lợi thế rõ ràng.

Trong khi đó, AP tiếp tục tìm kiếm và đưa ra các ý kiến pháp lý ủng hộ Hayes. (Những người ủng hộ Tilden đã nổi giận và gọi tờ báo là “Hayesociated Press” — báo ủng hộ Hayes).

Khi các đảng viên Dân chủ phát hiện ra cái mà họ cho là vụ trộm cắp của cuộc bầu cử, họ đã rơi vào bế tắc.

“Họ đầy nhiệt huyết và rất muốn làm điều gì đó, nhưng gần như chẳng biết làm thế nào,” một quan sát viên ghi nhận.

Hai ngày trước khi Hayes tuyên thệ nhậm chức, ngày 5/3/1877, tờ New York Sun đã ra số báo có một đường viền màu đen ở trang nhất

Hai ngày trước khi Hayes tuyên thệ nhậm chức, ngày 5/3/1877, tờ New York Sun đã ra số báo có một đường viền màu đen ở trang nhất.

“Đây là những ngày nhục nhã, xấu hổ và tang thương cho mọi người Mỹ yêu nước,” biên tập viên của tờ báo viết.

Như câu nói được cho là của Mark Twain, lịch sử không lặp lại chính nó, nhưng nó diễn ra một cách có vần điệu. Một lần nữa, tổng thống Hoa Kỳ lại là một đảng viên Cộng hòa bị thua số phiếu phổ thông. Một lần nữa, ông ta được tiếp sức bởi những kẻ đứng trong bóng tối và chi phối tin tức. Và một lần nữa, các đảng viên Dân chủ lại ở thế bị công kích.

Các nhà báo, các ủy ban quốc hội, và một cố vấn đặc biệt đang tìm hiểu chi tiết những gì đã xảy ra vào mùa Thu năm ngoái. Nhưng hai cuốn sách mới cho rằng những vấn đề lớn đã quá rõ ràng.

Cũng như những năm 1870, chúng ta đang ở giữa một cuộc cách mạng công nghệ đã làm xô lệch dòng thông tin. Bây giờ, cũng như hồi đó, chỉ có vài công ty nắm quyền kiểm soát, và sự tập quyền đó – cái mà người Mỹ đã chấp nhận mà chưa bao giờ thực sự muốn vậy, chỉ bằng một cái nhấp chuột – đang lật đổ nền dân chủ của chúng ta.

Ba mươi năm trước, gần như không ai dùng Internet. Ngày nay, gần như tất cả mọi người dùng nó, để làm tất cả mọi thứ.

Ngay cả khi các trang web tăng trưởng, thì chúng cũng đang bị thu hẹp. Google hiện kiểm soát gần 90% quảng cáo trên các công cụ tìm kiếm, Facebook nắm gần 80% lưu lượng truy cập mạng xã hội trên di động, và Amazon giữ khoảng 75% doanh số bán sách điện tử (e-book).

Sự thống trị đó, như Jonathan Taplin lập luận trong cuốn sách “Đi nhanh và Phá vỡ mọi thứ: Facebook, Google và Amazon đã dồn nền văn hóa vào một góc và làm xói mòn nền dân chủ bằng cách nào,” về cơ bản là sự độc quyền.

Theo quan điểm của ông, những công ty độc quyền mới còn quyền lực hơn những công ty trước đây thường chỉ giới hạn ở một sản phẩm hay dịch vụ duy nhất.

Lấy Carnegie làm ví dụ, Taplin cho rằng ông vua thép sẽ rất ghen tị với tầm phủ sóng của Mark Zuckerberg và Jeff Bezos.

Taplin, người tới gần đây vẫn là giám đốc phòng thí nghiệm đổi mới Annenberg tại Đại học Nam California, từng khởi nghiệp với công việc của một người quản lý tour.

Ông từng hợp tác với Judy Collins, Bob Dylan, và The Band, cũng như với George Harrison cho buổi hòa nhạc vì Bangladesh.

Trong “Đi nhanh và Phá vỡ mọi thứ,” Taplin đã đào sâu trải nghiệm này của mình để minh họa cho sự tổn thất, cả cố ý và ngoài dự kiến, mà các ông lớn công nghệ đang gây ra.

Ba mươi năm trước, gần như không ai dùng Internet. Ngày nay, gần như tất cả mọi người dùng nó, để làm tất cả mọi thứ

Hãy xem xét trường hợp của Levon Helm. Ông từng là tay trống của The Band, và mặc dù chưa bao giờ giàu lên nhờ hoạt động âm nhạc, ở tuổi trung niên, ông đã được trả rất nhiều tiền tác quyền.

Năm 1999, ông bị chẩn đoán mắc bệnh ung thư họng. Cùng năm đó, Napster xuất hiện, và sau đó là YouTube vào năm 2005. Theo Taplin, thu nhập từ tác quyền của Helm, từng ở mức 100.000 USD một năm, đã giảm xuống mức “gần như không còn gì.”

Khi Helm qua đời năm 2012, hàng triệu người vẫn nghe nhạc của The Band, nhưng chẳng mấy ai trả tiền cho những bài hát đó. (Trong những năm giữa sự ra đời của Napster và sự ra đi của Helm, tổng chi tiêu tiêu dùng cho đĩa nhạc tại Mỹ đã giảm khoảng 70%).

Bạn bè thậm chí phải thu xếp tiền phúc lợi cho người vợ góa của Helm để bà giữ lại được căn nhà của gia đình.

Google tham gia cuộc chơi và chẳng mấy chốc chiếm lĩnh ngành kinh doanh âm nhạc khi mua lại YouTube năm 2006 với 1,65 tỷ USD cổ phần. Như Taplin lưu ý, gần như “mọi giai điệu trên thế giới đều có trên YouTube dưới dạng những tập tin âm thanh đơn giản (hầu hết do người dùng đăng tải lên).” Rất nhiều tập tin trong số này là bất hợp pháp, nhưng với Google chuyện đó không quan trọng.

Theo Đạo luật Bản quyền Truyền thông Kỹ thuật số, được tổng thống Bill Clinton ký ban hành không lâu sau khi Google đi vào hoạt động trên mạng, các nhà cung cấp dịch vụ trên Internet không phải chịu trách nhiệm về vi phạm bản quyền miễn là họ “nhanh chóng” gỡ bỏ hay chặn truy cập đến các tập tin này khi nhận ra có vấn đề.

Các nhạc sỹ liên tục yêu cầu đưa ra các thông báo “gỡ bỏ” – chỉ trong 12 tuần đầu năm ngoái, Google đã nhận được những thông báo này cho hơn 200 triệu đường dẫn – nhưng thường thì, cứ sau khi mỗi một đường dẫn bị loại bỏ, bài hát lại được đăng ngay lại ở một đường dẫn khác.

Mùa Thu năm 2011, luật pháp đã tìm cách kìm hãm vi phạm bản quyền trực tuyến với việc đưa ra Luật Ngăn chặn Vi phạm Trực tuyến. Đạo luật này đã nhận được sự đồng ý từ cả hai đảng Quốc hội, và được ủng hộ từ nhiều tổ chức như Hiệp hội Công tố viên Quốc gia, Liên minh các thành phố toàn quốc, Hiệp hội các Cơ quan quản lý tài năng và Hội anh em những người đồng đội quốc tế.

Tháng 1/2012, dự thảo luật dường như đã sắp được thông qua, nhưng rồi Google quyết định dùng sức mạnh của mình. Ở vị trí của logo đầy màu sắc thường thấy, công ty đã đăng lên trang tìm kiếm của mình một hình tam giác đen với thông điệp: “Hãy nói với Quốc hội: Đừng kiểm duyệt web!”

Lưu lượng truy cập kéo theo đó đã gây choáng ngợp các trang web của quốc hội, và góp phần làm bốc hơi dự luật. (Thượng nghị sỹ Marco Rubio, người từng ủng hộ dự thảo luật này đã thể hiện sự phản đối kịch liệt trên Facebook).

Bản thân Google không vi phạm tác quyền âm nhạc; cũng không cần phải làm thế. Công ty đang bán lưu lượng truy cập – và, cũng quan trọng không kém, là những dữ liệu về lưu lượng truy cập.

Taplin quan sát rằng cũng như anh em Koch, Google đang “ở trong ngành công nghiệp chiết xuất.” Mô hình kinh doanh của công ty là “chiết xuất nhiều dữ liệu cá nhân nhất có thể từ nhiều người trên thế giới với mức giá thấp nhất có thể và bán lại những dữ liệu đó cho nhiều công ty nhất có thể với mức giá cao nhất có thể.”

Và nhờ đó, Google thu lợi từ gần như mọi thứ: video về mèo, khủng bố chặt đầu con tin, chửi bới, The Band biểu diễn ca khúc “The Weight” tại Woodstock năm 1969.

“Tôi không phải lúc nào cũng đa nghi,” Franklin Foer tuyên bố ở phần đầu cuốn sách “Thế giới không có đầu óc: Mối đe dọa hiện hữu từ các ông lớn công nghệ.”

Franklin, anh cả của bộ ba anh em nhà Foer nổi tiếng, là một nhà báo, và ông bắt đầu sự nghiệp của mình từ giữa những năm 90, làm việc cho Slate, tờ báo khi đó mới được Microsoft thành lập. Trải nghiệm đó, theo Foer là “rất phấn chấn.” Sau đó, ông trở thành biên tập viên của The New Republic.

Tờ tạp chí có nguy cơ bị hủy hoại khi bị mua lại vào năm 2012 bởi Chris Hughes, một nhà đồng sáng lập của Facebook, người có tài sản cá nhân ước tính ở mức nửa tỷ USD.

“Các công ty công nghệ đang hủy hoại một điều quý giá. Họ đã làm xói mòn tính toàn vẹn của các thể chế — truyền thông, xuất bản — những đơn vị mang đến những nguyên liệu tri thức làm khơi dậy những suy nghĩ và chỉ dẫn cho nền dân chủ.” (Franklin Foer) 

Foer coi Hughes như một “vị cứu tinh,” người không chỉ có thể chu cấp tiền bạc mà còn có “kiến thức của người trong cuộc về truyền thông xã hội” và “sự tán thành thiên niên kỷ.” Hai người đàn ông bắt tay vào việc mang lại sức sống mới cho tờ tạp chí, thuê những tài năng đắt giá và thiết kế lại trang web.

Foer kể lại rằng ông đã đắm chìm trong việc theo dõi lưu lượng truy cập trang web của tờ tạp chí đến mức kiểm tra công cụ đếm lượt truy cập Chartbeat ngay cả khi đang đi vệ sinh.

Thế nhưng những cảm giác tốt đẹp đó không kéo dài lâu. Mùa Thu năm 2014, Foer nghe được rằng Hughes đã thuê một người khác thế chỗ cho ông, và rằng biên tập viên đứng trong bóng tối đó đã “đi ăn trưa ở khắp New York và đưa ra những đề nghị việc làm tại The New Republic.”

Trước khi Hughes có cơ hội sa thải ông, Foer đã bỏ việc, và hầu hết đội ngũ biên tập tờ tạp chí cũng đi theo ông.

“Thế giới không suy tưởng” là tấm gương phản chiếu những trải nghiệm của Foer và những lực lượng lớn hơn đang tái định hình nghệ thuật và câu chữ ở Mỹ, mà ngày nay những thứ đó thường được gọi là “nội dung.”

“Tôi hy vọng cuốn sách này không khiến người đọc cảm thấy nó được viết ra với sự tức giận, nhưng tôi cũng không muốn phủ nhận sự tức giận của mình,” ông viết.

“Các công ty công nghệ đang hủy hoại một điều quý giá. Họ đã làm xói mòn tính toàn vẹn của các thể chế — truyền thông, xuất bản — những đơn vị mang đến những nguyên liệu tri thức làm khơi dậy những suy nghĩ và chỉ dẫn cho nền dân chủ. Tài sản quý báu nhất của họ là tài sản quý báu nhất của chúng ta, sự chú ý của chúng ta, và họ đang lạm dụng nó.”

Đa phần sự tức giận của Foer, cũng như của Taplin, hướng vào việc vi phạm bản quyền.

“Từng là một hoạt động ngầm để giết thời gian của những kẻ không chuyên, trò buôn lậu tài sản trí tuệ đã trở thành một ngành nghề kinh doanh được chấp nhận,” ông viết.

Foer hướng sự chỉ trích vào trang Huffington Post, sau này đã rút ngắn tên thành HuffPost, nổi lên chủ yếu nhờ thu thập, hay nếu bạn muốn gọi theo cách này: chôm chỉa — nội dung từ các nhà xuất bản như New York Times hay Washington Post.

Rồi đến Google Books. Google bắt tay vào scan mọi quyển sách có trên đời và đưa chúng lên trực tuyến mà không thèm hỏi ý những người giữ bản quyền (dự án đã bị trục trặc bởi những vụ kiện tụng). Các tờ báo và tạp chí đã tìm cách ngăn chặn những đột phá kiểu này bằng cách dựng các bức tường thu phí chắn trước các tin bài, nhưng Foer cho rằng trong cuộc chiến với các ông lớn công nghệ, các nhà xuất bản không thể thắng; tương quan lực lượng quá chênh lệch.

“Khi các tờ báo và tạp chí yêu cầu đăng ký trả tiền để tiếp cận các bài viết, Google và Facebook có xu hướng sẽ chôn vùi họ,” ông viết. “Những bài viết được bảo vệ nghiêm ngặt bởi các bức tường phí gần như không bao giờ có được sự phổ biến mà các thuật toán mang lại cho những nội dung xuất sắc.”

Foer thừa nhận rằng sự phổ biến và xuất sắc luôn có ý nghĩa quan trọng trong xuất bản. Ở mọi thời đại, việc chính của báo chí chính là không được đi chệch khỏi công việc.

Trong những năm 1980, Dick Stolley, biên tập viên sáng lập của People, đã phát triển một thứ có thể được xem như một thuật toán cho kỷ nguyên tiền kỹ thuật số. Đó là một công thức lựa chọn hình ảnh trang bìa, và công thức đó như sau: Trẻ thì tốt hơn già. Xinh đẹp thì tốt hơn xấu xí. Giàu thì hơn nghèo. Phim ảnh thì hay hơn âm nhạc. Âm nhạc thì hay hơn truyền hình. Truyền hình thì hay hơn thể thao. Và bất cứ thứ gì cũng hay ho hơn chính trị.

Nhưng luật của Stolley so với Chartbeat cũng như la bàn của hướng đạo sinh so với GPS vậy. Bây giờ chúng ta không chỉ có thể xác định được trang bìa thế nào sẽ giúp tạp chí bán chạy, mà còn những tin bài nào thu hút độc giả nhất, những ai đang gửi chúng qua email hay đăng tweet về chúng, và những độc giả cá nhân dành bao nhiêu thời gian cho chúng trước khi nhấp chuột sang bài khác.

Thứ thông tin chi tiết này, cùng với áp lực tạo lưu lượng truy cập đã dẫn đến cái mà Foer gọi là kỷ nguyên vàng của sự tầm thường. Ông trích dẫn “ví dụ đáng nhớ mà cũng rất đáng quên” về sư tử Cecil.

Năm 2015, Cecil đã bị một nha sỹ từ Minnesota dùng một mũi tên bắn chết bên ngoài công viên quốc gia Hwange ở Zimbabwe. Vì bất cứ lý do nào, vụ sát hại chú sư tử cũng được đưa tin rầm rộ, và theo Foer, “mọi hãng tin” đều đổ xô vào câu chuyện này “để rút được một ít lưu lượng truy cập từ đó.”

“Mọi hãng tin” đều đổ xô vào câu chuyện về chú sư tử Cecil bị sát hại “để rút được một ít lưu lượng truy cập từ đó”

Với thái độ khinh miệt rõ ràng, ông liệt kê ra những tiêu đề bài viết từ Vox – “Ăn thịt gà xét về mặt đạo đức còn tồi tệ hơn việc giết sư tử Cecil” – và từ trang web của The Atlantic: “Từ sư tử Cecil đến biến đổi khí hậu: Một cơn bão hoàn hảo của sự phẫn nộ.” (Vào tháng 7, con của Cecil là Xanda cũng đã bị bắn, kéo theo một đợt tuôn trào tin tức kỹ thuật số nữa).

Foer lập luận rằng Donald Trump đại diện cho “đỉnh cao” của xu hướng này. Trong quá trước khi diễn ra chiến dịch tranh cử, quan điểm chính trị của ông Trump luôn bao gồm những khẳng định trống rỗng và thái quá. Mặc dù chẳng có lời nào đáng được xem xét một cách nghiêm túc, nhưng nhiều phát ngôn vẫn có được sự phổ biến đáng ghen tị.

Những lời của ông Trump khi còn là ứng viên cũng kinh khủng không kém, nhưng trên Internet dường như chẳng ai biết ông ta là kẻ mị dân. “Trump bắt đầu giống như sư tử Cecil, rồi kết thúc bằng cách lên làm tổng thống Mỹ,” Foer viết.

Cả Taplin và Foer đều mở đầu cuốn sách của họ với một phần bàn luận về những ngày đầu của máy tính cá nhân, khi Web vẫn còn là một ảo mộng kiểu Pynchon, và rất nhiều người thông minh tin rằng việc kết nối những chiếc máy tính cá nhân trên thế giới lại với nhau sẽ dẫn đến một xã hội bình yên, công bằng và hợp thời hơn.

Cả hai đều dẫn lời Stewart Brand, người biên tập cuốn “The Whole Earth Catalog”, và tạo ra một trong những mạng ảo đầu tiên, Whole Earth ‘Lectronic Link, hay còn gọi là WELL.

Trong một bài viết có sức ảnh hưởng xuất hiện trên tờ Rolling Stone năm 1972, Brand đã dự đoán rằng, khi máy tính trở nên phổ biến hơn, tất cả mọi người sẽ trở thành “những kẻ lười biếng ôm máy tính” và “có quyền lực hơn với tư cách các cá nhân và những người cộng tác.”

Ông dự đoán thêm rằng điều này sẽ nâng cao “sự giàu có và phong phú của những sáng tạo tự phát và tương tác giữa con người.” Chẳng bao lâu nữa các biên tập viên của tờ Times và Washington Post và các nhà sản xuất tại CBS News không còn là những người quyết định rằng công chúng đã biết (hay không biết) những gì. Rất sớm thôi, những vị mặc complet lịch lãm ở các công ty giải trí không còn quyết định công chúng đã nghe (hay chưa nghe) gì.

“Internet từng được xem như một ân huệ với các nghệ sỹ,” Taplin nhận định. “Nó từng được cho là sẽ loại bỏ được những ‘người gác cổng’ — những công ty ghi âm và ghi hình lớn quyết định bộ phim hay bài hát nào được phân phối rộng rãi.” Thung lũng Silicon, theo Foer, đáng ra phải là một lực lượng giải phóng — “nhân tố đột phá phá vỡ kìm kẹp của sự tầm thường cứng nhắc và dai dẳng tạo nên tầng lớp tinh hoa của nước Mỹ.”

Cuộc cách mạng Internet thực sự đã khiến rất nhiều người gặp rắc rối — hàng đoàn chủ hiệu sách, nhà phê bình âm nhạc và biên tập viên có thể làm chứng. Nhưng theo Taplin và Foer, giấc mơ của Brand chưa thành hiện thực. Google, Amazon, Facebook và Apple — người châu Âu gọi chung bốn cái tên này là GAFA — không loại bỏ những người gác cổng, mà chiếm luôn vị trí của họ. Thay vì theo chủ nghĩa quân bình nhiều hơn, khoảng cách giàu nghèo ở Mỹ lại càng mở rộng thêm.

Google, Amazon, Facebook và Apple — người châu Âu gọi chung bốn cái tên này là GAFA — không loại bỏ những người gác cổng, mà chiếm luôn vị trí của họ

Trong khi đó, về mặt chính trị, nước Mỹ lại tròng trành ngả về phía hữu. Theo lời Foer, ngày nay dễ xử lý kết quả một cuộc bầu cử hơn so với năm 1876, và mọi người ngày càng khó để biết điều đó. Tất cả những gì mà các công ty công nghệ lớn cần làm là vá víu bằng vài thuật toán.

Foer nói rằng, họ đã trở thành “những người gác cổng oai vệ nhất trong lịch sử loài người.”

Đây là một cách miêu tả đơn giản và phù hợp, cho phép Taplin và Foer tập trung chỉ trích những tỷ phú của GAFA, như Zuckerberg và Larry Page. Nhưng, như một quan điểm của thế giới “không có tổng thống” mà chúng ta đang sống, dường như cách miêu tả này đã bỏ sót điểm cốt lõi. Cứ nói bất cứ điều gì bạn muốn về thung lũng Silicon, hầu hết những cái tên lớn ở đó đều ủng hộ Hillary Clinton.

Điều này được xác nhận bởi các hồ sơ tài chính tài trợ chiến dịch tranh cử, và sau đó là vụ hacker Nga sờ vào các email của Ủy ban Quốc gia đảng Dân chủ.

“Tôi hy vọng ông khỏe – chúng tôi luôn nghĩ về mọi người và theo dõi mọi động thái!” Giám đốc điều hành Facebook Sheryl Sandberg đã viết như vậy cho chủ tịch chiến dịch tranh cử của bà Clinton, John Podesta.

Thật rắc rối khi Facebook, Google và Amazon đều thu về cho mình một lượng doanh thu trực tuyến lớn như vậy bằng cách dựa vào những nội dung do những người khác tạo ra. Có khả năng, đây cũng là một dấu hiệu chống cạnh tranh. Thế nhưng, GAFA vẫn bị đổ lỗi vì sự phổ biến của các tin bài kiểu danh mục (listicle) hay tin tức giả.

Mùa Thu năm ngoái, một số phóng viên của tờ Times đã đi tìm nguồn của một chuỗi các bài viết thân Trump hầu hết là bịa đặt được đăng trên trang web Departed. Họ đã truy được chúng tới một sinh viên khoa học máy tính 22 tuổi ở Tbilisi tên là Beqa Latsabidze.

Cậu ta nói với Times rằng cậu đã bắt đầu mùa tranh cử bằng cách sản xuất những câu chuyện tâng bốc về Hillary Clinton, nhưng trang web không được quan tâm lắm.

Khi chuyển sang những tin vớ vẩn ủng hộ Trump, lưu lượng truy cập lại tăng vọt, và doanh thu của trang web cũng vậy.

“Đối với tôi, tất cả chỉ là chuyện kiếm tiền,” Latsabidze chia sẻ. Có lẽ vấn đề thực sự không phải là lời tiên tri của Brand không thành sự thật mà là nó đã thành sự thật.

Một “kẻ bám máy tính” ngồi ở Tbilisi bây giờ “có quyền lực” với tư cách một cá nhân tới nỗi có thể tác động tới một cuộc bầu cử ở cách đó nửa vòng trái đất.

Dù là do nhận thức hay thói quen, những người gác cổng xưa vẫn lập nên một tiêu chuẩn. Họ cho phép sự lưu thông của những tin tức về thâm hụt ngân sách quốc gia và thảo luận kiểm soát vũ khí, đồng thời cản trở dòng chảy của những thuyết âm mưu điên rồ.

Bây giờ, Chartbeat cho phép tất cả mọi người thấy có bao nhiêu (hay chính xác hơn là ngày càng ít) độc giả thực sự quan tâm đến tin hạn hán ở Nam Sudan hay một bài viết về quyền lực độc quyền và Internet.

Và kéo theo đó, sẽ có ít bài báo và phóng sự về những chủ đề như vậy hơn. Web được thiết kế để trao cho mọi người những gì họ muốn — đây cũng là chức năng của nền dân chủ.

Hậu Cecil, hậu thực tế, và giữa thời đại Trump, còn việc gì cần làm nữa không? Taplin đã đề xuất một số biện pháp. Đầu tiên, ông muốn chính phủ liên bang đối xử với các công ty như Google và Facebook như những công ty độc quyền và áp dụng các quy định tương ứng với họ. (Cũng có cùng suy nghĩ, các nhà quản lý ở Liên minh châu Âu gần đây đã bắt Google phải nộp khoản phạt 2,7 tỷ USD).

Taplin lưu ý rằng vào cuối những năm 1940, Bộ Tư pháp Hoa Kỳ đã để mắt đến AT&T — Google của thời đó — vì vi phạm Đạo luật Chống độc quyền Sherman.

Bản án được thông qua và ký năm 1956 của vụ án này đã buộc AT&T cấp phép cho tất cả các bằng sáng chế do phòng  nghiên cứu Bell Labs của công ty sở hữu với một mức phí nhỏ. (Một trong những công nghệ chịu ảnh hưởng của bản án này là bán dẫn, linh kiện sau này đóng vai trò thiết yếu trong các máy tính).

Theo Taplin, Google cũng có thể bị buộc phải cấp phép cho hàng ngàn bằng sáng chế của mình, bao gồm những sáng chế cho các thuật toán tìm kiếm, hệ điều hành điện thoại di động, xe tự lái, bộ ổn nhiệt thông minh, sàn giao dịch quảng cáo và các nền tảng thực tế ảo.

“Có thể một chương trình cấp phép như vậy sẽ hoàn toàn phù hợp với triết lý ‘Đừng làm ác quỷ’ của Google”, Taplin viết. Đồng thời, ông cũng hối thúc các nhạc sỹ và các nhà làm phim tự mình giải quyết vấn đề bằng cách thiết lập các mạng lưới phân phối riêng của mình, giống như Magnum Photos do Robert Capa, Henri Cartier-Bresson và những người khác lập ra năm 1947.

“Nếu một nghệ sỹ điều hành một trang video và âm nhạc như một công ty phi lợi nhuận (có thể là sử dụng công nghệ từ một số bằng sáng chế miễn phí của Google) thì sao?” ông đặt câu hỏi.

“Nếu các công ty công nghệ hy vọng có thể hấp thụ toàn bộ sự tồn tại của con người, vậy thì đọc những gì viết trên giấy là một trong số ít mảnh vụn mà họ không thể tích hợp toàn bộ”

“Tôi không có ảo tưởng rằng các cấu trúc kinh doanh hiện tại của hoạt động tiếp thị văn hóa sẽ biến mất,” ông nhận định. “Nhưng tôi hy vọng chúng ta có thể xây dựng một kết cấu song song có lợi cho mọi người tạo ra nó.”

Foer thì lại thích mô hình của những thợ làm phô mai thủ công. (“Thế giới không suy tưởng” dường như đã được xuất bản trước khi Amazon thông báo ý định mua lại Whole Foods).

“Các ngành công nghiệp văn hóa cần thể hiện bản thân như một lựa chọn hữu cơ, một biểu tượng của địa vị và khát vọng,” ông viết. “Đăng ký trả phí là con đường tránh khỏi những hành lang mồi nhử kích chuột.”

Ông lưu ý rằng ngay sau cuộc bầu cử tổng thống Mỹ, tờ Times đã có thêm hơn 100.000 độc giả đăng ký trả phí mới nhờ tiếp thị bản thân là một tờ báo chống tin tức giả. Và, như một hành động phản kháng cá nhân, ông gợi ý việc chọn một quyển sách.

“Nếu các công ty công nghệ hy vọng có thể hấp thụ toàn bộ sự tồn tại của con người, vậy thì đọc những gì viết trên giấy là một trong số ít mảnh vụn mà họ không thể tích hợp toàn bộ,” ông viết.

Những phương thuốc này đều theo kiểu nhìn lại quá khứ. Chúng chọn điểm tham chiếu là một thế giới đã biến mất, hoặc sắp biến mất. (Nếu Amazon thành công, ngay cả phômai làm thủ công cũng sẽ sớm được chuyển đến bằng máy bay không người lái).

Tùy vào cách bạn nhìn nhận sự việc, đây có thể là một nơi lạ lùng cho những suy ngẫm về tương lai, hoặc là một nơi có thể đoán định. Những người lo lắng cho số phận của nền dân chủ vẫn viết (và đọc) sách. Những người đang định đoạt nó thì lại thích đăng tweet hơn./.

Trong một văn phòng không có gì đặc biệt như bao nơi làm việc khác, không ai nói chuyện với ai, mỗi người một việc. Một cô gái cứ đi đi lại lại, dường như cô ấy đang chuẩn bị nguyên liệu để nấu ăn nhưng đây đâu phải là căn bếp? Có lúc bạn thấy cô ấy nhúng các xiên thịt trong bình siêu tốc, có lúc bạn lại thấy cô tỉ mỉ đan những sợi mỳ để làm một cốc mỳ ăn liền. Đôi khi lại là một con gà được tẩm ướp gia vị, bọc giấy bạc và nướng trong bình trồng hoa. Có lúc cô ấy lại làm một chiếc bánh hamburger kiểu Trung Quốc trên chính CPU của máy tính…

Tiểu Dã, nổi tiếng ở Việt Nam với biệt danh “Thánh ăn công sở,” đã có hàng triệu người theo dõi trên mạng xã hội

Sự sáng tạo đặc biệt làm người xem cứ đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác khiến cô gái 23 tuổi đến từ Thành Đô, Trung Quốc trở thành một ngôi sao trên mạng.

Cô gái này được biết đến với tên gọi Tiểu Dã, hay nổi tiếng ở Việt Nam với biệt danh “Thánh ăn công sở,” đã có hàng triệu người theo dõi trên mạng xã hội.

“Hôm đó, khi đang tìm kiếm những món đồ lặt vặt ngoài công trường để phục vụ cho việc quay clip, một cô bé đứng cách đó không xa gọi tên tôi và nói rằng cô bé muốn chụp ảnh với tôi,” Tiểu Dã kể.

Một số người cũng đã tìm đến văn phòng của tôi, họ muốn nói chuyện với tôi. Tôi nghĩ hiện tại tôi đang rất ‘hot’ đấy,” cô gái không muốn tiết lộ danh tính thật chia sẻ.

Kinh tế “wang hong” phong cách Trung Quốc

Tiểu Dã đã trở thành một “wang hong” đích thực, từ chỉ ngôi sao trên mạng của Trung Quốc. Không chỉ mang tới sự nổi tiếng, những đoạn clip cô đăng tải còn giúp cô kiếm bộn tiền.

“Các doanh nghiệp xếp hàng để đưa các sản phẩm của họ vào trong clip,” Tiểu Dã nói và bổ sung rằng công ty của cô sẽ thu khoản phí 500.000 nhân dân tệ (khoảng 1,7 tỷ đồng) cho một sản phẩm muốn xuất hiện trong đoạn clip của cô.

Cô nói: “Tôi rất cẩn thận khi lựa chọn sản phẩm trên nguyên tắc các doanh nghiệp không được can thiệp vào sự sáng tạo và các ý tưởng không làm mất đi sự hứng thú của người xem.”

Tiểu Dã chỉ là một ví dụ cho thấy sức hút kinh khủng của một “wang hong” ở Trung Quốc.

Theo một báo cáo của Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, năm 2016, giá trị ngành này của Trung Quốc đạt 52,8 tỷ nhân dân tệ (180.000 tỷ đồng), gấp đôi năm 2015.

Và một công ty nghiên cứu có trụ sở tại Bắc Kinh cho rằng con số này sẽ nhanh chóng tăng lên 100 tỷ nhân dân tệ.

Báo cáo của Học viện Khoa học Xã hội cho thấy những ngôi sao trên mạng của Trung Quốc đang thu hút số lượng người hâm mộ khổng lồ.

Năm ngoái, trên Weibo, họ có khoảng 385 triệu người theo dõi, chiếm 28% số lượng người sử dụng Weibo. Weibo chính là Twitter phiên bản Trung Quốc.

Hơn một nửa số các ngôi sao trên mạng xã hội sử dụng sản phẩm được tài trợ trong clip của mình, trong khi đó, 1/3 lại kiếm tiền bằng cách bán các sản phẩm của chính mình.

Hơn một nửa số các ngôi sao trên mạng xã hội sử dụng sản phẩm được tài trợ trong clip của mình, trong khi đó, 1/3 lại kiếm tiền bằng cách bán các sản phẩm của chính mình

Bắt đầu từ tháng Một, Tiểu Dã nảy ra ý tưởng quay lại các clip nấu nướng sáng tạo của mình rồi đăng tải lên Weibo, nơi mà cô đã có hơn 2 triệu người theo dõi. Nhưng cô vẫn chưa phải là ngôi sao nổi tiếng nhất trên mạng xã hội Trung Quốc.

Papi Jiang, một “wang hong” chuyên đăng tải các clip hài hước từ năm 2012, thu hút hơn 23 triệu người theo dõi.

Hay như Linh Linh, 30 tuổi, sống tại Thượng Hải, có cuộc sống khiến nhiều người ngưỡng mộ. Cô ấy luôn ăn mặc rất sành điệu, trang điểm cầu kỳ.

Lúc nào đó, người ta thấy cô ấy trong một quán càphê hoặc một nhà hàng cao cấp. Lúc khác, người ta lại thấy cô ấy xuất hiện trong một bữa tiệc sang chảnh. Đôi lúc, cô ấy ở đảo Boracay của Philippines, thi thoảng cô ấy lại ở Tokyo hay Dubai…

Điều gì khiến Linh Linh chăm sóc cho trang cá nhân của mình tỉ mỉ đến vậy? Để làm hài lòng bản thân hay để khiến bạn bè ngưỡng mộ? Kỳ thực cô ấy làm điều này để phục vụ yêu cầu công việc. Ở Trung Quốc, cô ấy cũng được gọi là một “wang hong.”

Chẳng ai có thể phủ nhận sự phát triển nhanh đến chóng mặt của kinh tế “wang hong” ở Trung Quốc.

Eve là một trong số những ngôi sao trên mạng nổi tiếng nhất của Trung Quốc. Năm 2015, thu nhập của cô ở mức 300 triệu nhân dân tệ (khoảng hơn 1.000 tỷ đồng). Con số này còn cao hơn cả thu nhập của ngôi sao hạng A của Trung Quốc Phạm Băng Băng. Theo số liệu được công bố năm 2015 của Forbes, thu nhập năm của Phạm Băng Băng khoảng 140 triệu nhân dân tệ (khoảng 477,5 tỷ đồng).

Nổi tiếng ở nước ngoài

Các “wang hong” khiến người khác giật mình với mức thu nhập khủng như vậy nhưng lại chưa vượt qua khỏi biên giới Trung Quốc. Trong khi đó, “Thánh ăn công sở” lại không cần đến 6 tháng để nổi tiếng hơn cả Papi Jiang ở nước ngoài.

Trên Facebook, Tiểu Dã có hơn 3 triệu lượt người theo dõi trên khắp thế giới từ Đông Nam Á đến Nhật Bản, Australia, New Zealand và Mỹ.

Đặc biệt, không chỉ có người Trung Quốc, cô nhận được rất nhiều bình luận của người nước ngoài. Họ bày tỏ sự kinh ngạc và thán phục đối với mỗi sản phẩm mới của cô.

Hiện tại, có gần 530.000 người đăng ký theo dõi trên kênh YouTube của Tiểu Dã.

Hiện tại, có gần 530.000 người đăng ký theo dõi trên kênh YouTube của Tiểu Dã

Một trong những clip được cô đăng tải hồi tháng Ba đã vượt ngưỡng 1 triệu người xem, và từ dấu mốc đó, cô thực sự gây sốt trên mạng và trở thành một hiện tượng.

So sánh thì thấy lượng người theo dõi trên Facebook của Papi Jiang chỉ bằng 1/10 của Tiểu Dã còn lượt người đăng ký trên kênh YouTube lại chỉ bằng một nửa của cô.

Việc Tiểu Dã thường xuyên đăng tải các clip lên Facebook và hạn chế sử dụng tiếng Trung hay chuyện cô tương tác với người hâm mộ bằng tiếng Anh cũng là nguyên nhân quan trọng khiến cô nổi tiếng ở nước ngoài hơn những “wang hong” khác.

Các vườn ươm “wang hong”

Ngôi sao trên mạng của Trung Quốc thường chia làm hai nhóm. Nhóm nổi tiếng nhờ những nội dung tự sáng tạo, mà đại diện là Papi Jiang hoặc Tiểu Dã “thánh ăn công sở.”

Trong khi đó, Linh Linh hay Eve lại thuộc nhóm ngôi sao thứ hai. Nhóm này thường là các cô gái ăn mặc sành điệu, họ bán quần áo, phụ kiện, mỹ phẩm trên Taobao. Họ được gọi là các cô gái Taobao.

Những cô gái này còn làm người mẫu cho chính cửa hàng của mình. Những người hâm mộ trở thành khách hàng trung thành, trong đó không ít người định kỳ tìm đến những cửa hàng như vậy.

Linh Linh đã hoạt động trên mạng xã hội được 10 năm. Cô ấy có hơn 555.000 người theo dõi trên weibo nhưng ban đầu cô không hề nghĩ đến chuyện trở thành người nổi tiếng trên mạng xã hội.

“Lúc đó chỉ có các diễn đàn. Thời đó, tôi đăng tải rất nhiều ảnh lên diễn đàn, thậm chí còn viết, có rất nhiều người quan tâm và bắt đầu nổi tiếng từ đó,” Linh Linh nói.

Năm 18 tuổi, Linh Linh mở một cửa hàng quần áo ở Thượng Hải. Nhưng rất nhanh sau đó, cô ý thức được rằng sự nổi tiếng trên mạng xã hội giúp cô có rất nhiều khách hàng.

“Khách hàng trên mạng có ở khắp nơi từ Quảng Châu cho tới Bắc Kinh,” Linh Linh chia sẻ.

Cửa hàng trên Taobao của Linh Linh giúp cô thu về 300.000 nhân dân tệ (khoảng hơn 1 tỷ đồng) mỗi tháng, thậm chí vào những dịp đặc biệt, doanh thu còn cao hơn. Mặc dù doanh thu khá tốt nhưng Linh Linh vẫn chưa thỏa mãn. Cô đã ký thỏa thuận với Tophot, vườn ươm hàng đầu của Trung Quốc để tạo ra những ngôi sao trên mạng, với hy vọng có thể trở thành ngôi sao số 1 trên mạng.

Sức hút từ việc kiếm tiền kinh khủng của các ngôi sao trên mạng làm gia tăng các vườn ươm ở Trung Quốc. Ngày càng nhiều các doanh nghiệp mới thành lập với mục tiêu phát hiện và bồi dưỡng thêm nhiều các cô gái như Eve.

“Những vườn ươm như vậy” sẽ cung cấp các lớp học kỹ năng chụp ảnh, trang điểm và biểu diễn…, giúp đỡ họ đàm phán các hợp đồng như người mẫu quảng cáo sản phẩm. Đổi lại, những vườn ươm này cũng sẽ hưởng “hoa hồng” từ thu nhập của các “wang hong.”

Trần Dự Cẩn, người sáng lập Tophot, nói rằng các “wang hong” còn nổi tiếng hơn cả những ngôi sao hạng A của Trung Quốc và cho rằng sự gần gũi chính là nguyên nhân chủ yếu khiến các Wang hong “chiến thắng” các ngôi sao.

Trần Dự Cẩn nói: “Eve không phải là người đặc biệt, cũng không quá xinh đẹp nhưng cô ấy lại gần gũi khiến cho người khác có cảm giác rằng nếu mình trang điểm, mình cũng sẽ xinh đẹp như cô ấy.”

Trần tiết lộ rằng tính đến tháng 8/2016, Tophot đã ký thỏa thuận hợp tác với 30.000 người có tiềm năng trở thành những ngôi sao trên mạng.

Cùng với sự lớn mạnh của các “wang hong,” các vườn ươm cũng khiến không ít nhà đầu tư trở nên vội vàng hơn.

Trương Nghị, CEO của iiMedia Research, công ty khai thác dữ liệu trên Internet có trụ sở ở Quảng Châu, nói rằng Trung Quốc có khoảng 50 vườn ươm trong năm 2016, trong khi đó các vườn ươm là đầu tư mạo hiểm và có lợi nhuận cao. Trương nói: “Có rất nhiều thứ không thể lặp lại từ các ‘wang hong’ nên tỷ lệ thất bại có thể ở mức trên 95%.” Một số chuyên gia cho rằng nhiều cô gái trẻ tin rằng việc trở thành “wang hong” là con đường ngắn nhất để thành công. Vì vậy họ thường xuyên bắt chước của các “wang hong.”

“Wang hong” chính là thần tượng

Khi theo dõi một “wang hong,” bạn có nhiều cơ hội để tương tác hơn là cơ hội tương tác với các ngôi sao truyền thống.

Linh Linh có tới 6 trợ lý nhưng cô ấy nói rằng cô ấy thường xuyên phụ trách việc tương tác với người hâm mộ trên mạng xã hội. Ngoài Weibo và Wechat, cô cũng thường xuyên phát các clip trực tiếp để giao lưu với người hâm mộ.

Cô ấy nói: “Người hâm mộ vô cùng quan trọng. Cô đã làm trong nghề này 10 năm… Tôi vô cùng cảm kích vì trong nhiều năm như vậy nhưng họ vẫn ủng hộ tôi.”

Một trong những người theo dõi lâu năm của Linh Linh nói: “Cô ấy rất thân thiện, tôi luôn có cơ hội để nhìn thấy cô ấy.” Mỗi một mùa, Hồ Tiểu Phi chi tiêu khoảng 1.000 nhân dân tệ (khoảng 3,5 triệu đồng) vào cửa hàng của Linh Linh.

Nhiều người lo ngại rằng các “wang hong” sẽ khiến gu thẩm mỹ của các cô gái Trung Quốc trở nên đơn điệu và cứng nhắc

“Cô ấy cũng được coi là thần tượng. Mỗi khi cô ấy trang điểm, tôi đều học cô ấy.” Trần Dự Cẩn cho rằng sức ảnh hưởng của các “wang hong” cũng phát triển theo các thế hệ 9X và sau đó, những lứa tuổi biết cách lên mạng Internet từ khi còn nhỏ. Tuy nhiên, Linh Linh cũng thừa nhận rằng cô không có cảm giác an toàn. “Hiện nay có rất nhiều nền tảng, cũng có rất nhiều wang hong. Ngày càng nhiều các cô gái xinh đẹp… Dù cho hiện tại có là một trong số những ngôi sao hàng đầu trên mạng nhưng nếu không nỗ lực, chỉ vài năm nữa, có thể sẽ chẳng có ai biết đến tôi.” Trong khi đó, nhiều người lo ngại rằng các “wang hong” sẽ khiến gu thẩm mỹ của các cô gái Trung Quốc trở nên đơn điệu và cứng nhắc. Một “wang hong” được miêu tả là mắt to, cằm nhọn, mũi cao và làn da trắng đã trở thành xu hướng sắc đẹp của các cô gái Trung Quốc./.