Lời tòa soạn!

Thời gian qua ngành than và ngành điện bỗng được nhắc đến nhiều hơn không phải bởi câu chuyện giá mà là hàng loạt nhà máy thủy điện trên cả nước lâm vào cảnh “đắp chiếu” hoặc hoạt động nửa vời, cầm chừng vì…thiếu nước. Cùng đó, một số nhà máy nhiệt điện cũng phải tạm ngừng hoạt động vì khan hiếm nguồn than.

Nguy cơ thiếu điện trong mùa khô sắp tới đang trở nên hiện hữu!

“Cuộc khẩu chiến Điện-Than” kéo dài đã khiến Chính phủ phải vào cuộc. Và trong phiên họp thường kỳ tháng 11 diễn ra ngày 3/12/2018, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đã lên tiếng cảnh báo nếu nguy cơ thiếu điện trong năm 2019 trở thành sự thực thì “một số đồng chí sẽ mất chức!”

Đi tìm hiểu cội rễ, Báo Điện tử VietnamPlus phát hiện ra rất nhiều nghịch lý, trong đó nổi lên là hành trình khó hiểu của than. Khi mà theo dự kiến năm 2019 nhiệt điện than sẽ chiếm tới 48% lượng điện của cả nước cũng là lúc phát lộ ra con đường vô cùng lắt léo và vòng vo của nguyên liệu cho nhiệt điện: Than trong nước được “xúc” lên xuất bán sang Trung Quốc với mức giá được cho là “bèo bọt,” để rồi, than lại nhập khẩu lại với giá cao từ các thị trường Indonesia, Nga, Australia… và cả Trung Quốc!

Hiện nay, trong số 9,7 tỉ USD mà Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đang nợ vay do Chính phủ bảo lãnh, có những khoản chênh lên đến nhiều nghìn tỉ đồng, dẫn đến các dự án đầu tư tăng chi phí. Điển hình như Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải 3 tăng gần 9.000 tỉ đồng so với phê duyệt ban đầu, trong đó khoảng 7.000 tỉ đồng là mức tăng từ việc nhập than cho nhiệt điện than.

Câu hỏi đặt ra là, vì sao một quốc gia xuất khẩu than, chuyên “xúc” than lên bán lại thiếu than và phải nhập khẩu than với mức giá cao gấp nhiều lần như vậy?

Lý giải từ ngành than là “chưa kịp khai thác!”

Theo đó, để sản xuất ra một tấn than trung bình phải đào khoảng 13 mét khối đất đá do vậy, tốn nhiều thời gian. Và, để tránh thiếu nhiên liệu sẽ đẩy giá than lên cao từ đó tạo áp lực lớn lên chi phí sản xuất điện thì phải…nhập!

Tuy nhiên, dù không phải mấu chốt nhưng là nguyên nhân lớn dẫn đến việc thiếu nhiên liệu chính là sự thất thoát tài nguyên thì chưa được ngành than đề cập tới. Trong khi, căn cứ trên báo cáo công khai kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của TKV riêng năm 2018 đã cho ra con số ít nhất khoảng 4 triệu tấn than chính phẩm đã bị các mỏ khai thác của TKV “tuồn ra ngoài.” Đáng nói hơn, con số này, thực tế mới chỉ chỉ là “phần nổi của tảng băng chìm” trong bức tranh “ma trận vàng đen” tồn tại trong suốt nhiều năm qua.

Dù sự kiện 104 tàu than bị bắt giữ năm 2008 cùng với các cuộc điều tra kéo dài hàng năm trời đã phần nào làm gián đoạn phong trào than lậu nhưng bản chất mới chỉ đánh vào “nồi cơm” của những trùm than bé nhỏ. Còn những ông, bà trùm quyền lực thật sự thì vẫn bình yên và như chưa từng gián đoạn “sứ mệnh” tẩu tán than lậu bấy lâu nay.

Chính tại thời điểm này, hoạt động khai thác, tẩu tán than lậu vẫn diễn ra “nóng bỏng” ở nhiều vùng đất mỏ.

Hàng chục, thậm chí cả trăm, ngàn tấn than ngày đêm vẫn được thẩm lậu ra ngoài, làm thất thoát một lượng tài nguyên khổng lồ gây thất thu ngân sách của Nhà nước và là nguyên nhân của thiếu nhiên liệu cho ngành điện!

Để góp một cái nhìn toàn cảnh về câu chuyện này, báo Điện tử VietnamPlus xin mời độc giả cùng nhóm phóng viên thâm nhập vào những “Thiên đường than lậu” để tìm hiểu về “ma trận vàng đen…”

Giữa trưa nắng, bỏ qua lời can ngăn từ người thân, chúng tôi vào vai những người đi mua than về đốt gạch, giấu toàn bộ thiết bị chụp ảnh, ghi hình trong người, rồi bắt đầu hành trình đột kích vào “thiên đường than lậu” để ghi lại hoạt động khai thác, vận chuyển, tuồn bán than trái phép ngay giữa thành phố Thái Nguyên-một trong những “điểm nóng” về tuồn bán than lậu khét tiếng ở khu vực miền Bắc.

Vào thời điểm giữa tháng 12/2018, tại xã Sơn Cẩm (thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên) có rất nhiều điểm tập kết than bên đường, có điểm than cục được chất cao lên đến vài ba mét. Chỉ cần vào hỏi mua than là ngay lập tức những người bán than tới trò chuyện và giới thiệu về các mặt hàng mà mình có, cũng như than lấy từ mỏ nào, chất lượng, giá cả ra sao. Họ nói vanh vách.

“Các anh mua chủng loại như nào, cám mấy, nhiệt mấy? Ở đây khối lượng không hạn chế, còn giá cả thì tùy loại than mà khách đặt hàng, nhiều hay ít có thể thỏa thuận, thương lượng. Yên tâm là than ở đây chất lượng y hệt ở trong công ty, nhưng giá cả thì rẻ hơn nhiều,” ông T., người tự xưng là chủ của một điểm chuyên thu gom, tập kết than lậu tại xóm 2, xã Sơn Cẩm sởi lởi “chào hàng.”

Sở dĩ ông T., khẳng định các loại than đen bóng ông bán đảm bảo chất lượng là bởi theo ông “hàng” được lấy từ Mỏ than Khánh Hòa – một trong số những mỏ than có tiếng nhất ở thành phố Thái Nguyên. Mỏ than này thuộc Tập đoàn Than khoáng sản Việt Nam (TKV) và rất nổi tiếng với hai bãi thải “khổng lồ” được đắp cao thành núi, đập vào mắt bất cứ ai đi ngang qua thành phố.

Với câu hỏi cần một nguồn hàng lớn và cung ứng thường xuyên, ông D., người làm thuê cho ông T., cười nhạt quả quyết: “Ở đây cỡ chục tấn than bọn chú làm chưa đến một giờ đồng hồ. Riêng xe ba chân chạy, mỗi ngày cũng lấy được khoảng 30-40 tấn. Yên tâm, hàng không thiếu, bọn cháu không phải lo.”

“Ở đây cỡ chục tấn than bọn chú làm chưa đến một giờ đồng hồ. Riêng xe ba chân chạy, mỗi ngày cũng lấy được khoảng 30-40 tấn. Yên tâm, hàng không thiếu, bọn cháu không phải lo.”

Thấy chúng tôi tỏ ra nghi ngờ, ông D., ngỏ ý dẫn chúng tôi đi một vòng quanh khu vực bãi thải của Mỏ than Khánh Hòa. Trên đường đi qua khu dân cư, ông D., chỉ tay vào những đống than cục chất đống ven đường và bảo “tất cả những đống than ở đây đều được lấy từ bãi thải của mỏ than Khánh Hòa, người đi mót tập kết ở đây để chờ có đầu nậu thu gom là bán với giá từ 1,6-1,8 triệu đồng/tấn.”

Thế ở đây ai cũng đi vào bãi thải “mót” than được à? Ông D., cười : “Làm gì có chuyện đó, không có ‘phí’ làm sao vào mót được? “ Ở đây, lúc nào có người báo xe lên đổ trên bãi, người lên mót mới đông. Còn bảo vệ thì nó ăn theo ca, mỗi người vào nhặt, bọn nó cũng phải ăn được khoảng 40%, lắm lúc nó kỳ kèo lắm đấy,” ông D. Nói thêm.

Theo ghi nhận của chúng tôi, xung quanh Mỏ than Khánh Hòa nằm trên địa bàn xã Sơn Cẩm, có đến hàng chục điểm tập kết than, chủ yếu là than cục, loại than được bán với giá cao nhất tại mỏ này. Với lợi nhuận cao từ 1,6-1,8 triệu đồng/tấn than, mỗi ngày những phu than nơi đây cho biết họ có thể “mót” được vài tấn, có khi cả chục tấn than đem bán cho các điểm tập kết rồi tuồn lậu ra ngoài thị trường.

Cách xã Sơn Cẩm chừng vài cây số, hoạt động tập kết, tuồn lậu than tại xã Phúc Hà cũng diễn ra rất phổ biến, công khai ngay giữa ban ngày. Ghi nhận xung quanh bãi thải của Mỏ than Khánh Hòa, có rất nhiều điểm tập kết than “mọc” lên. Hàng ngày, rất nhiều xe máy, ôtô chở than cục từ bãi thải đổ về.

Thế ở đây ai cũng đi vào bãi thải “mót” than được à? Ông D., cười : “Làm gì có chuyện đó, không có ‘phí’ làm sao vào mót được? “ 

Chị H., một người dân có thâm niên cả chục năm bán hàng cạnh điểm tập kết than ở ngã ba xóm 8, xã Phúc Hà cho hay: “Ở đây ngày nào cũng có hàng chục lượt xe máy chở than vào, có hôm còn chở bằng ôtô đến. Hôm nay ô tô chở ít, chứ mọi hôm đổ ầm ầm. Nó lấy từ dưới moong rồi múc lên bãi thải, dân đi nhặt đông lắm.”

Đúng như lời chị H., tiết lộ, trong lúc chúng tôi đang trò chuyện thì có 4 chiếc xe máy chở theo những tải than cục đi vào bãi tập kết đổ xuống rồi nhanh chóng phủ bạt che kín. Khoảng vài phút sau, những phu than này lại phóng xe máy hướng về phía bãi thải Mỏ than Khánh Hòa.

“Mỗi ngày cùng với chiếc xe máy ấy và những chiếc bao tải, rổ, sàng, họ cũng chở được cả vài ba tấn than về đây tập kết. Than nhiều lắm,” chị N., nói thêm.

Để tận mắt chứng kiến hoạt động “tuồn” than bất hợp pháp của các phu than, chúng tôi nhanh chóng bám theo những chiếc xe máy từ bãi tập kết than đang hướng về phía moong khai thác của Mỏ than Khánh Hòa. Những chiếc xe máy chạy chao đảo qua hàng loạt ổ gà khiến bụi than rơi vãi trên đường bay mù mịt.

Chạy một đoạn, hàng loạt chiếc xe máy với đủ dụng cụ đồ nghề đi mót than dừng đỗ lại ở ven đường. Ngay bên mép moong mỏ khai thác có khoảng chục người dân đeo gang tay, mặt bịt kín khẩu trang gồm cả nam và nữ đang đứng nói chuyện rôm rả, thi thoảng lại chỉ tay xuống những chiếc máy đang bốc xúc dưới lòng moong.

Ngay bên mép moong mỏ khai thác có khoảng chục người dân đeo gang tay, mặt bịt kín khẩu trang gồm cả nam và nữ đang đứng nói chuyện rôm rả, thi thoảng lại chỉ tay xuống những chiếc máy đang bốc xúc dưới lòng moong.

Thấy người lạ tiếp cận, một người đàn ông đội mũ lưỡi trai màu đen, khoác trên mình bộ quần áo đồng phục như bảo vệ liền hỏi chúng tôi: “Thanh niên đâu đến đây thế, cứ tưởng giám đốc đến đuổi bọn tao.” Nghe chúng tôi giới thiệu là sinh viên đi chơi. Một người dân trong nhóm nói tiếp: “Lên trên bãi thải mà chơi, cứ đi như giám đốc ấy, rồi rút máy ra bảo nhà báo thì họ sợ cho phỏng vấn ngay mà.”

Sau đó, chúng tôi đã hòa mình vào đội quân mót than để nghe họ trò chuyện và cùng quan sát những chiếc máy xúc, xe chở than đang miệt mài làm việc dưới lòng moong. Được một lúc, bỗng các phu than tản ra, chỉ còn một người đàn ông mặc đồng phục bảo vệ ngồi lại. Ông đang chăm chú hướng ánh mắt xuống đáy moong quan sát hoạt động khai thác và đoàn xe vận chuyển than, đất đá. Thỉnh thoảng ông lại liếc mắt sang chúng tôi thở dài: “Hôm nay mõm rồi, không có xe nào lên cả.”

Qua trao đổi, chúng tôi mới biết người đàn ông đó được xếp vào nhóm “người có chuyên môn,” có nhiệm vụ quan sát moong, khi nào thấy máy xúc than lẫn vào đá thải để đưa lên bãi thải sẽ tín hiệu cho đội quân chờ sẵn phía dưới, ngay lập tức các phu than phóng xe lên bãi thải để mót “vàng đen.”

Khi thấy đội quân mót than di chuyển, chúng tôi cũng nhanh chóng đi theo nhưng đi được một đoạn thì bị bảo vệ mỏ đuổi theo cản lại chỉ cho dân mót than lên bãi thải. Và chẳng bao lâu, những chiếc xe máy vừa lên quay xuống chở trên đó là những bao tải chất đầy than cục nối đuôi về các điểm tập kết.

“Lúc đổ nhiều thì không tính được, cứ đóng bao lăn xuống thôi, dĩ nhiên cần phải thông đồng bảo vệ, thợ máy xúc và ca gác. Than được xúc lẫn lộn cùng đá để đưa lên bãi,” một người đi “mót” than tiết lộ.

Để tránh bị nghi ngờ, chúng tôi tạm rút lui. Ngày hôm sau tiếp tục trở lại mỏ than Khánh Hòa, nhưng lần này chúng tôi chuyển sang vai người đi tìm mua than lậu về đốt gạch. Bước vào căn phòng giao ca của bảo vệ mỏ Khánh Hòa, chúng tôi lại gặp người bảo vệ ngồi “tâm sự” với đội quân mót than hôm trước, đang ngồi cùng trà lá với 2 bảo vệ khác, cách đó chừng 100 m, trạm bảo vệ bỏ trống.

Khi nghe chúng tôi nói sợ than trôi nổi giá cao, sản phẩm không chất lượng nên muốn vào công ty hỏi mua cho có giấy tờ hợp pháp thì một bảo vệ tên Th., cắt lời: giá chung cả thôi, vô mỏ mà mua có cân, có phiếu, muốn than cám than cục gì cũng có hết, mang ra khỏi trạm thoải mái…”

“Đừng mua than ở ngoài, không cẩn thận họ độn đá vào thì chết, ở trong mỏ giá đắt hơn nhưng chất lượng tốt hơn. Than bọn anh lấy lên, mỏ lấy mẫu rồi mang đi thử đủ nhiệt, đủ lượng theo tiêu chuẩn quốc tế. Ở ngoài thì rẻ hơn, họ bán một tấn thì kiểu nào cũng có 3 tạ đá. Than củ chỉ mua của mỏ là tốt, mười hòn như mười luôn,” ông Th., nói thêm thêm.

Tuy nhiên khi thấy chúng tôi phân trần làm nhiều lò gạch, cần mua số lượng than lớn nên lăn tăn chi phí thì ông Th., lại quay ngoắt 180 độ: “Tôi có người em rể tên T., có cả than cám và than củ, nó dễ bán hơn, chứ ở mỏ thì than 6a, 6b không bán ra ngoài mà toàn để cho nhà máy nhiệt điện.”

Sau đó ông Th., cho số điện thoại và dặn “cứ tham khảo vì nó là doanh nghiệp ngoài, nó lấy than ở đây (ở mỏ-PV) và các nơi. Em rể mình trước làm Giám đốc mỏ Bá Sơn. Nó không làm nhỏ mà làm rất to. Than thổ phỉ thì cũng qua chúng nó nên mình không sợ. Ông ấy cầm cái ở các nhà máy gạch tuy nen và nhà máy của trại giam Phú Sơn… mấy chục năm nay rồi. Qua chúng nó thì rẻ hơn ở mỏ.”

Để có thêm kênh “hàng” từ phía mỏ, chúng tôi ngỏ ý muốn vào mỏ để tham khảo giá cả, cách mua bán, vận chuyển … một mặt ông Th., sốt sắng chỉ đường đồng thời lấy xe máy vào trước để nói chuyện hộ với bảo vệ trạm cân.

Đến nơi, chúng tôi được giới thiệu gặp N., người phụ trách tại trạm bán hàng của Công ty Kinh doanh than Bắc Thái, chi nhánh Thái Nguyên, thuộc TKV. Tại đây, N., cho chúng tôi xem bảng giá rồi “chào hàng” về các chủng loại, những loại than nào chỉ được khai thác phục vụ cho các nhà máy nhiệt điện, loại nào có thể “tuồn” ra ngoài.

“Bây giờ bọn em có mỗi hai chủng loại, một là cám 7 và 6b, nếu lấy nhiều bọn em sẽ làm hợp đồng lớn làm cả lô luôn về lâu về dài, chứ giá không thay đổi. Vừa rồi chúng em đến 20/11 mới kết thúc chương trình khuyến mãi cho khách hàng, giờ thì không còn chương trình gì nữa,” N., giới thiệu, rồi cho biết than hiện nay ngày một hiếm, phải nhập than từ nước ngoài về, nên giá cả không ổn định.

“Ngay công ty em, Cảng ở Đa Phúc cũng phải nhập từ nước ngoài về, nếu bên em nhập mà không khai thác nữa thì cũng hiếm than.

“Ngay công ty em, Cảng ở Đa Phúc cũng phải nhập từ nước ngoài về, nếu bên em nhập mà không khai thác nữa thì cũng hiếm than. Hiện giờ bên em chỉ có cám 7, sang đầu năm có 7a, 7b và 6b, than cục thì bọn anh không dùng được vì giá tới 2,1 triệu/tấn. Ở đây chỉ có mỗi than của mỏ Bá Sơn, Núi Hồng, Khánh Hòa, Núi Hồng. Bọn em có cám 4 và cám 7b, chỉ dùng trộn với than Quảng Ninh dùng làm xi măng, đốt gạch là chính,” N., chia sẻ thêm.

Vẫn theo N., các chủng loại than ở Thái Nguyên thì chẳng than ở nơi nào đẹp và chất lượng cũng như đảm bảo về nguồn cung như ở mỏ Khánh Hòa. Còn những nơi khác thì hay nhập than linh tinh về trộn lẫn với nhau. “Những ngày cuối tháng 12/2018, trung bình mỗi ngày phía công ty giao cho nhà máy nhiệt điện từ 3-5 nghìn tấn. Ngoài ra, bên em vừa rồi bán cho công ty Hùng Cường mỗi tháng 800 tấn, họ lấy làm xi măng, còn gạch họ lấy 400 tấn nữa,” N., nói.

Khi chúng tôi đề cập đến việc cần nguồn hàng lớn, N., gợi ý: “Sang đầu năm chắc chắn chúng em sẽ có nhiều loại, cuối năm bọn em không có nhiều, đầu năm kế hoạch nhiều than mới lên nhiều. Than thì lấy ra từ mỏ, than nguyên khai lấy từ lòng đất lên, còn các công ty gần mỏ than Phấn Mễ họ lấy than linh tinh về rồi chế biến và bán. Hiện tại, ở đây còn than 6b nhưng lượng không đẹp bằng than ra giêng lấy.”

“Hiện còn cám 7a, 7c. Cám 7b rẻ hơn 7c, bên em không bán ra ngoài mà chỉ dùng cho nhà máy xi măng, nhiệt 7c khoảng 2.950 để cho nhà máy nhiệt điện. Chủng loại 7b không bán ra ngoài, đây là giá của Tập đoàn. Nếu khách lấy một hai chuyến vẫn có thể lấy, ví dụ trường hợp này là những trường hợp ưu tiên,” N., chia sẻ thêm./.

Lần theo những tiết lộ động trời của các phu than về việc “ăn dơ,” thông đồng giữa bảo vệ với người mót than, nhóm phóng viên đã tiếp cận được rất nhiều xe tải chở than từ các điểm tập kết “vàng đen” quanh mỏ than Khánh Hòa để đưa đi tiêu thụ tại các nhà máy gạch, bệnh viện, trang trại chăn nuôi… Hoạt động mua bán, vận chuyển than tại đây diễn ra công khai, nên cũng chẳng cần đến hóa đơn chứng từ.

Điều bất ngờ hơn là, có trường hợp trưởng thôn còn khẳng định như đinh đóng cột tới 4-5 lần rằng đã “bắt tay” với lãnh đạo Mỏ than Khánh Hòa để mỗi tháng “tuồn” cả ngàn tấn than ra ngoài bằng “suất ngoại giao.” Thậm chí, vị này còn vỗ ngực khoe rằng: “Hàng của tôi là vô biên, hai bãi than làm mười năm nay chưa hết.”

Sau nhiều ngày tiếp cận “thiên đường than lậu” giữa thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên, chúng tôi quyết định theo chân những chiếc “xe ma” chở than lậu đang vào “ăn hàng” tại các điểm tập kết than ở xung quanh Mỏ than Khánh Hòa, rồi chờ “giờ đẹp” (từ 12 giờ trưa đến 14 giờ chiều) rẽ đi các ngả đường khác nhau.

Theo đó, khoảng 10 giờ sáng 14/12, đi qua moong khai thác của Mỏ than Khánh Hòa, tại địa phận xã Phúc Hà, chúng tôi phát hiện hai xe ôtô tải mang biển kiểm soát 20C-04490 và xe 20L-7438 đang chuyển than cục lên thùng xe. Dù xe đã đầy than nhưng phải đến 12 giờ 25 phút, hai xe này mới rời bãi tập kết. Sau đó một xe đi qua cổng làng Nam Tiền, hướng về phía huyện Đại Từ để giao hàng cho khách.

Xe còn lại là xe 5 tấn mang biển kiểm soát 20L-7438 vào trạm cân ven mỏ rồi đi qua cửa Mỏ than Khánh Hòa đi qua cổng Công ty than Khánh Hòa hướng theo Quốc lộ 3 bốc thêm khoảng chục tải ngô để ngụy trang rồi đi tiếp… Đến xã Lâu Thượng, huyện Võ Nhai, xe bất ngờ rẽ trái vào đường bê tông rồi đi khoảng hơn 1km đường đất đến một trang trại chăn nuôi gà nằm sâu trong núi để đổ than.

Lân la chúng tôi được biết, chủ nhân của chiếc xe chở than tên là Dũng, mua than của một người tên Sơn-chủ một điểm tập kết than ở ngay cạnh Mỏ than Khánh Hòa. Khi tiếp xúc, ông Dũng cho biết mua than với giá 2,2 triệu đồng/tấn. Nguồn than này được mua về để nhóm lửa sưởi ấm cho trang trại gà của ông ở sâu trong núi.

“Trước đó, tôi đã vào liên hệ mỏ Khánh Hòa để mua nhưng kế toán giới thiệu liên hệ với bảo vệ và nhận được giá bán là 2,3 triệu đồng/ tấn. Thấy đắt nên tôi ra ngoài hỏi thì được người dân giới thiệu đến ông Sơn để mua” – ông Dũng, một người mua than chia sẻ.

“Trước đó, tôi đã vào liên hệ mỏ Khánh Hòa để mua nhưng kế toán giới thiệu liên hệ với bảo vệ và nhận được giá bán là 2,3 triệu đồng/ tấn. Thấy đắt nên tôi ra ngoài hỏi thì được người dân giới thiệu đến ông Sơn để mua,” ông Dũng chia sẻ.

Đến chiều 14/12, nhóm phóng viên quay lại điểm tập kết than của ông Sơn thì số than mà chúng tôi vừa ghi nhận trong buổi sáng đã vơi đi hơn một nửa. Những chiếc xe tải 5 tấn thường xuyên đỗ ở đây để chở than đi tiêu thụ cũng không còn hỏi ra thì được cho hay các xe đã chở than đi tiêu thụ tại các nhà máy gạch, bệnh viện…

Đó là hành trình của những chiếc xe ôtô tải trọng từ 5 tấn trở lên, còn những xe nhỏ hơn như 2,5 tấn thì len lỏi khắp các ngõ ngách của các khu dân cư thuộc hai xã Sơn Cẩm và Phúc Hà để thu mua than rồi chở đến những nơi tập kết có đường giao thông thuận tiện cho xe tải trọng lớn vào bốc hàng.

Sau nhiều ngày liên tiếp theo dõi, đến khoảng 12 giờ ngày 16/12, nhóm phóng viên tiếp tục trở lại xóm 1, xã Phúc Hà thì bắt gặp xe ôtô tải mang biển kiểm soát 20K-9340 đang chở đầy than. Ngỏ ý muốn mua than, người lái chiếc xe ôtô tải giới thiệu tên là Thủy, chủ nhân của một điểm tập kết than lậu ở tổ 2, xã Phúc Hà.

“Nếu muốn mua than cục thì tôi bán với giá 1,8 triệu/tấn, hàng nhà tôi chỉ than củ thôi, than lấy từ mỏ Khánh Hòa, lấy mấy chục tấn cũng có. Than củ lấy từ mỏ ra, có đội riêng họ thông đồng với bảo vệ vào tận mỏ mà vác, có ngày tôi giao được mấy chục tấn” – ông Thủy, chủ một điểm bán than nói.

Ông Thủy cho biết: “Nếu muốn mua than cục thì tôi bán với giá 1,8 triệu/tấn, hàng nhà tôi chỉ than củ thôi, than lấy từ mỏ Khánh Hòa, lấy mấy chục tấn cũng có. Than củ lấy từ mỏ ra, có đội riêng họ thông đồng với bảo vệ vào tận mỏ mà vác, có ngày tôi giao được mấy chục tấn. Hàng than bây giờ người ta dùng ít, chứ một hai năm trước tháng nào tôi cũng bán khoảng 200 tấn than củ.”

Khi được hỏi về điểm đến của chiếc xe tải chở “vàng đen” trên, ông Thủy cho biết “hàng” được chở tới một bệnh viện tuyến huyện ở trên địa bàn tỉnh để tiêu thụ.

Trên đường quay trở lại Mỏ than Khánh Hòa, một xe tải khác biển kiểm soát 20C-03750 đã được chất đầy than trên thùng xe chuẩn bị khởi hành đưa than đi tiêu thụ.

Sau nhiều ngày lăn lộn các ngõ ngách quanh Mỏ than Khánh Hòa, nhóm phóng viên còn tiếp cận được những nhân vật cỡ “khủng” đã trực tiếp tham gia vào đường dây “tuồn” than lậu nổi tiếng ở thành phố Thái Nguyên, trong đó có ông H., trưởng một xóm tại xã Phúc Hà và vợ của ông, bà T.,.

Vẫn câu chuyện cũ là muốn mua than để đốt gạch, chúng tôi được vợ ông H. bà T., mời đến nhà trao đổi, nếu thống nhất sẽ làm hợp đồng mua bán luôn. Trước khi vào, chúng tôi được một người đàn ông tên D., xưng là em của ông H., dẫn đi xem một điểm nghiền than lậu rộng lớn ngay sát bãi thải của Mỏ than Khánh Hòa, tại xã Phúc Hà.

Chỉ tay vào đống than đã nghiền sẵn, ông D., cho biết: “Hiện chỗ này còn khoảng trên ngàn tấn, nếu các chú muốn lấy nhiều thì chỉ cần dùng máy múc xúc ở dưới nền lên là có “hàng” thôi. Cả cái nền xưởng này là than cả đấy, toàn là than từ mỏ Khánh Hòa. Đây là than bột, chủ yếu bán cho những người làm gạch để họ trộn.”

Theo quan sát của phóng viên, xưởng nghiền than này cách khu dân cư chỉ vài chục mét, nằm ngay dưới chân bãi thải Mỏ than Khánh Hòa. Sau khi xem hàng, chúng tôi được ông D., dẫn vào nhà ông H.,. Khi nghe chúng tôi ngỏ ý muốn mua than cám với số lượng lớn, bà T., cười bảo: “Yên tâm, hàng nhà cô không thiếu.”

Để tạo niềm tin cho khách hàng, bà T., chia sẻ thêm: “Trước mấy lò gạch ở dưới Bắc Giang đến lấy ‘hàng’ suốt, mấy năm nhà cô không làm xuể phải nhờ cả thằng em làm. Giờ chỉ có hai hộ làm là nhà cô và thằng em. Đất ở Sóc Sơn vẫn phải dùng than trộn, gạch mới tốt được. Các cháu yên tâm, cô biết cô chỉ cho.”

Nếu là than củ thì nguồn “hàng” và giá cả thế nào? Tôi hỏi. “Nếu muốn lấy than củ, cô khắc tìm mối cho. Than của cô lấy từ mỏ Khánh Hòa, dùng để tạo phấn, giảm tốn kém. Mỏ bán đắt hơn bọn cô, chất lượng than chưa chắc đã tốt như của cô. Cô có bãi chứa ở ngoài kia, cho cháu xem đó chỉ là bãi sản xuất. Cháu nên nhớ cô làm từ 2008. Các cháu lấy nhiều, cô cắt bớt cho. Giá rẻ hơn mỏ nhiều.”

“Cô nói thật là đêm cô mới làm. Năm kia, ba bốn thằng bảo vệ Mỏ than Khánh Hòa vừa bị hạ cánh vì chúng nó tham tiền, nó hạ để bao che cho sếp thôi. Còn cô, mùng một mùng hai tết cũng vào lấy được nên hàng không phải lo. Hàng trộn của mỏ hơn cô khoảng 5 giá, nhưng chắc chắn họ không làm. Chúng nó chỉ bán than chất lượng cao cho nhiệt điện và xi măng thôi,” bà T., nói thêm.

“Quản lý trật tự, xây dựng, mỹ quan đô thị chẳng ai làm gì chú. Hàng của chú là vô biên, hai bãi than của nhà chú làm mười năm nay chưa hết” – ông H.,nói.

Trả lời về số lượng, phương thức vận chuyển bà T., khoát tay: “Yên tâm, hàng cô không thiếu. Nhiều khi xe 29 tấn nhưng lúc không có nhà, lái máy nó xúc lên 32 hay 35 tấn cô cũng kệ. Từ đầu năm đến nay, do mùa mưa và mấy nhà máy nghỉ nên nhà cô chỉ bán được có 4.000 tấn. Giờ than còn nhiều chứ năm ngoái, sợ không nghe điện thoại ấy chứ. Người đợi suốt đêm để chờ than, lúc nhiều thì khoảng 15 ngàn tấn/năm, còn túc tắc trung bình cỡ 7-8 trăm tấn/tháng. Cô thề dưới bóng đèn, có người lên lấy một xe 7,5 triệu đồng, và đặt thêm mấy xe nữa, nó đưa cô mấy chục triệu đặt hàng luôn…,” bà T., quả quyết.

Lấy lý do cần tìm hiểu kỹ, chúng tôi hẹn ngày trở lại, nếu thống nhất được giá sẽ làm hợp đồng mua bán luôn, vài ngày sau chúng tôi quay lại hỏi thêm về nguồn gốc của than. Ông H., nói: “Trước đây nhà chú có hai bãi than, một bãi gần mỏ, một bãi trên bãi thải họ mở rộng thu hồi rồi. Trước đây nhiều nhà làm gạch gần bãi rác Nam Sơn lên lấy. Hàng thì nhà chú thiếu gì, hết chú lại vào mỏ lấy, còn cả thằng em nữa. Hàng của bọn chú do mỏ, chúng nó tuồn ra, không có hóa đơn, nhưng hàng đảm bảo,”ông H., chắc chắn.

“Hàng ở đây là hàng ngoại giao, chú đây quản lý cả khu vực này, chú cần hô lên một cái là có ngay, cháu yên tâm chú có đủ hàng. Ở đây, cứ đụng cái, chỉ cần ai kêu là chú bắt mỏ phải dừng, nôm na thế. Chú cho cái đơn cái là bắt mỏ phải dừng ngay,” ông H., khoe về việc sở hữu “suất ngoại giao.”

Chúng tôi tỏ vẻ ngạc nhiên về câu nói “suất ngoại giao,” ông H., tiếp lời: “Nói thật với các cháu là mua chui, mua không hóa đơn, nhất là cuối năm nhập hàng dễ như không. Còn đầu ra nhiều khách hàng họ tự tìm đến lấy chứ có đi bán hàng đâu. Nguồn hàng của chú lấy từ mỏ, đảm bảo đầy đủ, chất lượng yên tâm, sạch đẹp. Đêm đến, chú cho người đánh ôtô, máy xúc vào bãi của mỏ xúc thôi.”

Để chứng minh điều mình nói là đúng, ông mở cặp lấy ra tờ giấy ghi nội dung biên bản kiểm tra về ô nhiễm môi trường tại Mỏ than Khánh Hòa trong năm 2016, có chữ kỹ của lãnh đạo Sở Tài nguyên và Môi trường, lãnh đạo mỏ than. Rồi ông đứng dậy với vẻ đầy tự hào nói: “Mỏ sợ chú là lập biên bản cho dừng luôn. Chú làm thẳng với Công ty Khánh Hòa, bắt dừng là phải dừng, cho làm mới được làm, vì thế công ty có kế hoạch cho, chứ không phải mua bán gì.”

Xem biên bản kiểm tra một lúc, rồi ông H., nói tiếp: “Quản lý trật tự, xây dựng, mỹ quan đô thị chẳng ai làm gì chú. Về phía công ty, ông H., phó giám đốc đi uống rượu với chú suốt, bảo lúc nào cũng có xuất ngoại giao cho chú, và cả lãnh đạo xã này. Hàng của chú là vô biên, hai bãi than của nhà chú làm mười năm nay chưa hết.”

Nghĩa là có “suất ngoại giao” nhưng vẫn phải trả tiền?.

Chúng tôi thắc mắc là than Khánh Hòa họ không bán ra ngoài, liệu “suất ngoại giao” này có phải mất chi phí “bôi trơn” cho bảo vệ?. Lúc này cả ông H., và bà T., tranh nhau nói: “Thực ra là ông bảo vệ không có quyền để tuồn than ra mà là sếp trên chỉ đạo, bảo vệ chỉ là màn che, bia đỡ đạn thôi. Cô có múc một hai đêm thì cô cho vài triệu, nếu không thì chúng nó phải lờ coi như không biết, sếp trên đã chỉ đạo rồi.”

Vậy mỗi lần nhập về mấy tấn?. Bà T., nói: “Mỗi lần cô nhập hàng về phải 1-2 ngày luôn, chứ mấy tấn là thế nào. Cô không nay một xe, mai một xe đâu, mà liền một lúc 70-80 xe tải, rồi nghiền xong gần hết lại vào bãi của mỏ lấy tiếp, có tháng cả ngàn tấn.”

“Tuồn” lậu than dễ thế này thì nhà mình nổi tiếng nhất vùng này rồi?. “Cô đang giao cho một ông ở Bắc Giang mỗi tháng 900 tấn. Nhưng không phải mình ăn được cả, chỉ được tý ti thôi. Hàng cô lấy 400-500 triệu. Năm ngoái cô nhập một phát 500 triệu, nghĩa là mỏ không đường đường chính chính cho được, nhưng có lượng than nghìn tấn các sếp cho vào kế hoạch cuối năm như đổ thải đổ thiếc đây cũng là ngoại giao đấy, nói chung các cháu không hiểu được đâu,” bà T., nói.

Nghĩa là có “suất ngoại giao” nhưng vẫn phải trả tiền?. “Mình lên đấy lấy phải trả tiền cho họ chứ, giờ bán than nó hiếm. Phải nói là mình mua được chứ không ai mua được. Tóm lại là các cháu không hiểu được đâu. Sếp to hẳn thì nó không cần, còn quản đốc các thứ nó cần có chi phí để lo việc này việc kia, nhỏ nhất là phải quản đốc mới làm được,” bà T., thông tin thêm.

Để làm rõ thông tin gây “sốc” nêu trên, chúng tôi tìm đến đặt lịch, hẹn gặp lãnh đạo Mỏ than Khánh Hòa, nhưng không có phản hồi. Gần 3 tuần sau, phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus trở lại đặt lịch và làm việc, sau đó đã có buổi làm việc với ông Bùi Ngọc Hùng-phó giám đốc Mỏ than Khánh Hòa.

Trao đổi với phóng viên về “suất ngoại giao” nói trên, ông Hùng cho rằng: “Bên mình không ngoại giao bằng than bất kể cái gì cả. Mình khẳng định không có chuyện đó. Công ty kiểm soát toàn bộ bằng camera, nếu có cá nhân nào làm việc đó thì cá nhân đó quá liều lĩnh.”

Khi truyền đạt thông tin vị trưởng thôn sở hữu “suất ngoại giao” cho biết có “quan hệ” với cá nhân ông Hùng-phó giám đốc Mỏ than Khánh Hòa, ông Hùng mặt đỏ bừng quả quyết: “Nói thật nhé, có đưa đầu tôi cũng chẳng dám, không ai đi làm việc đó.”

Về thông tin bảo vệ “ăn dơ” với đội quân mót than để tuồn một lượng rất lớn than cục ra ngoài, ông Hùng đề nghị phóng viên gọi cho người mót than để kiểm chứng thông tin. Ngay sau đó, phóng viên đã kết nối với một người mót than tên T… Người này trước đó đã trực tiếp đánh xe ôtô tải trọng khoảng 2,5 tấn chở than cục từ bãi Mỏ than Khánh Hòa về bãi tập kết của mình ở ở tổ 2, xã Phúc Hà.

Qua điện thoại, khi chúng tôi ngỏ ý cần một lượng than lớn để mang về đốt gạch, người mót than tên T., nói: “Tôi mới xuất hàng xong. Mấy ngày nay xe 3 chân nó quét nhiều quá. Nếu lấy vài trăm tấn thì ba bốn hôm nữa là có ngay.”

“Vấn đề dân cố tình vào nhặt than đã có clip báo đăng rồi, đây là vấn đề nguy hiểm đã yêu cầu mỏ nghiêm khắc xử lý. Nhưng họ tìm mọi cách để vào, mình không phủ nhận việc đó. Những cái gì còn tồn tại mình biết.”

Vậy than lấy từ mỏ nào, có đảm bảo chất lượng? “Than mót từ Mỏ than Khánh Hòa, chất lượng đảm bảo. Nếu lấy thì ba bốn hôm nữa gọi lại mà lấy,” ông T., nói.

Ngay sau cuộc gọi, ông Hùng nói: “Thông tin đó quá bình thường, không đánh giá được ông này lấy than ở mỏ nào, quanh đây có rất nhiều mỏ.”

Còn về thông tin tuồn than từ moong lên bãi thể để đội quân mót than vào bãi lấy, ông Hùng nói: “Vấn đề dân cố tình vào nhặt than đã có clip báo đăng rồi, đây là vấn đề nguy hiểm đã yêu cầu mỏ nghiêm khắc xử lý. Nhưng họ tìm mọi cách để vào, mình không phủ nhận việc đó. Những cái gì còn tồn tại mình biết.”

Trong khi đó, trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, ông Nguyễn Thế Giang, Phó Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Thái Nguyên cho biết, việc mót lại than từ bãi thải và buôn bán than ở ngoài mỏ thì còn liên quan đến nhiều ngành khác như quản lý thị trường, công thương.

“Sở Tài nguyên và Môi trường thì liên quan đến khai thác ngoài phạm vi hay không, ô nhiễm môi trường không. Còn các hoạt động trên bãi cần có sự kết hợp kiểm tra xử lý. Việc này chúng tôi sẽ kết hợp với các ngành kiểm tra, nếu phát hiện sẽ xử lý theo quy định của pháp luật,” ông Giang nói./.

Trong quá trình đột kích vào “thiên đường than lậu” tại tỉnh Thái Nguyên, bằng phương pháp nghiệp vụ riêng, nhóm phóng viên đã ghi lại được những hình ảnh thường ngày của những xưởng tuyển than bên ngoài Mỏ than Phấn Mễ. Qua đó phát hiện những sự thật khó tin nhưng có thật về cách vận hành của đường dây “ăn cắp” than công khai bằng những bản “hợp đồng ma” để lách luật theo hình thức bán sái thải để tuồn “vàng đen” ra ngoài trái quy định.

Cận cảnh đoàn xe tải “ăn cắp” than từ bãi thải

Tháng 3/2018, qua các mối quan hệ xã hội, chúng tôi đã được một người tên T., từng lái xe chở than ở Mỏ than Phấn Mễ (vừa nghỉ việc) chia sẻ về “đường dây” móc nối từ các “mắt xích” mỏ, để tuồn bán than ra ngoài.

T., cho biết: “Bọn ở mỏ nó thông đồng với nhau, móc nối giữa lái xe, bảo vệ, điều độ, chủ yếu là điều độ. Nếu than đẹp lên bãi thải đổ gọn một chỗ sau đó cho máy lên xúc luôn; những cái sái đổ lung tung sau đó gom lại xúc đi tới các xưởng tuyển than ngoài phạm vi quản lý của mỏ.”

Theo lời T., thông thường, người dưới moong sẽ múc lẫn cả than và đá, sau đó chở về các công ty xung quanh mỏ. Có những hôm xẩm tối còn múc nguyên than lên rồi chở ra khỏi moong.

“Ví như 17 giờ chiều, cứ khai thác vào vỉa là họ xúc, hoặc buổi trưa cũng vậy. Nay ở mỏ, người quản lý mới lên ghê lắm, nhưng cho vào chương trình là lại làm. Trước đây thì ông cũ họ làm ác lắm. Họ xúc lên và đi đổ ngay. Cái nhà ở rìa mong mỏ, có hôm múc lên đổ ở đó luôn, để mấy hôm rồi bán luôn.”

“Họ làm suốt ngày suốt đêm, chẳng chừa giờ nào, giữa thanh thiên bạch nhật…”

Để chứng minh cho câu chuyện của người công nhân lái xe đã nghỉ việc là đúng, nhóm phóng viên tiếp tục tìm đến gặp anh H., một người từng mở xưởng chế biến than bên ngoài mỏ Phấn Mễ với nguồn than được lấy từ mỏ.

Qua trao đổi, anh H., cho biết: “Nếu muốn lấy than từ mỏ thì chỉ cho mỗi bảo vệ mấy trăm nghìn, tùy vào loại than, bán không qua trạm cân, không có hợp đồng. Các công ty đang làm đều là từ ăn trộm ăn cắp về, hợp đồng mua ở bãi thải sau khi tuyển chứ không phải bãi thải của mỏ. Họ làm suốt ngày suốt đêm, chẳng chừa giờ nào, giữa thanh thiên bạch nhật…”

Từ những thông tin tiết lộ của những người từng vận chuyển, chế biến than ở ven Mỏ than Phấn Mễ, đầu tháng 3/2018, nhóm phóng viên có mặt tại khu vực khai thác lộ thiên của Mỏ than Phấn Mễ. Theo quan sát của chúng tôi, có khoảng 7-8 xưởng tuyển than tư nhân “sống ký sinh” ở xung quanh khu vực mỏ than Phấn Mễ.

Những xưởng tuyển than này, hàng ngày đã “điều động” những chiếc xe tải trọng lớn lên khu vực bãi thải của Mỏ than Phấn Mễ, chở một lượng rất lớn đất đá lẫn bột đen (nghi là than) về tập kết ngay trong xưởng. Sau đó, nguồn đất đá thải này được đưa lên dây chuyền sàng tuyển, rửa lấy than, “tuồn” ra thị trường tiêu thụ.

Trong buổi tiếp cận đầu tiên vào sáng 5/3/2018, chúng tôi đã ghi lại một video clip dài hơn 23 phút cận cảnh xe tải màu vàng mang biển kiểm soát 20C-017.22 (trên xe có ghi chữ T666) được một máy múc xúc đất đá màu đen từ bãi thải chở thẳng vào một xưởng chế biến than tư nhân ngay gần Mỏ than Phấn Mễ.

Khoảng một tháng sau, vào lúc 17 giờ 35 phút chiều 2/4/2018, chúng tôi tiếp tục ghi nhận xe tải mang biển kiểm soát 20C-011.20 đang đổ “hàng” (đất đá lẫn bột than) tại một xưởng tuyển bên ngoài mỏ. Ngày hôm sau, vào lúc 9 giờ 7 phút và 9 giờ 13 phút sáng 3/4/2018, tiếp tục ghi nhận các xe tải mang biển kiểm soát 20C-035.11 và 20C-035.91 vận chuyển sái từ bãi thải về xưởng tuyển bên ngoài mỏ.

Tại các xưởng tuyển “sống ký sinh” xung quanh khu vực Mỏ than Phấn Mễ, hoạt động tuyển rửa than cũng diễn ra rầm rộ. Tiếng máy sàng tuyển kêu vang cả một vùng trời. Ngoài đường, nước bùn than tràn lan đen như mực…

Sau hơn một tháng tiếp cận điều tra, phát hiện có người lạ, bỗng nhiên từ đâu ra đội bảo vệ xé vé, ghi chép lại các xe ra vào mỏ diễn ra rất bài bản-những hình ảnh nhiều ngày liên tiếp trước đó không thể bắt gặp. Nghi bị lộ, chúng tôi tạm thời rút khỏi khu vực “nóng” và hẹn ngày quay trở lại tìm hiểu tường tận hoạt động.

…xung quanh khu vực Mỏ than Phấn Mễ, hoạt động tuyển rửa than cũng diễn ra rầm rộ. Tiếng máy sàng tuyển kêu vang cả một vùng trời. Ngoài đường, nước bùn than tràn lan đen như mực…

Sau một thời gian “tạm lãnh,” đầu tháng 12/2018, nhóm phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus tiếp tục quay trở lại điều tra về hoạt động khai thác, đổ thải, tuồn than từ khu vực Mỏ than Phấn Mễ ra các xưởng tuyển rửa than bên ngoài khu vực mỏ.

Theo quan sát, cứ khoảng 40 phút lại có hai chiếc xe tải màu vàng, biển kiểm soát 20C-057.18 và 20C-071.20 chuyển sái (đất đá có lẫn than) từ khu vực bãi thải đi ra. Trên hai xe đó có dòng chữ Doanh nghiệp tư nhân thương mại Hải Bình chở thẳng từ bãi thải đổ tại một xưởng tuyển than tư nhân gần cầu treo Phục Linh.

Trong buổi chiều 15/12, có mặt tại bãi thải, chúng tôi tiếp tục ghi nhận rất nhiều xe tải chở “sái đen” từ lòng moong lên bãi thải đổ. Khi những xe này rút, những chiếc xe khác (thùng xe không chở gì) lại kéo lên bốc một lượng lớn đá và bột than về các khu xưởng tuyển than bên ngoài mỏ tập kết.

Chiều ngày 16/12, chiếc xe tải biển kiểm soát 20C-071.20 tiếp tục miệt mài lên bãi thải chở “hàng” về bãi tập kết ở đầu cầu. Cùng ngày, xuất hiện thêm xe tải biển kiểm soát 20C-067.26 tham gia với hành trình tương tự. Đáng nói là 16/12 là chủ nhật, mọi hoạt động của mỏ than Phấn Mễ đều tạm nghỉ!

Tiếp tục sang sáng 17/12, khi nhóm phóng viên chúng tôi tiếp cận bãi thải các xe theo lộ trình bãi thải Mỏ than Phấn Mễ – xưởng của Công ty Hải Bình hoạt động từ sớm, nhưng đến trưa bỗng thấy hoạt động này dừng lại. Nghi bị lộ, chúng tôi rời khỏi Mỏ than Phấn Mễ để về thành phố Thái Nguyên rồi đi đường vòng về phía trung tâm huyện Đại Từ để tiếp cận mỏ than qua xã Phục Linh chỉ để lại 1 nguồn tin riêng ở lại.

Đến khoảng 16 giờ 30 cùng ngày, nguồn tin ở mỏ báo ra đang có nhiều xe tải vào Mỏ than Phấn Mễ chở than lên đổ ở một số nơi quanh mỏ. Theo nguồn tin khẳng định, đó là than chứ không phải sái hay đá thải, chúng tôi vội vã quay lại.

Khi chúng tôi có mặt, nhìn xuống lòng moong, từng đoàn xe từ 5-7 chiếc, cứ một hai xe chở đá thải màu trắng lại có một xe than màu đen. Khi xe chở ra khỏi moong thì tỏa đi nhiều hướng khác nhau.

Theo bám chiếc xe tải màu xanh, biển kiểm soát 20C-048.45- thời gian được ghi nhận từ máy quay là 17 giờ 10 phút ngày 17/12- từ Mỏ than Phấn Mễ hướng thẳng lên bãi thải, rồi bất ngờ đổ xuống giữa ngã ba ven đường nguyên một xe than. Tại đây một chiếc máy xúc đang chờ sẵn để múc than lên xe tải của một xưởng tuyển ở ngoài mỏ.

Sử dụng “hợp đồng ma” để… “tuồn” than

Để rõ hơn về hoạt động vận chuyển sái thải và than nêu trên, ngày 18/12/2018, nhóm phóng viên quyết định mang hình ảnh và video clip đã ghi nhận được trong suốt hơn nửa năm qua tới gặp và làm việc với lãnh đạo Mỏ than Phấn Mễ.

Tiếp chúng tôi, ông Nguyễn Duy Khải-Phó Giám đốc Mỏ than Phấn Mễ cho biết, hiện mỏ than này đang khai thác theo hai công nghệ là hầm lò và lộ thiên (Bắc Làng Cẩm khai thác âm 210m, Làng Cẩm khai thác hầm lò âm 170m). Sản lượng mỗi năm mỏ được giao khai thác là 195.000 tấn.

“Riêng than mỡ ở mỏ tương đối hiếm, trữ lượng nhỏ nên sản lượng thấp. Đặc thù than mỡ là chỉ cấp cho gang thép, than luyện cốc, cốc luyện ra gang, gang làm ra phôi thép. Chúng tôi không được phép bán than ra ngoài, mà chỉ phục vụ vào công ty gang thép, mọi chi phí giá thành do gang thép hạch toán,” ông Khải nói.

Vậy nhưng, thực tế cho thấy, các loại “sái sau tuyển” mà Mỏ than Phấn Mễ bán đều được múc và vận chuyển từ dưới lòng moong mỏ than lên bãi thải, không qua khu vực nghiền tuyển của mỏ, mà đưa thẳng về các xưởng tuyển tư nhân ở bên ngoài.

Vẫn theo ông Khải, hiện Mỏ than Phấn Mễ sản xuất không đủ nên phải nhập khẩu thêm về lượng than đạt tiêu chuẩn về cốc. “Mỏ không bán cho cơ quan nào sản phẩm chính, còn sản phẩm phụ như sái sau tuyển, chúng tôi bán phục vụ dân sinh thôi. Các doanh nghiệp tư nhận mua bán sái của công ty đều có hợp đồng.”

Sau đó, vị Phó Giám đốc Mỏ than Phấn Mễ cũng cấp cho chúng tôi nhiều bản Hợp đồng kinh tế về việc mua bán sái thải và bã sái thải sau tuyển giữa Công ty Cổ phần Gang thép Thái Nguyên-Mỏ than Phấn Mễ với các công ty tư nhân như: Công ty trách nhiệm hữu hạn Công Hoàng Sơn; Chi nhánh Công ty Cổ phần Khai khoáng Miền Núi-Xí nghiệp than An Khánh Cù Vân; Công ty trách nhiệm hữu hạn Vũ Hải Lâm; Công ty trách nhiệm hữu hạn Thương mại và Vận tải Hải Bình… với nội dung tên hàng là “sái thải sau tuyển loại to (đá xít), bã sái thải sau tuyển than vừa và bã sái thải sau tuyển than 3B.”

Theo như nội dung tên hàng của các bản Hợp đồng kinh tế nêu trên, thì Mỏ than Phấn Mễ chỉ có thể bán sái thải sau tuyển (nếu được bán đúng như nội dung ghi trong hợp đồng), đó là đá xít, bã sái thải sau tuyển than vừa và bã sái thải sau tuyển than 3B. Vậy nhưng, thực tế cho thấy, các loại “sái sau tuyển” mà Mỏ than Phấn Mễ bán đều được múc và vận chuyển từ dưới lòng moong mỏ than lên bãi thải, không qua khu vực nghiền tuyển của mỏ, mà đưa thẳng về các xưởng tuyển tư nhân ở bên ngoài.

Trả lời câu hỏi sao xe của các doanh nghiệp được phép lên thẳng bãi thải để chở “hàng” về các xưởng tư nhân bên ngoài khu vực mỏ mà không như trong hợp đồng là “mua sái sau sàng tuyển” ở phân xưởng tuyển than của Mỏ than Phấn Mễ, ông Khải giãi bày: “Khai thác máy móc phải có cái chọn lọc, than tốt đổ vào bãi một, bãi hai, than xấu thì đổ vào bãi lấn đất, phải dùng lực lượng nhặt lại. Trong quá trình khai thác máy móc hoạt động thì việc lẫn than trên xe là có, khẳng định là có, nên người dân lên bãi nhặt là có. Còn xúc than lên bãi thải khẳng định không có, vì chúng tôi có hệ thống quản lý chặt chẽ, có người trên bãi thải, xe đi phải có vé, ngoài ra còn có quản đốc. Tổ chỉ huy ở dưới mỏ còn có một ông giám sát và quản lý than để phối hợp với công ty để giải quyết.”

“Thật ra khi có bóng dáng lãnh đạo vào là họ im hết, nhưng tại công trường, mỗi ca chỉ có một lãnh đạo…”  

Nhưng khi được phóng viên cho xem hình ảnh, ông Khải lại thừa nhận: “Những chuyện ăn trộm đúng là quản lý kiểu gì cũng có kẽ hở, ví như bịt cửa này nó khoét cửa kia, người ta gọi là mưu thầy vợ thợ, họ lắm mẹo, lắm bài lắm. Ở công trường không tránh khỏi trộm cắp được, chỉ có cách là làm sao để giảm thiểu đi thôi..”

“Thật ra khi có bóng dáng lãnh đạo vào là họ im hết, nhưng tại công trường, mỗi ca chỉ có một lãnh đạo,” ông Khải nói thêm.

Theo ông Khải, hiện có hai công ty đang chở thuê đất đá cho mỏ nên xe xuống moong là chuyện đương nhiên, các doanh nghiệp xung quanh hoạt động đều có giấy phép, mua bán. “Mỏ chỉ thuê bốc xúc và vận chuyển đất đá, chứ những xưởng xung quanh chúng tôi không liên kết với họ, họ chỉ mua những sái thải về họ nghiền,” ông Khải phân trần.

“Hợp đồng mua bán họ cho vào chỉ để lách luật”

Trên phương diện lãnh đạo chính quyền địa phương, trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Đình Khương, Phó bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Phục Linh, huyện Đại Từ cho biết: Trên địa bàn có 4 doanh nghiệp, trong đó 1 doanh nghiệp khai thác đá và 3 doanh nghiệp làm than ở xung quanh Mỏ than Phấn Mễ.

Khi được hỏi về hồ sơ của các doanh nghiệp tuyển than trên địa bàn, ông Khương nói: “Mình không có hồ sơ của các doanh nghiệp, thực ra mình không quản lý. Qua kiểm tra cơ quan chức năng cấp tỉnh, huyện giao cho xã kiểm tra, nên chỉ kiểm tra nhắc nhở thế thôi, khi vấn đề nóng ngoài tầm kiểm soát thì địa phương làm văn bản đề nghị huyện. Còn than có vận chuyển lên đó không mình không kiểm soát được, do đó là đất của mỏ, địa phương không giám sát được.”

Theo ông Khương, tại các kỳ tiếp xúc cử tri, ông cũng được nghe người dân phản ảnh, nhưng sự việc này do các cơ quan cuyên môn giải quyết, các báo cáo và đề án môi trường địa phương không nắm được. Mặc dù vậy ông Khương cũng thừa nhận: “Trong quá trình kiểm tra mình không yêu cầu ‘có thể’ là thiếu sót của địa phương..”

Còn ông Đặng Cương Quyết, Bí thư Đảng Ủy, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Cù Vân, huyện Đại Từ cho biết, trên địa bàn xã có doanh nghiệp Hải Bình thuê đất của dân, có cam kết bảo vệ môi trường theo yêu cầu của tỉnh, có giấy tờ đầy đủ. Chỉ có điều, trong quá trình làm thì gây bụi bẩn, bùn than tràn ra đường.

Ban đầu trao đổi với phóng viên là vậy, nhưng khi được hỏi là đã thấy các giấy tờ liên quan của công ty trên địa bàn bao giờ chưa, cũng như biên bản các lần kiểm tra, thì ông Quyết lại khẳng định: “Việc này liên quan liên quan đến cấp tỉnh, hoạt động của doanh nghiệp nằm ngoài tầm của xã, địa phương cũng không nắm được.”

“Vừa rồi huyện có đoàn kiểm tra nhưng mình không đi. Còn những thông tin anh em phản ánh hôm nay mình mới biết,” ông Quyết cho biết thêm.

Không chỉ cấp cơ sở tỏ ra ‘ngạc nhiên,’ mà ngay cả lãnh đạo Sở Tài nguyên và Môi trường Thái Nguyên khi nghe phóng viên thông tin và cho xem hình ảnh hoạt động vận chuyển, “tuồn” sái thải, than ở Mỏ than Phấn Mễ ra ngoài cũng tỏ ra “bất ngờ.”

“Việc này liên quan liên quan đến cấp tỉnh, hoạt động của doanh nghiệp nằm ngoài tầm của xã, địa phương cũng không nắm được.”

Tại buổi làm việc với phóng viên vào ngày 5/1/2019, ông Nguyễn Thế Giang, Phó Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Thái Nguyên cho biết: “Sở không cấp đề án bảo vệ môi trường cho đơn vị nào ở quanh Mỏ than Phấn Mễ. Việc vận chuyển trên bãi thải thì liên quan đến nhiều ngành khác nữa. Nếu vận chuyển xít, than thẳng từ mỏ, từ bãi thải ra ngoài thì cái này liên quan đến thất thoát tài nguyên khoáng sản, thất thoát thuế VAT theo sản lượng khai thác.”

Về nội dung bán sái, bã sái thải sau tuyển than của Mỏ than Phấn Mễ, ông Giang nói: “Anh biết câu chuyên ở đó là 3 gầu đá 2 gầu than, hoặc là chuyển lên bãi thải sẽ có đội quân mót ở bãi luôn. Anh sẽ rà soát lại vì Bộ Tài nguyên và Môi trường phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường nên phải xem có được phép bán xít đi không. Nếu không được phép mình sẽ thông tin để kiểm tra, xử lý việc đó.”

Còn về nội dung liên quan những hợp đồng bán sái, bã thải, sau khi nghe phóng viên trao đổi và xem hợp đồng, ông Giang và một cán bộ phòng khoáng sản của Sở Tài nguyên và Môi trường Thái Nguyên đều nhận định: “Ngay câu chữ trong hợp đồng đã thấy mập mờ rồi. Nếu bán sái thải như thông tin phản ánh trên là không được phép. Báo cáo đánh giá tác động môi trường quy định, đổ vào chỗ nào đó phải trồng cây. Chữ trong hợp đồng mua bán họ cho vào chỉ để lách luật…”

Với cách quản lý xã đổ huyện, huyện đổ tỉnh, môi trường đổ quản lý kinh tế… và sự ngỡ ngàng đến khó tin của các cơ quan chức năng địa phương, cứ thế hàng chục, thậm chí cả trăm tấn than ngày đêm được công khai thẩm lậu ra ngoài./.

Trong quá trình điều tra về than lậu tại các vùng mỏ Thái Nguyên, nhóm phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus liên tiếp nhận được tin báo rằng, hoạt động vận chuyển, tuồn bán xít than trái phép ở Quảng Ninh, thời gian gần đây cũng đang diễn ra rầm rộ bằng cả đường bộ và đường biển. Cuối tháng 12, chúng tôi quyết định xuôi về vùng đất cảng.

Sau gần hai tháng bám địa bàn, nhóm phóng viên đã phát hiện “thiên đường than lậu” với hàng chục điểm tập kết xít thải để tuyển than trái phép nằm trong Cụm Công nghiệp Cẩm Thịnh, thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh. Xít thải sau khi “tuồn” từ các mỏ than đến đây sẽ được đưa lên máy móc tuyển rửa lấy than bùn, rồi xuất bán đi khắp nơi ở trong nước, thậm chí xuất khẩu ra nước ngoài bằng tàu biển..

Điều đáng nói là, thực trạng trên diễn ra công khai ngay giữa ban ngày, hỏi người dân trên địa bàn phường Cẩm Thịnh, dường như ai cũng biết tới “thiên đường than lậu” này. Vậy mà, lãnh đạo chính quyền sở tại lại chối bay “sự thật” rằng “làm gì có bến bãi than lậu nào.” Vì sao vậy?

Hãy tưởng tượng “thiên đường than lậu” nơi đây như một lòng chảo khá lớn. Để đi hết chu vi trên phần đất bằng của lòng chảo bằng ôtô cũng phải mất cả giờ đồng hồ. Xung quanh lòng chảo, ở phía Bắc và Tây Bắc có khai trường của các mỏ than Cọc Sáu, Đèo Nai, Thống Nhất, Cao Sơn, Khe Chàm III; phía Đông giáp với Nhà máy nhiệt điện Cẩm Phả, hệ thống kho bãi, khu xử lý của Công ty tuyển than Cửa Ông – TKV, phía Đông và Đông Nam giáp với biển, là nơi có những cầu cảng để tàu ra vào chở “hàng.”

Trung tâm của lòng chảo là Cụm công nghiệp Cẩm Thịnh đang trong quá trình san lấp bằng hàng loạt đống xít thải đen óng. Hoạt động đổ thải, sàng tuyển, bốc than diễn ra rầm rộ như thể “đại công trường.” Tiếng máy xúc, máy tuyển rửa xít, còi tàu, xà lan lấy than kêu vang vẳng làm náo động cả vùng.

Chính sự phân bố dày đặc khai trường, bến bãi của các đơn vị khai thác, kinh doanh than nhà nước đã vô hình tạo “điều kiện cần” cho than lậu “cộng sinh” và phát triển. Tuy nhiên, muốn cộng sinh cũng phải phân rõ đẳng cấp. Loại “nhất đẳng” là loại có bến bãi hoàn toàn nằm trong khu vực bến bãi nhà nước, có thể “tàng hình” một cách chủ động. Đại diện của mô hình này phần lớn có bến bãi tập trung ở khu vực km6, phường Quang Hanh, thành phố Cẩm Phả.

 Loại “nhất đẳng” là loại có bến bãi hoàn toàn nằm trong khu vực bến bãi nhà nước, có thể “tàng hình” một cách chủ động.

Còn loại “nhị đẳng” tập trung ở ven vịnh Bái Tử Long với các đại diện như M., “Xít”, H., “Xăm”, T., “Bò”, D., “Than”… là loại có bến bãi hoàn toàn nằm ngoài khu vực bến bãi nhà nước. Một số hoạt động “ký sinh” ngay trong Cụm công nghiệp Cẩm Thịnh để tự do “xơi hàng.” Mặc dù vậy, nó chỉ cách biệt so với quần thể bến bãi nhà nước bởi một đoạn đường ngắn bằng cả đường bộ và biển. Vì vậy, mô hình cộng sinh “nhị đẳng” ít nhiều vẫn được hưởng chút lợi lộc “san sẻ” với tư cách là những bến bãi “hàng xóm” của các nhà nước.

Hoạt động than lậu tại lòng chảo rộng lớn nhưng thưa thớt dân này diễn ra cả ngày lẫn đêm, từ ngày này qua ngày khác. Ngoài những bãi, điểm tuyển rửa xít quy mô công nghiệp, áp dụng máy móc kỹ thuật hiện đại để tuyển, thì ẩn hiện giữa những “rừng” lau, vườn chuối ở ven Bái Tử Long còn có rất nhiều điểm người dân chỉ cần dùng máy bơm nước vào những đống xít là than bùn theo nước chảy xuống máng. Sau đó, chỉ cần vớt lên phơi khô là có thể xuất bán, vận chuyển bằng ôtô tải đi đường bộ, và tàu vận chuyển đường biển, tùy khối lượng khách hàng cần mua.

Sau nhiều ngày theo dõi, nhập vai điều tra, nhóm phóng viên đã ghi lại toàn bộ quá trình vận chuyển, hoạt động trái phép của những tổ chức, cá nhân tuyển rửa xít lấy than trái phép diễn ra rầm rộ một cách công khai. Chỉ tính thời điểm tháng 12/2018, trong và ngoài khu vực Cụm công nghiệp Cẩm Thịnh đã có tới gần 20 bãi, điểm tập kết, tuyển rửa xít lấy than trái phép.

Ấy vậy mà, khi gặp và trao đổi với ông Lâm Văn Dũng, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Cẩm Phú, thành phố Cẩm Phả về hoạt động nêu trên, ông Dũng lại khẳng định như đinh đóng cột rằng “ở trên địa bàn không có bến bãi trái phép nào cả.”

“Về mặt nhà nước, mình kiểm tra thường xuyên, mỗi tháng đích thân chủ tịch đi kiểm tra 3 đêm, trực 3 buổi. Rất yên tâm trong lĩnh vực quản lý, không có bến bãi trái phép nào cả. Như tại cụm công nghiệp 10/10, tỉnh và thành phố vừa kiểm tra xong, từ đất cát đến bến bãi nó sạch tinh luôn. Sáng nay cả Công an kinh tế xuống, người dân nhắn cho bí thư, cứ có thông tin mình đi kiểm tra ngay, gần đây Cẩm Phú làm rất tốt, mình kiểm tra thấy thế,” ông Dũng cười nói.

Tuy nhiên, khi nhóm phóng viên đề nghị Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường đi kiểm tra cùng để tận thấy hoạt động tuyển rửa từ các bãi, điểm tập kết xít, than trên địa bàn, ông Dũng liền từ chối với lý do “đang bận, đi đâu mình sẽ cho anh em đi cùng.”

Ngẫm nghĩ một lúc rồi ông Dũng nói tiếp: “Trước đây có bãi xít ở đấy, vừa rồi có một số doanh nghiệp như Công ty cổ phần kinh doanh than họ bàn giao hết đất. Riêng Cẩm Phú có 16 hécta ở khu vực đó. Hiện nay đang trong quá trình san lấp mặt bằng, chắc người ta sàng xảy ít xít.”

Chúng tôi tiếp tục đặt câu hỏi về việc sàng tuyển xít như vậy có được phép không? Nhưng vị Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Cẩm Phú chỉ im lặng.  

Trong lúc phóng viên đang trao đổi với ông Dũng, thì ông Nguyễn Thế Quân-Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Cẩm Phú (phụ trách môi trường) xuất hiện và cùng trao đổi. Như đã nghe câu chuyện của chúng tôi từ lâu, ông Quân liền nói: “Riêng về chỗ xít, đấy không phải là than, đấy là bã được sàng tuyển than rồi. Ngày xưa ta lu lèn lấp biển, giờ họ đào gom lại cái to thì bỏ đi, còn cái nhỏ người ta dùng nước rửa lấy cám xít để vận chuyển về trong quê tôi vôi, làm gạch để giảm chi phí, đó chỉ là tận dụng nếu không cũng làm đất đổ nền.”

Phóng viên lại đặt câu hỏi như vừa trao đổi với ông Dũng rằng việc sàng tuyển xít trên có được phép không? Xít lấy từ đâu, tại sao xít lại đen óng và sau khi tuyển rửa lại ra nhiều than bùn như vậy? Ông Quân trả lời rằng, từ khi cụm công nghiệp mới sinh ra, các điểm sàng tuyển bị tháo dỡ hết, hiện chỉ còn một cái cuối cùng là chỗ sát cụm công nghiệp. Một số trường hợp đã bị phạt rồi.

“Tôi phải nói thẳng là môi trường ở đó mắt trực quan nhìn vào là không được, nó không phải là bụi, mà ảnh hưởng bùn xuống dòng chảy. Trường hợp vi phạm sẽ xử phạt hành chính, nhưng anh em chúng tôi phạt không quá 5 triệu đồng. Thấy bức xúc nên có phạt hai ba lần,” ông Quân nói thêm.

Vẫn lời đề nghị lãnh đạo phường cùng đi kiểm tra thực tế, nhưng ông Quân không những không hợp tác, còn đặt lại câu hỏi và nói: “Nếu kiểm tra bây giờ anh có nghiệp vụ gì về than, anh phân biệt thế nào là than, anh cứ đen là than. Hai nữa người ta nói về nguồn gốc, chúng tôi đã nói rồi, sở dĩ cụm công nghiệp người ta đang bóc cái nền lên để làm đường, ra thấy đang làm đường. Trong khi đó họ vun cái đấy lên để đưa ra mép biển, trong quá trình đó người ta tận dụng để đưa lên sàng tuyển, đưa vào nước để sục lấy ‘cái nhẹ’ nó chảy theo nước đó ra.”

Trước yêu cầu của phóng viên, ông Quân cực chẳng đã cùng một cán bộ khác lấy xe máy phóng một mạch ra khu vực Ban quản lý Cụm công nghiệp Cẩm Thịnh. Ngay khi vào khỏi cổng ban quản lý, ông Quân bất ngờ rẽ vào nói chuyện trước với một người thanh niên là chủ của một điểm tuyển rửa xít ở trong cụm công nghiệp.

Trong lúc chờ ông Quân nói chuyện, chúng tôi quan sát thấy ngay trong cổng Ban quản lý là đống than lớn đến khoảng vài nghìn tấn. Xung quanh, xe tải, máy xúc, máy sàng tuyển rửa, cùng hàng chục công nhân đang vận hành máy móc tuyển xít lấy thân hoạt động ầm ầm. Dù thấy lãnh đạo phường xuống kiểm tra nhưng mọi hoạt động vẫn diễn ra. Nước thải trong quá trình tuyển rửa xả thẳng xuống cống 4 cửa rồi chảy ra Vịnh Bãi Tự Long, khiến nước biển đen như mực.

Thấy phóng viên đang ghi hình, ông Quân vội vàng đi ra, vừa đi vừa quát lớn “đã bảo phải dừng trước ngày 31/12/2018 rồi sao đến bây giờ vẫn làm thế này, khẩn trương dừng ngay…” Lời Phó Chủ tịch phường vừa dứt, ông chủ của bãi tập kết tuyển rửa xít lấy than cười làm hòa: “Thầy hôm nay nóng thế,” rồi quay sang bảo với chúng tôi: “Bọn em cũng sắp nghỉ rồi.”

“Người ta làm khổ lắm, làm được cân đó nhục lắm, nói thẳng với anh em thế. Họ chở ở đâu đến để xử lý. Sau đó than bùn vét lên để đông đặc lại để chở về quê bán, câu chuyện là từ đó chứ không phải than nguyên khai đâu…”

Sau gần 30 phút chúng tôi và ông Quân cùng rời khỏi hiện trường, suốt quãng thời gian đó mọi hoạt động tuyển rửa xít lấy than vẫn diễn ra bình thường. Cũng không có một biên bản nào được lập để yêu cầu bãi tuyển này dừng hoạt động tuyển rửa xít lấy than trái phép.

Bất ngờ hơn là, trên đường rời khỏi hiện trường, ông Quân còn nói với chúng tôi rằng: “Người ta làm khổ lắm, làm được cân đó nhục lắm, nói thẳng với anh em thế. Họ chở ở đâu đến để xử lý. Sau đó than bùn vét lên để đông đặc lại để chở về quê bán, câu chuyện là từ đó chứ không phải than nguyên khai đâu. Còn về nguyên tắc nghiêm cấm toàn bộ không có bến bãi chế biến. Chứ bây giờ đào được gánh than nhục lắm, nước đó bơm lên nước ngập tận cổ, nhục lắm.”

Chúng tôi tiếp tục đề nghị ông Quân cùng đi kiểm tra tiếp tại 4 bãi tập kết và tuyển rửa xít lấy than khác nằm trong và ngoài Cụm công nghiệp Cẩm Thịnh. Đến đâu thì ông Quân mà người cán bộ đi cùng cũng vào trước gặp các trùm than lậu có lẽ là để yêu cầu tạm dừng. Nhưng chắc do quá bất ngờ nên mọi hoạt động bốc xúc, tuyển rửa xít lấy than tại các bãi vẫn tiếp tục vận hành theo guồng quen thuộc cho đến khi chúng tôi lấy các phương tiện ghi hình ra tác nghiệp.

Ghi nhận tại hiện trường các bãi này cho thấy, có rất nhiều xe tải, máy xúc, máy sàng tuyển bên cạnh các đống xít “khổng lồ” cao như nóc nhà cấp 4. Mỗi điểm có hàng chục người tụ tập, đó là công nhân cùng đội quân canh gác với điệu bộ hình dáng ăn mặc vô cùng “anh chị giang hồ.”

Sau khi kiểm tra thực tế, ông Quân thừa nhận tất cả những bãi đó đều hoạt động trái phép, nhưng “phường chỉ ‘quản lý hộ’ do những điểm tuyển xít lấy than này thuộc địa phận của phường, việc quản lý chính thức là thuộc cấp nhà nước.”

“Trước đây, về xít, Cẩm Phả cho 6 điểm tận thu tận dụng là của Công ty than S.H và Công ty than T.L thuộc Tổng Công ty Đông Bắc. Còn năm nay có cụm công nghiệp vào làm tôi dẹp hết. Chỗ các điểm tuyển rửa vừa xem, theo bản đồ là của Cẩm Thịnh, nhưng chúng tôi không phải đổ lỗi cho nhau. Đâu cũng có sự quản lý nên chúng tôi có sự phối hợp. Đó là bãi Cẩm Thịnh chứ có phải của mình đâu,” ông Quân giãi bày thêm.

Lời ông Quân nói là vậy, nhưng khi mang nội dung thông tin trên tới gặp lãnh đạo Ủy ban Nhân dân phường Cẩm Thịnh, ông Bùi Đình Việt-Phó Chủ tịch phường lại một mực khẳng định trụ sở cụm công nghiệp, những bãi, điểm tập kết và tuyển rửa than mà ông Quân đưa phóng viên đi kiểm tra hoàn toàn nằm trên đất của phường Cẩm Phú chứ không phải của Cẩm Thịnh!.

“Phần nào liên quan đến đất của chúng tôi quản lý là chúng tôi vẫn phải kiểm tra, tránh tình trạng vận chuyển than trái phép hoặc mua về sàng sảy. Vừa rồi có điều chỉnh địa bàn thì toàn bộ mặt bằng cụm công nghiệp là của phường Cẩm Phú. Trước đây có 6 hộ của Cẩm Thịnh, nhưng bây giờ đã điều chỉnh lại, anh Dũng Chủ tịch Cẩm Phú là người đi điều chỉnh,” ông Việt khẳng định như đinh đóng cột.

Sau khi xem hình ảnh nhóm phóng viên cung cấp, ông Việt tiếp tục khẳng định: “Trong khu đấy (Cụm công nghiệp Cẩm Thịnh) có 4-5 hộ đang sàng sảy tạp nham. Đầu năm, chúng tôi đã kiểm tra toàn bộ tổng thể, cả Cẩm Phú và Cẩm Thịnh cùng phối hợp, bên Cẩm Thịnh là hộ ông Lê Công Lợi. Hiện tại đất này ông ấy quản lý. Hộ này đang lọc rửa xít. Họ không được phép làm, chúng tôi đã cho lập biên bản và xử phạt hành chính, đây có thể là họ lén lút làm tiếp.”

“Ở Cẩm Thịnh đã có thanh tra nhưng chưa có kết luận. Đồng chí lãnh đạo trực tiếp đang không có nhà và chương trình làm việc lịch kín hết rồi, các phóng viên cứ để điện thoại lại khi nào đặt được lịch chị sẽ gọi…”

Để rõ hơn về “quả bóng trách nhiệm” nêu trên, nhóm phóng viên tiếp tục đặt lịch làm việc với lãnh đạo thành phố Cẩm Phả. Tuy nhiên, sau khi nắm bắt nội dung công việc, bà Nguyễn Thị Minh Huyền-Phó Chánh Văn phòng Ủy ban Nhân dân thành phố Cẩm Phả nói: “Ở Cẩm Thịnh đã có thanh tra nhưng chưa có kết luận. Đồng chí lãnh đạo trực tiếp đang không có nhà và chương trình làm việc lịch kín hết rồi, các phóng viên cứ để điện thoại lại khi nào đặt được lịch chị sẽ gọi…”

Tuy nhiên, cho đến nay, sau gần 3 tháng đặt lịch, chúng tôi vẫn chưa nhận được thông tin phản hồi từ phía Ủy ban Nhân dân thành phố Cẩm Phả.

Ở góc độ cấp tỉnh, phóng viên đã liên hệ với ông Đặng Huy Hậu-Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Ninh, sau đó được đồng chí thư ký giới liệu gặp ông Nguyễn Ngọc Thu-Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường. Sau khi tiếp nhận thông tin, ông Thu lại giao ông Phạm Văn Cường-Phó Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường làm việc. Qua trao đổi, ông Cường cho biết: “Không biết về ‘thiên đường than lậu’ nêu trên vì chưa được cấp huyện, phường báo cáo.”

“Chúng tôi sẽ yêu cầu thành phố Cẩm Phả kiểm tra và thông tin tới phóng viên,” ông Cường nói, nhưng cũng tương tự phía Thành phố Cẩm Phả, thời gian cứ trôi mà thông tin từ Sở Tài nguyên và Môi trường vẫn bặt vô âm tín./.

Tiếp tục tìm hiểu về “thiên đường than lậu” ở Cụm công nghiệp Cẩm Thịnh, thành phố Cẩm Phả, nhóm phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã nhận được nhiều luồng tin từ người dân về danh tiếng của hai người phụ nữ tên P.T và L “Xít.”- hai “bà trùm” có tiếng đang sở hữu bãi xít “khổng lồ” lớn nhất nhì tỉnh Quảng Ninh, do Công ty tuyển than Cửa Ông-TKV thải ra khoảng 1 triệu tấn xít/năm.

Theo quy trình, mỗi khi đoàn tàu chở xít cập bãi (ven Bãi Tự Long, sát Cụm công nghiệp Cẩm Thinh), những chiếc máy xúc, máy ủi lại kéo đến “ăn hàng.” Sau đó, xít được đưa lên máy tuyển rửa tại chỗ để lấy than đem bán, hoặc gián tiếp bằng cách bán xít cho các đơn vị khác tuyển rửa, đưa đi tiêu thụ… trong và ngoài nước.

Điều đáng nói là, hoạt động tuyển rửa xít, xuất bán than trên hoàn toàn “lậu,” nên hai bà trùm chỉ nhận lời xuất “hàng” với số lượng lớn. Nếu vận chuyển bằng đường biển, mỗi đơn hàng phải lên tới hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tấn.

“THIÊN ĐƯỜNG THAN” MỖI NĂM THẢI MỘT TRIỆU TẤN XÍT

Qua tìm hiểu được biết, tại “thiên đường than” ở thành phố Cẩm Phả hiện đang có hàng chục Công ty than thuộc Tập đoàn TKV hoạt động, khai thác gồm: Đèo Nai, Thống Nhất, Cao Sơn, Cọc 6, Tây Nam Đá Mài… Than sau khi đào, múc lên từ các mỏ sẽ được chở về Công ty tuyển than Cửa Ông.

Mỗi năm, Công ty tuyển than Cửa Ông tuyển ra khoảng 9 triệu tấn than, trong đó, có khoảng 1 triệu tấn xít sau tuyển được chở đến bãi xít nằm trên địa bàn phường Cẩm Thịnh, thành phố Cẩm Phả. Và, người đứng ra tiếp quản, sở hữu bãi xít “khổng lồ” này chính là hai “bà trùm” than lậu P.T và L “Xít.”

Trong vai người đi mua than, ghé vào quán ven đường đối diện trạm thu phí… dò hỏi, chúng tôi được bà chủ quán nước thông tin tường tận từ phương thức vận chuyển xít, than đến số điện thoại cá nhân của bà trùm P.T.

“Than ở đây lấy từ các mỏ, tuỳ vào mối quan hệ của từng người. Hàng ngày thấy xe chạy ầm ầm qua đây. Người ta cũng chở cả từ trên km6 phường Quang Hanh (‘thiên đường than lậu’ vừa bị ‘khai tử’) xuống. Không chỉ bán trong nước đâu, bà P.T còn xuất khẩu than ra nước ngoài. Muốn mua than, điện cho bà í nhé, số điện thoại 0937…06. Ở đây chỉ có bà ấy là làm lớn nhất…,” bà chủ quán nước chia sẻ.

Những hoạt động này diễn ra cả ngày lẫn đêm. Tàu ra vào cảng liên tục.   

Từ thông tin của bà chủ quán nước, những ngày cuối tháng 12/2018, nhóm phóng viên tiếp cận bãi xít thải, một bên đã được quy hoạch xây dựng cụm công nghiệp (đơn vị thi công đang xây dựng cơ sở hạ tầng), một bên là bãi chứa xít của Tuyển than Cửa Ông. Ở bãi xít, ngày nào cũng có tàu của Công ty tuyển than Cửa Ông chở xít ra đổ, chất thành từng đống cao như núi, rộng vài héc ta.

Ngay sau khi đoàn tàu hỏa đổ xít đen óng xuống bãi, những chiếc máy xúc cỡ lớn lại kéo tới xúc lên ô tô rồi chở thẳng ra cảng. Tại cảng có hai chiếc máy cẩu bốc xít lên những chiếc xà lan và tàu vài trăm nghìn tấn mang số hiệu ở các tỉnh Hải Dương, Nam Định, Thái Bình chở đi tiêu thụ bằng tàu biển.

Những hoạt động này diễn ra cả ngày lẫn đêm. Tàu ra vào cảng liên tục. Thậm chí có cả tàu mang số hiệu của nước ngoài cũng luôn chờ sẵn tại cảng.

Không chỉ xít được chở đi, trên bãi còn nhiều đội quân mót than nhặt than cục để ra từng đống. Hàng loạt máy sàng tuyển cùng máy xúc, ô tô tải, máy bơm nước ra sức tuyển xít lấy than như một đại công trường. Than sau khi tuyển được dồn thành đống, sau đó một loạt xe ôtô tải trọng lớn tới “ăn hàng” rồi tỏa đi khắp nơi. Có những xe chở thẳng ra cảng đổ lên tàu, vận chuyển bằng đường biển.

HÀNH TRÌNH TIẾP CẬN “BÀ TRÙM THAN LẬU” NỨC TIẾNG ĐẤT MỎ

Ngỏ ý muốn mua một lượng than lớn (khoảng 5-7 trăm tấn) vận chuyển vào Cửa Lò, chúng tôi gọi điện cho “bà trùm” P.T để hỏi giá cả và phương thức vận chuyển. Tuy nhiên, lượng than mỗi tháng cần mua mà chúng tôi nghĩ là “khủng khiếp” ấy lại chỉ là một con số nhỏ, lẻ với “bà trùm” P.T. Qua điện thoại, “bà trùm” gằn giọng: “Vào đó vận chuyển bằng đường biển, nhưng 5-7 trăm tấn thì chạy gì. Ít quá.” Cũng có lẽ vì “ít quá” nên “bà trùm” dập tắt luôn điện thoại.

Tiếp tục nhiều lần liên hệ thương thuyết về số lượng, đến cuối 12/2018, chúng tôi đã hẹn được “bà trùm” P.T trước cổng bệnh viện Cọc 7 (Bệnh viện đa khoa khu vực Cẩm Phả). Qua điện thoại, bà mời chúng tôi lên xe để trao đổi. Trên xe còn một người lái xe đội mũ cối, đeo kính đen, hàng ghế sau có một người thanh niên thân hình vạm vỡ.

“Mua được. Than chị lấy từ mỏ Đèo Nai. Nhưng xe bọn em phải chạy ra. Trong mỏ thì rẻ hơn, nhưng khâu vận chuyển bọn em có đủ tầm để chạy không. Trong mỏ này, không cần đến hoá đơn…”

Mới bước lên xe, chưa kịp chào hỏi làm quen thì người lái xe đã thăm dò: “Các anh sao lại có số điện thoại của chị thế, các anh ở Vinh mà đi xe biển 30E à?” Chúng tôi giải thích là có bạn ở Hà Nội cho mượn xe nên người lái xe không hỏi nữa.

Sau đó, lái xe đưa chúng tôi thẳng về phía trung tâm thành phố Cẩm Phả, qua nhiều con đường nhỏ ngoằn nghèo khiến cánh nhà báo trẻ chúng tôi khá lo lắng. Người lái xe quay lại nói tiếp: “Các anh là người trên bộ đúng không, hay là nhà báo?” Thấy chúng tôi cười, gã lái xe nói tiếp: “Không, anh hỏi thật, mới đầu gặp nhau mà đã có số điện thoại của chị (bà trùm P.T), thấy lạ.”

Chưa kịp trả lời thì người đàn ông ngồi bên cạnh có điện thoại. Nội dung cuộc điện thoại trao đổi về giá mua bán than với số lượng vài chục nghìn tấn, than ở Cẩm Phả, xuống hàng tại Đồng Nai và Hồ Chí Minh. Sau đó, bà trùm P.T yêu cầu người này gọi cho một người tên là Mão, để “hỏi xem chỉ tiêu của ông còn không?”

Sau cuộc điện thoại, người đàn ông báo với bà P.T rằng: “Anh ấy nói chỉ tiêu năm nay chỉ còn 600 tấn thôi, khi nào lấy thì thông báo.”

Trở lại câu chuyện, sau khi nghe chúng tôi ngỏ ý muốn mua than về đốt gạch ở Cửa Lò, “bà trùm” P.T nhanh miệng nói: “Bây giờ, bọn em xem nhà máy đốt nhiệt gì, chứ chưa nắm được thì khó lắm, giá thì đơn giản thôi. Nhưng giờ không biết nhà máy đốt cái gì, 6.000 hay 3.000, 4.000, nhiệt ấy, 4a, 4b, ví dụ thế. Cám 4a, 4b là đắt nhất, xong đến cám 5, cám 7. Bọn em hỏi xem rồi bảo chị.”

Tuy nhiên về số lượng “bà trùm” P.T rõ ràng: “Đường biển vào Cửa Lò thì không vấn đề nhưng số lượng 5-700 tấn thì tàu cỡ đó không chạy được còn đường bộ thì tốn chi phí vận chuyển.”

Tại hiện trường, hoạt động đổ xít, bốc xúc, tuyển rửa, vận chuyển xít, than đi tiêu thụ bằng cả đường bộ và đường biển vẫn luôn diễn ra nhộn nhịp từ ngày này qua ngày khác.

Khi đặt vấn đề mua than trong các mỏ của TKV “bà trùm” khẳng định chắc nịch: “Mua được. Than chị lấy từ mỏ Đèo Nai. Nhưng xe bọn em phải chạy ra. Trong mỏ thì rẻ hơn, nhưng khâu vận chuyển bọn em có đủ tầm để chạy không. Trong mỏ này, không cần đến hoá đơn…”

Khẳng định để lấy được than từ các mỏ và vận chuyển được phải “có tầm,” “bà trùm” P.T bảo: “Ngày xưa chị chuyên bán than sang Trung Quốc bằng đường biển, nhưng năm nay thôi rồi. Giờ nói chung khó khăn lắm, không có nhiều hàng. Tàu chỉ chở 1.000-2.000 tấn. Bây giờ đi cóp đi nhặt dồn vào ít một.”

Đang dở câu chuyện thì điện thoại “bà trùm” rung lên. Vừa bấm máy nghe thì đầu dây bên kia nói: “Nó không chạy, chắc nó sợ mấy nhà báo hôm nay xuống đây…” Sau đó “bà trùm” tắt máy, nhìn chúng tôi một lúc với vẻ mặt nghi ngờ rồi bảo “Chị có việc phải đi, hẹn bọn em dịp khác.”

Ngoài “bà trùm” P.T, thì tại bãi xỉ than của Công ty tuyển than Cửa Ông còn một người phụ nữ “nổi tiếng” được nhắc đến chẳng kém, đó là bà L “Xít.” Thông qua một mối quen, chúng tôi xin được số điện thoại của bà L., và gọi điện trao đổi.

Chia sẻ qua điện thoại với khách, bà L., cho biết vị trí bãi xít của Tuyên than Cửa Ông nằm trên đất của gia đình, gần điểm của bà trùm P.T (theo như lời bà T., giới thiệu thì bà trùm P.T là đứa em xã hội). Than của bà chủ yếu tuyển từ xít ra nên không đẹp, nhưng nếu làm gạch cũng được, than được bán với giá 960.000-970.000đ/tấn. Xít thì bán theo khối 60.000đ/khối.

“Ở đây người ta chạy (xít) ra bao nhiêu thì có từng đấy, nó thuộc về nhà máy tuyển than cửa Ông. Không có hoá đơn đâu, bọn chị làm gì có hoá đơn. Tàu 5-6 trăm tấn chở đi Hải Dương với ở gần gần đây. Chứ đi Nghệ An ít cũng phải tàu nghìn tấn chị mới chở,” “bà trùm” L., “xít” nói.

Ngay sau cuộc điện thoại, chúng tôi tiếp tục mục sở thị bãi xít “khổng lồ” của hai bà trùm P.T và L “Xít.” Tại hiện trường, hoạt động đổ xít, bốc xúc, tuyển rửa, vận chuyển xít, than đi tiêu thụ bằng cả đường bộ và đường biển vẫn luôn diễn ra nhộn nhịp từ ngày này qua ngày khác.

VAI TRÒ CỦA TUYỂN THAN CỬA ÔNG TRONG VIỆC BÁN XÍT, THAN?

Ngày 28/12/2018, đem thông tin ghi nhận được tại “thiên đường than lậu” tới trao đổi với lãnh đạo Công ty tuyển than Cửa Ông. Tại đây, ông Toản-Phó Chánh văn phòng Công ty cho biết lãnh đạo đang đi vắng và hẹn lịch sáng hôm sau.

Ở góc độ cá nhân, ông Toản cho biết trong thời gian tới, chương trình kế hoạch của tập đoàn là chở xít lại mỏ, còn xử lý như nào thì chưa biết.

“Theo công nghệ sàng tuyển xong sẽ chở về mỏ, mình khai thác về than có lẫn đất đá. Than khai thác từ tất cả các mỏ thuộc Tập đoàn TKV chở về đây tuyển, mỗi năm tuyển khoảng 9 triệu tấn, năm nay khả năng chương trình của Tập đoàn cũng như lãnh đạo công ty sẽ tăng lên. Chương trình đưa xít về mỏ là chương trình của Tập đoàn để không gây ảnh hưởng đến môi trường, hoàn nguyên lại để trồng cây keo,” ông Toản nói thêm.

Làm việc với nhóm phóng viên vào sáng 29/12, ông Phạm Thanh Tùng-Phó Giám đốc Công ty tuyển than Cửa Ông cho biết: “Nhiệm vụ chính của Công ty tuyển than Cửa Ông nhiệm là sàng tuyển. Than các mỏ đem về đây tuyển ra đá thải, vừa rồi tỉnh kiểm tra hết các khu vực bãi xít để phân định xem hoạt động trên bãi xít như thế nào cũng như quản lý đất đai như nào. Đợt đó mình cũng đi cùng đoàn.”

Ông Tùng cũng khẳng định, theo kết luận của chánh thanh tra tỉnh, Tuyển than Cửa Ông không quản lý tí đất nào ở khu vực bãi xít. Có một số khu sàng tuyển xít gần bãi xít thì đất quản lý hiện tại theo tỉnh giao cho thành phố, rồi thành phố giao cho Phường Cẩm Thịnh. Còn tuyển than trước đây đổ thải theo giấy phép của tỉnh, tỉnh ký đó không phải thuê của dân.’

“Vừa rồi mình đã bàn giao cho cụm công nghiệp san lấp, chứ Than Cửa Ông không quản lý đất đai. Ở đó nó rộng lắm, có khu cảng, phải địa chính mới nắm được. Nếu thành phố và địa chính cho hộ gia đình người ta làm phải có giấy phép chứ Than Cửa Ông không đồng ý cho ai làm cả,” ông Tùng nói thêm.

Về việc đổ xít ra “thiên đường than lậu,” ông Tùng cho hay: “Từ trước tới nay vận chuyển xít ra đó bằng hệ thống toa xe tự lật. Tuyển than Cửa Ông không quản lý khu đó. Chỗ đó xít thải ra theo tiêu chuẩn Việt Nam, vì trước đó đã có bộ phận giám định kiểm tra mẫu rồi mới đưa ra bãi thải chứ không phải có than chuyển ra đó. Yên tâm là Tuyển than Cửa Ông làm rất chắc chắn.”

“Chỗ này liên quan đến quản lý của chính quyền, chúng tôi không biết.”

Khi chúng tôi đề cập thông tin về việc nhiều điểm sàng tuyển xít đang hoạt động trái phép trên bãi đổ xít thải của Tuyển than Cửa Ông, gây thất thoát tài nguyên khoáng sản của quốc gia, trong khi giữa chính quyền địa phương lại chưa phân định rõ ràng ai là người đang quản lý đất cũng như tài sản trên đất, ông Tùng cho hay: “Chỗ này liên quan đến quản lý của chính quyền, chúng tôi không biết.”

Trước đó, khi trao đổi với ông Phong, Chánh văn phòng Công ty tuyển than Cửa Ông qua điện thoại, phóng viên đã thông tin việc bán xít thải cũng như sàng tuyển xít lấy than trái phép, ông Phong có nhắc đến tên hai bà trùm than lậu là L “Xít” và bà P.T đang là chủ khu đất đó.

Tuy nhiên khi làm việc với ông Tùng thì ông khẳng định không biết đó là hộ nào: “Mình không biết hộ đó là hộ nào, chắc anh Phong anh nghe thông tin phong phanh ở đâu. Đất nếu một là giao cho doanh nghiệp bên mình quản lý mình biết ngay, hai là giao cho địa phương quản lý. Xít mình đổ ra phục vụ san lấp, bãi xít đó rất rộng, mình đổ từ lâu rồi. Việc quản lý tiếp ở đó là địa phương quản lý, địa phương chịu trách nhiệm, đất của địa phương mà.”

Suy nghĩ một lúc rồi ông Tùng chia sẻ tiếp: “Bãi rộng thế họ hoạt động như nào sao biết được, mỗi năm công ty thải ra đó khoảng 1 triệu tấn. Xít thải ra theo tiêu chuẩn chỉ là xít, trong viên xít có lẫn tạp chất, khẳng định là xít thải một trăm phần trăm. Bây giờ tỉnh yêu cầu Tuyển than Cửa Ông hết 2019 làm thủ tục quy hoạch kéo người theo đường sắt chở xít vào mỏ. Nếu không làm xong thì tỉnh yêu cầu dừng không đổ thải nữa. Và không đổ thải thì phải dừng nhà máy tuyển.”

“Việc đó liên quan đến cảng biển và nhiều thứ khác, chúng tôi chỉ đổ thải thôi chứ không có mối liên hệ hay quan hệ gì cả. Bãi rộng mênh mông như thế làm sao chúng tôi biết được…

Trả lời câu hỏi do phóng viên đặt ra về vị trí Tuyển than Cửa Ông đang ở đâu trong câu chuyện xít thải đó là tài nguyên của nhà nước, nhưng cá nhân lại vô tư tuyển rửa, tuồn bán trái phép bằng cả đường bộ và đường biển với số lượng rất lớn… ông Tùng lập luận: “Việc đó liên quan đến cảng biển và nhiều thứ khác, chúng tôi chỉ đổ thải thôi chứ không có mối liên hệ hay quan hệ gì cả. Bãi rộng mênh mông như thế làm sao chúng tôi biết được. Quyết định đổ thải của tỉnh giờ đã giao hết cho thành phố, phường nói chúng tôi thuê đất của dân là không đúng, chúng tôi được phép đổ theo các quyết định của tỉnh. Chúng tôi làm đúng!”

Trong khi đó, ở phía địa phương cấp cơ sở, ông Nguyễn Hồng Chương-cán bộ địa chính phường Cẩn Thịnh lại cho rằng: “Bây giờ họ không có văn bản tỉnh cho mượn đất thì làm sao họ làm được. Bây giờ tôi mang đồ của tôi đổ vào sân nhà anh thì anh có nghe không. Tuyển Than Cửa Ông trả lời như thế là rất vô trách nhiệm, là không đúng.”

Cũng nội dung này, trao đổi với phóng viên, ông Bùi Đình Việt-Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Cẩm Thịnh chia sẻ: “Xít của Tuyển than Cửa Ông có ô số 5 và số 3. Hiện số 3 vẫn là xít thải, số 5 hiện tại cụm công nghiệp lấy toàn bộ, san lấp mặt bằng xong rồi. Còn toàn bộ ô số 3 là đất của nhà bà L. Toàn bộ xít đấy được vận chuyển ra ô đất đó. Xít đổ ra thì bà ấy quản lý, Cửa Ông ký hợp đồng với nhà bà ấy để đổ xít ra và xử lý, tận dụng lại.”

Như vậy, trong khi chính quyền địa phương và Công ty tuyển than Cửa Ông chưa bên nào chịu trách nhiệm quản lý bãi xít thải mỗi năm tiếp nhận cả triệu tấn, thì ngày này qua ngày khác trong suốt nhiều năm qua nguồn tài nguyên không nhỏ của Quốc gia đã “được” hai “bà trùm” P.T và L “Xít” tuyển xít lấy than tuồn bán đi khắp nơi cả trong lẫn ngoài nước../.

Ngày 10/12/2018, “thiên đường than lậu” tồn tại suốt một thập kỷ tại km6 (Quang Hanh, Cẩm Phả, Quảng Ninh) đã chính thức bị khai tử theo quyết định của Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả, nhưng vào những ngày cuối tháng 12/2018 và tháng 2/2019, ở nhiều thời điểm khác nhau mà nhóm phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus có mặt tại khu vực này, máy móc phục vụ tuyển rửa xít lấy than vẫn vô tư công khai hoạt động…

Than lậu – “nồi cơm ngon” khó bỏ?

Ngược lại thời gian cách đây 10 năm, sự kiện 104 tàu than bị bắt giữ năm 2008 cùng với các cuộc điều tra kéo dài hàng năm trời đã phần nào làm giãn đoạn phong trào than lậu. Tuy nhiên, “trận chiến” này dẫu được cho là rất mạnh tay này thực chất mới chỉ đánh vào “nồi cơm” của những trùm than bé nhỏ và chỉ đủ làm chao đảo một phần bến bãi của than lậu ở các khu vực của tỉnh Quảng Ninh.

Những “ông trùm” quyền lực thật sự thì vẫn bình yên và như chưa từng gián đoạn “sứ mệnh” tẩu tán than lậu từ năm nay qua năm khác. Các bến cảng than lậu tại km6 này hoạt động bằng hình thức núp bóng dưới các loại giấy phép theo kiểu thu mua chế biến, tận thu đất đá xít mỏ, than mót… Các loại giấy phép này đã tiếp tay cho ông chủ các bến bãi hợp thức hóa nguồn than trôi nổi và trộm cắp từ các than mỏ trong khu vực để tuồn đi khắp nơi.

Có thể nói, tình trạng vận chuyển và buôn bán trái phép xít, than ở Quảng Ninh diễn ra thường lệ, y như “nồi cơm” đến bữa phải ăn. Nhìn lại quãng thời gian 20 năm qua thì thấy rõ một điều là vài ba năm, than lậu lại rộ lên. Tuy các lực lượng chức năng đã truy bắt được khá nhiều vụ nhưng chưa bao giờ ngăn chặn triệt để.

Có thể nói, tình trạng vận chuyển và buôn bán trái phép xít, than ở Quảng Ninh diễn ra thường lệ, y như “nồi cơm” đến bữa phải ăn.

Ghi nhận của nhóm phóng viên tại “Thiên đường than lậu” ở km6, phường Quang Hanh vào những ngày đầu năm 2019, các điểm tuyển rửa máy móc nằm sâu trong vịnh Bái Tử Long vẫn hoạt động ầm ầm hết công suất cả ngày, gây khói bụi, nước thải đen đục được xả thẳng xuống vịnh gây ô nhiễm môi trường. Nhiều đoạn, xít thải đổ lấn rộng ra biển.

Ngoài những bến cảng được cấp phép phục vụ hoạt động chế biến, tiêu thụ của TKV và Tổng Công ty Đông Bắc, hầu hết là các bến bãi đều sử dụng sai mục đích, chế biến, kinh doanh than trái phép… Nhiều kho chứa than còn được xây dựng nhà công vụ, hàng rào, lắp đặt hệ thống sàng tuyển, chế biến than một cách kiên cố. Một số dự án ở đây cũng biến tướng, làm trái quy định.

Từ vài năm trước, các đơn vị thuộc Bộ Công an và Cảnh sát biển Việt Nam đã lập chuyên án, bắt giữ nhiều tàu than trái phép có nguồn gốc từ các cảng bến thuộc km6…Tuy vậy, ngoại trừ dàn lãnh đạo Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển 324 vướng vào lao lý, còn những ông chủ cảng than lân cận dường như đã thoát hiểm.

Trước tình trạng các cảng bến than trái phép ngang nhiên hoạt động như “chốn vô pháp,” đầu tháng 12/2018, Phó thủ tướng Thường trực Trương Hòa Bình đã yêu cầu Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Ninh chỉ đạo kiểm tra, làm rõ và xử lý “Thiên đường than lậu” trên địa bàn và báo cáo Thủ tướng trước ngày 1/2/2019.

Máy xúc, máy bơm xả nước tuyển xít lấy than, khi những đống than ráo nước, những chiếc xe tải lại lao tới “bốc hàng” đưa đi tiêu thụ, bằng cả đường bộ và đường biển…Tất cả diễn ra hết đỗi nhịp nhàng và sôi động.

Về phía địa phương, ngày 15/8, ông Nguyễn Văn Đọc-Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh cũng đã có chuyến thị sát khu vực tại khu vực km6, qua đó phát hiện nhiều sai phạm như: Nhiều vị trí có hiện tượng lấn chiếm đất đai, xây dựng công trình trái phép. Mục đích của cụm cảng này chỉ là cảng hàng hoá, song nhiều đơn vị đã biến cụm cảng thành nơi tập kết, chế biến, tiêu thụ, lắp đặt hệ thống sàng tuyển than…

Theo ông Nguyễn Văn Đọc, sai phạm trên xuất phát từ việc cơ quan chức năng và chính quyền địa phương thời gian qua đã buông lỏng công tác quản lý các dự án về đất đai, không thường xuyên kiểm tra các khu vực quy hoạch dự án, cũng như không kiên quyết xử lý các vi phạm liên quan.

Trước tình trạng trên, ông Đọc đã yêu cầu lập đoàn kiểm tra đồng bộ, toàn diện việc sản xuất, chế biến, kinh doanh than trên địa bàn thành phố Cẩm Phả.

Tuy nhiên, vào thời điểm chúng tôi có mặt ở Cẩm Phả, cuối tháng 12/2018, từng đoàn xe chở xít từ các hướng lao tới đổ “hàng” tại các điểm tập kết ở km6 vẫn diễn ra. Kế đó là công đoạn máy xúc, máy bơm xả nước tuyển xít lấy than, khi những đống than ráo nước, những chiếc xe tải lại lao tới “bốc hàng” đưa đi tiêu thụ, bằng cả đường bộ và đường biển…Tất cả diễn ra hết đỗi nhịp nhàng và sôi động.

Cùng thời điểm chúng tôi có mặt tại tỉnh Quảng Ninh, ngày 29/12/2018, lực lượng Cảnh sát biển đã bắt giữ tàu hàng số hiệu HD 1544 từ Quảng Ninh đi Hải Phòng, trên tàu chở 500 tấn than cám không có hồ sơ, giấy tờ chứng nhận sở hữu…

“Bãi than lậu đã được dọn dẹp ‘sạch sẽ’…”

Đó là khẳng định của ông Hoàng Mạnh Thắng-Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Quang Hanh.

Ông Thắng cho biết, sau khi có kết luận thanh tra, thành phố Cẩm Phả đã vào cuộc rất tích cực, đã chỉ đạo các phòng ban, đặc biệt là với phường Quang Hanh. Chúng tôi cũng đã vào cuộc cùng các phòng ban chuyên môn của thành phố để khắc phục, giải toả những công trình xây dựng trên diện tích đất chưa được quy hoạch.

“Đến bây giờ, cụm cảng km6, các tổ chức cá nhân đã chấp hành nghiêm kết luận của thanh tra, đến nay công trình tạm đã được tháo dỡ hơn 2.000m bờ tường và một số công trình tạm trên diện tích đã đo, việc tập kết xít thải, các công trình xây dựng đã được khắc phục hoàn toàn. Ngoài ra, thành phố Cẩm Phả cũng đã chỉ đạo công an lập trạm kiểm soát và kiểm soát toàn bộ riêng xít thải,” ông Thắng nhấn mạnh.

“Vài ba đống xít họ không tận dụng được nữa thì họ để đấy. Chứ đến nay đã giải quyết được chín mấy phần trăm rồi. Sau này ban quản lý dự án được Thành phố giao thì sẽ san phẳng hết…”

Tại cụm cảng km 6 có 2 đơn vị của nhà nước là Công ty Kho Vận Cẩm Phả thuộc TKV và Công ty Vận tải chế biến kinh doanh than của Tổng công ty Đông Bắc. 2 đơn vị thực hiện theo đúng chức năng được phép – bến bãi, cảng than. Còn lại các đơn vị khác đều là trái phép, hoạt động với tư cách là những bến bãi “hàng xóm” của các nhà nước.

Tuy nhiên, khi phóng viên đưa ra hình ảnh và video ghi nhận về việc các xưởng tuyển xít lấy than vẫn đang hoạt động, những đoàn xe tải trọng chở “hàng” đến điểm tập kết, thì ông Thắng lại lấp liếm: “Vài ba đống xít họ không tận dụng được nữa thì họ để đấy. Chứ đến nay đã giải quyết được chín mấy phần trăm rồi. Sau này ban quản lý dự án được thành phố giao thì sẽ san phẳng hết…”

“Thẩm quyền và kiểm soát thì cũng của địa phương. Nói thật là anh em tôi cũng cố gắng nỗ lực để cấm việc tái diễn nhưng chắc chắn là cái kiểm soát sẽ phối hợp giữa các lực lượng. Trong 3 tháng vừa rồi ngày nào tôi cũng xuống cảng nhưng có mỗi hôm qua là không, phải đi họp,” ông Thắng giãi bày thêm.

Để rõ hơn hoạt động trên, chúng tôi đề nghị ông Thắng cùng xuống hiện trường kiểm tra, nhưng ông Thắng khoái thác vì lý do “bận họp” và cử một cán bộ địa chính đi cùng. Vị cán bộ này khi mục thị cảnh tuyển rửa xít lấy than diễn ra rầm rộ ở những điểm chúng tôi đưa đến thì cho biết: “Tôi mới về được mấy hôm, nội dung muốn trao đổi cụ thể thì tôi sẽ báo cáo lãnh đạo rồi lãnh đạo sẽ trao đổi lại với các bạn…”

“Vài ba hộ người ta tận thu chỗ đấy, chứ vứt đi thì nói thật là tài sản của người ta thì cũng phí…”

Một ngày sau, chúng tôi trở lại làm việc với lãnh đạo phường Quang Hanh vẫn với nội dung về trách nhiệm của địa phương trong việc kiểm tra, ngăn chặn tình trạng “thiên đường than lậu” vẫn hoạt động sau văn bản của tỉnh, ông Hoàng Mạnh Thắng, Phó chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Quang Hanh cho rằng: “Thực trạng bây giờ là còn một số đơn vị cá nhân, còn ít thôi. Còn cái xít bùn còn lại, người ta xin với thành phố Cẩm Phả là để tận dụng. Thời hạn thì thành phố sẽ ra thông báo gửi cho tất cả những đơn vị còn xít đang trong giai đoạn thu gom tận dụng cho hết. Sau 5/1/2019, đơn vị nào không tận dụng hết được thì thành phố và phường sẽ thu gọn, xúc đi, san phẳng hết để trả lại mặt bằng.”

Với những điểm vẫn đang hoạt động mà chúng tôi nêu, ông Thắng giải thích: “Vài ba hộ người ta tận thu chỗ đấy, chứ vứt đi thì nói thật là tài sản của người ta thì cũng phí, bùn thì chất lượng nó tốt hơn xít, họ tận dụng vào, trộn vào để bán cho những lò gạch, lò vôi. Xít đấy chỉ có khoảng 10-15% than thôi, cái đấy của Công ty kinh doanh than…”

Triển khai quyết định cấp trên kiểu “linh động”

Trả lời việc các điểm sàng tuyển của TKV và Công ty Đông Bắc vẫn hoạt động dù theo văn bản phải dừng từ 10/12/2018 ông Hoàng Mạnh Thắng lập luận: “Cái đấy thì vượt quá thẩm quyền của phường. Vừa rồi chúng tôi cũng được tham gia với tổ công tác thành phố, làm việc với Công ty kho vận, Công ty chế biến của Đông Bắc. Vì theo đề nghị của tỉnh là như thế, nhưng họ cũng phải sắp xếp, bố trí để ổn định sản xuất.”

“Thông tin chúng tôi nắm được là công ty chế biến được phép chế biến ở đó, nhưng nay theo yêu cầu của tỉnh là không được thì họ phải di chuyển đi. Công ty nhà nước, hàng nghìn công nhân thì họ phải tìm vị trí nào trong mỏ, phải có thời gian cho họ. Trong buổi làm việc, họ xin thành phố là cho họ đến hết tháng. Nhưng đến 5/1 mà chưa được thì cũng phải thực hiện thôi,” ông Thắng nói thêm.

Xem lại văn bản một lúc rồi ông Thắng nói tiếp: “Thôi quyết định của nhà nước như thế, người ta khắc phục và thành phố Cẩm Phả cũng đang khắc phục từ những năm trước đây. Đến bây giờ người ta còn lại thì cũng cần có thời hạn cho người ta di chuyển. Cũng tạo điều kiện để người ta tận dụng chứ không vứt đi thì cũng phí nguồn khoáng sản của nhà nước.”

Ông Thắng cho hay: “Bây giờ thì đang giải quyết tồn tại đây. Như tớ là phải nhiệt tình, trách nhiệm tham gia cùng đoàn công tác thành phố khắc phục, giải quyết hậu quả suốt từ tháng 8 đến giờ vẫn chưa hoàn thành với tỉnh đâu. Việc gia hạn là chỉ với những đơn vị, cá nhận ngoài ngành than thôi. Các đơn vị rửa xít là vừa rồi đã cưỡng chế, cơ bản là người ta tự nguyện tháo dỡ, còn lại một ít thì cho họ tận thu, cũng phải ‘linh động’với anh em..”

Chúng tôi tiếp tục đặt vấn đề, tại sao lại để tình cảm can thiệp vào việc thực hiện, triển khai các văn bản pháp luật, đặc biệt là sai phạm đã diễn ra trong suốt rất nhiều năm, quyết định có đã 3 năm (từ 2015) thì Phó Chủ tịch phường Quang Hanh phân trần: “Hiện nay ngoài Công ty Đông Bắc và TKV còn các tổ chức cá nhân kia đã được tập trung giải quyết từ mấy tháng nay. Quyết định 1268 không điều chỉnh 2 đơn vị được phép, còn những cái ngoài 2 đơn vị kia thì điều chỉnh, đã khắc phục, giải quyết, giờ chỉ còn tồn tại một ít xít tận dụng. Hai đơn vị kia người ta đang chế biến mà bắt người ta dừng thì cũng phải có lộ trình.”

Nếu chiếu theo ý kiến mà ông Thắng nói, thì rõ ràng than lậu gần như đã không còn “cửa sống,” nhưng thực tế thì đang diễn ra trái ngược với những thông tin lãnh đạo chính quyền địa phương cung cấp.

“Văn bản mới, từ ngày 10/12/2018 đề nghị họ-các đơn vị thuộc TKV và Đông Bắc dừng sàng tuyển. Văn bản này ban hành 4/12, đến nay được khoảng 20 ngày, thì lộ trình này anh em tớ phải căn cứ vào văn bản này, phối hợp với công an thành phố. Phòng tài nguyên và môi trường đã có biên bản làm việc, trong buổi làm việc thì họ đề nghị cho họ thêm thời gian. Thành phố đề nghị họ đến 31/12 phải chấm dứt chế biến và di chuyển cái máy này đi nơi khác. “Còn những đơn vị bị điều chỉnh bởi Quyết định 1268 thì đến nay anh em tớ vẫn đang khắc phục,” ông Thắng nói thêm.

Chưa nói đến việc quản lý, xử lý nghiêm theo chỉ đạo của tỉnh và Chính phủ với các sai phạm, lộn xộn bến bãi. Nếu chiểu theo ý kiến mà ông Thắng nói, thì rõ ràng than lậu gần như đã không còn “cửa sống,” nhưng thực tế thì đang diễn ra trái ngược với những thông tin lãnh đạo chính quyền địa phương cung cấp.

Vậy sự thực sau lời của lãnh đạo phường Quanh Hanh là gì? Và than lậu ở đâu ra, thế lực nào đứng sau mà khó xử lý đến thế?./.

Cả một “đại công trường” khai thác than trái phép, hoạt động công khai bất chấp lệnh cấm của chính quyền địa phương…

Không chỉ chứng kiến hoạt động tuyển rửa xít, tuồn bán “vàng đen” trái phép tại hàng loạt “thiên đường than” ở các tỉnh miền Bắc, trong quá trình điều tra về than lậu, nhóm phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus còn phát hiện ra cả một “đại công trường” khai thác than trái phép, hoạt động công khai bất chấp lệnh cấm của chính quyền địa phương.

“Đại công trường” này thuộc mỏ than Suối Bàng (Công ty cổ phần khoáng sản Sơn La) và mỏ than Suối Bàng II (Công ty cổ phần đầu tư Khoáng sản KTB) tại xã Suối Bàng, huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La. Hai mỏ than này nằm “treo” trên vách núi cao cả nghìn mét so với mực nước biển và đều đang hoạt động trái với giấy phép được cấp.

Những ngày giữa tháng 11/2018, phóng viên có mặt tại hiện trường khai thác than mỏ Suối Bàng II thuộc Công ty Cổ phần đầu tư khoáng sản KTB (Công ty KTB) cách Ủy ban Nhân dân xã Suối Bàng chỉ vài cây số. Thời điểm có mặt tại mỏ, máy móc bốc xúc và xe tải vận chuyển than xuống cảng ven hồ thủy điện Hòa Bình diễn ra hết sức rầm rộ. Phía bên trong hầm, công nhân đang chuyển những chiếc máng đầy than được kéo bằng ròng rọc…

Tại một lán trại gần hầm khai thác than có khoảng chục công nhân đang nghỉ ngơi chờ đến ca làm việc của mình. Một công nhân cho biết: “Than ở đây rất tốt, có thể sánh ngang với than ở Quảng Ninh, lâu nay mỏ vẫn hoạt động bình thường, khai thác kết hợp cả lộ thiên và hầm lò.”

Mỏ than Suối Bàng II được Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La cấp phép khai thác tại Giấy phép số 3099/QĐ-UBND ngày 19/7/2010. Theo giấy phép này, Công ty KTB được phép khai thác hầm lò nhưng hiện nay phía doanh nghiệp đã đào xới tan hoang, san cả đồi, có những điểm đào sâu hàng chục mét với diện tích lên đến vài hécta.

Với hình thức khai thác hầm lò thì chủ đầu tư Mỏ than Suối Bàng II chỉ cần thực hiện Cam kết bảo vệ môi trường do cơ quan chức năng có thẩm quyền phê duyệt. Việc khai thác lộ thiên như hiện nay cần lập Báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường.

Tuy nhiên, các điểm đổ thải trên triền đồi của mỏ than Suối Bàng II đã bị sạt lở, trôi theo sông suối xuống ruộng lúa, và thung lũng phía dưới. Ngoài ra, việc vận chuyển than từ mỏ xuống cảng ở ven hồ đi qua các khu dân cư nhưng không được che cẩn thận bị rơi vãi, khi trời nắng gây ra hiện tượng bụi mù mịt. Nhiều hộ dân phải căng bạt bịt kín nhà vì bụi, mưa xuống là đường trở nên lầy lội, đầy bùn đen.

Cách khu mỏ của Công ty KTB khoảng 1km là khai trường khai thác than của Công ty cổ phần Khoáng sản Sơn La. Tại đây, cả một quả đồi bị đào tung, bãi thải luôn được xe tải và máy ủi đổ ầm ầm xuống khe núi, nhiều chỗ bị sạt lở. Công ty cổ phần Khoáng sản Sơn La được Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La cấp phép khai thác mỏ Suối Bàng tại Giấy phép số 1975/QĐ-UBND ngày 30/8/2011.

Trong quá trình khai thác than tại xã Suối Bàng, cả hai Công ty đã từng bị Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La đình chỉ khai thác để khắc phục những tồn tại, khuyết điểm sau khi đoàn kiểm tra lập biên bản. Tuy nhiên, cả hai Công ty vẫn chưa được thực hiện đúng nghĩa vụ của mình mà vẫn tiếp tục khai thác.

Theo giấy phép này, Công ty KTB được phép khai thác hầm lò nhưng hiện nay phía doanh nghiệp đã đào xới tan hoang, san cả đồi, có những điểm đào sâu hàng chục mét với diện tích lên đến vài hécta.

Qua tìm hiểu chúng tôi được biết, việc khai thác của hai mỏ than trên đã ảnh hưởng đến môi trưởng và cuộc sống đồng bào của 4 bản thuộc xã Suối Bàng gồm Bản Bó (hơn 70 hộ), bản Pưa Ta (57 hộ), bản Suối Khẩu (37 hộ) và bản Nà Lồi (55 hộ). Toàn xã Suối Bàng có 12 bản, trong đó 6 bản đặc biệt khó khăn, 3 bản chưa có điện lưới quốc gia (bản Sôi, Chiềng Đa, Suối Khẩu)…gồm 879 hộ với 3.599 khẩu. Trong đó, số hộ nghèo chiếm 52,10% (458 hộ), cận nghèo là 82 hộ.

Mới đây nhất, ngày 19/9/2018, Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La đã ban hành Văn bản số 3248/UBND-KT yêu cầu Công ty KTB tiếp tục dừng hoạt động khai thác than tại mỏ than Suối Bàng II, xã Suối Bàng, để khắc phục những tồn tại khuyết điểm gồm: Lập bản đồ hiện trạng mỏ, mặt cắt khu vực được phép khai thác, thống kê, kiểm kê số lượng khoáng sản còn lại năm 2017; nộp tiền cấp quyền khai thác khoáng sản và tiền chậm nộp là hơn 9,7 tỷ đồng; làm thủ tục cấp giấy phép xả thải vào nguồn nước.

Ngoài ra, văn bản của Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La cũng đề nghị Công ty KTB điều chỉnh dự án đầu tư cho phù hợp với với phương pháp thực tế khai thác; lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, phương án cải tạo phục hồi môi trường bổ sung; điều chỉnh giấy chứng nhận đầu tư cho phù hợp với dự án đầu tư điều chỉnh; điều chỉnh nội dung giấy phép khai thác…

Việc khai thác mỏ than đã ảnh hưởng đến môi trưởng và cuộc sống đồng bào của 4 bản thuộc xã Suối Bàng gồm Bản Bó (hơn 70 hộ), bản Pưa Ta (57 hộ), bản Suối Khẩu (37 hộ) và bản Nà Lồi (55 hộ).

Đồng thời yêu cầu Công ty KTB tiếp tục hạ độ cao bãi thải, kè rọ đá dưới chân bãi thải, trồng cây keo lên tất cả các bãi thải, khắc phục hậu quả đã sạt lở và chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại, tính mạng do hai bãi thải gây ra; nộp tiền sử dụng số liệu thông tin thống kê kết quả thăm dò mỏ than khi có quyết định phê duyệt của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Thời gian hoàn thành trong 90 ngày kể từ ngày 19/9/2018, nếu không thực hiện sẽ bị thu hồi giấy phép khai thác. Văn bản cũng yêu cầu và giao các Sở, ban ngành liên quan giám sát, kiểm tra, đôn đốc thực hiện những nội dung trong văn bản và yêu cầu công ty KTB báo cáo về Sở Tài nguyên và Môi trường ngày 25 hàng tháng.

Tuy nhiên khi làm việc với phóng viên, đại diện Sở Tài nguyên và Môi trường Sơn La lại cho rằng, hiện nay chưa nhận bất kỳ thông tin văn bản nào từ phía Công ty KTB và việc họ tiếp túc khai thác Sở cũng không nắm được.

Dù hàng loạt tồn tại của doanh nghiệp khai thác than đã được chỉ ra, trong khi nguồn tài nguyên khoáng sản của Quốc gia bị đánh cắp, cuộc sống của người dân bị ảnh hưởng…nhưng các ngành chức năng tỉnh Sơn La lại đổ lỗi cho nhau. Vậy ai là người phải chịu trách nhiệm cho những sự việc đã diễn ra?

Trước đó, ngày 16/8/2018, Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La cũng đã ban hành Văn bản số 2823/UBND-KT đề nghị Công ty cổ phần khoáng sản Sơn La khắc phục những tồn tại, khuyết điểm trong việc khai thác than tại Mỏ than Suối Bàng.

Văn bản yêu cầu Công ty cổ phần khoáng sản Sơn La lập hồ sơ thuê đất theo quy định pháp luật đất đai hiện hành; lập lại báo cáo đánh giá tác động môi trường, lập phương án cải tạo, phục hồi môi trường bổ sung trình Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La phê duyệt theo quy định; xử lý hai bãi thải đất đá có nguy cơ ảnh hưởng đến đời sống sản xuất nhân dân 2 bản Pưa Ta, bản Bó với mức độ nguy hiểm nhất là trong năm 2018. Thời gian hoàn thành là 90 ngày kể từ ngày ký văn bản.

“Chúng tôi là cơ quan quản lý cấp tỉnh, không thể trong một sớm một chiều có mặt kiểm tra được, nội dung đã rất rõ là theo Điều 18 và 81 của Luật khoáng sản là trách nhiệm của cơ sở.”

Trao đổi với phóng viên, ông Đoàn Văn Học- Trưởng Phòng Tài nguyên khoáng sản (Sở Tài nguyên và Môi trường Sơn La) cho hay: “Họ (mỏ than Suối Bàng II) đang dừng hoạt động để khắc phục, 2 bãi thải thì họ đã thuê Đoàn xã kè rọ thép vào cái bãi thải. Hiện tỉnh vẫn có Văn bản dừng hoạt động và yêu cầu khắc phục.”

“Trước đây tỉnh xử phạt 1 lần rồi, cấp phép hầm lò nhưng họ khai thác lộ thiên, nhưng hiện họ vẫn khai thác lộ thiên. Chúng tôi là cơ quan quản lý cấp tỉnh, không thể trong một sớm một chiều có mặt kiểm tra được, nội dung đã rất rõ là theo Điều 18 và 81 của Luật khoáng sản là trách nhiệm của cơ sở.”

“Phòng tôi đây có 2 anh em, không thể đi hết được, dưới địa phương phải có trách nhiệm… Về biên bản kiểm tra dù tôi ký với chức danh trưởng đoàn nhưng ‘không có giá trị gì về pháp lý cả,’ sở không thể mà nắm được địa bàn, đó là thuộc thẩm quyền quản lý của địa phương,” ông Trưởng Phòng Tài nguyên Khoáng sản của Sở Tài Nguyên và Môi trường Sơn La bộc bạch.

“Mà nói thật với các anh là đường xa, chúng tôi mà có ở đây đi xuống kiểm tra, thì đến nơi họ cũng đã thu hết máy móc về rồi. Sai thì sai rồi nhưng không thể nắm hết được, lỗi là do xã, huyện. Ông phải giám sát việc dừng như nào chứ làm sao trên Sở giám sát được…”

Trước những thông tin từ Đoàn Văn Học- Trưởng Phòng Tài nguyên khoáng sản (Sở Tài nguyên và Môi trường Sơn La), phóng viên tiếp tục trao đổi với ông Lò Cầm Hoàng, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Suối Bàng để xác định trách nhiệm.

Ông Hoàng phân trần: “Để khỏi ‘đổ trách nhiệm’ về xã thì Sở Tài nguyên và Môi trường thu hồi giấy phép cho họ nghỉ hẳn, có thế dân mới đỡ khổ. Chứ Sở xuống kiểm tra, lập biên bản rồi yêu cầu xã giám sát, báo cáo nhưng báo cáo lên không xử lý thì xã cũng chịu.”

“Giờ làm sao có biện pháp thu hồi hoặc đuổi họ đi, trước đây có công văn yêu cầu dừng để khắc phục sạt lở, trồng rừng… nhưng giấy tờ cũ không phù hợp với thực tại vì vậy phải thêm văn bản bổ sung. Tuy nhiên, thời gian cũng đã lâu nhưng đến nay xã cũng chưa nhận được giấy tờ gì cả,” ông Hoàng chia sẻ thêm.

Còn ông Nguyễn Huy Anh, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân huyện Vân Hồ lại tỏ ra hoàn toàn bất ngờ với việc mỏ than Suối Bàng II đang khai thác. Ông nhấn mạnh: “Bây giờ làm gì còn than nữa mà chuyển. Chắc là họ chuyển cái cũ thôi, chứ mình vừa vào đó tháng trước…”

Tuy nhiên, khi phóng viên đề cập đến trách nhiệm của chính quyền sở tại, ông Anh nói: “Họ được yêu cầu nghỉ khai thác để đợi đánh giá tác động môi trường, việc này phóng viên nên gặp Phòng Tài nguyên và Môi trường, nhưng họ có hoạt động không thì tôi không biết…” Nói đoạn, ông Huy Anh tắt máy với lý do “bận đi họp trên tỉnh!”./.

Việc quản lý, sử dụng than “vô tội vạ” như một thứ tài nguyên có thể tái tạo không chỉ gây thất thoát than, lãng phí tài nguyên, làm suy giảm ngân sách của quốc gia mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi sinh của người dân vùng mỏ.

Thực trạng dòng suối quanh năm đầy ắp “bùn than” chảy ra từ khu vực khai thác “vàng đen” của các mỏ than Cọc 6, Đèo Nai, Cao Sơn (thuộc TKV) qua khu dân sinh rồi đổ ra vịnh Bái Tử Long tại thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh là minh chứng có hồn nhất cho thấy điều này.

Ngay giữa thành phố Cẩm Phả có một con suối kỳ lạ có tên là “suối hóa chất.” Dòng suối này có chức năng tiêu nước lũ cho 3 mỏ lộ thiên của ngành than (gồm Cao Sơn, Đèo Nai và Cọc Sáu). Vì thế, cứ mỗi khi mưa xuống, thủy triều lên, con suối dài gần 2 km chạy qua hai phường Cẩm Phú và Cẩm Sơn, thành phố Cẩm Phả lại chất chứa đầy bùn than, nước đen như mực.

Hỏi người dân nơi đây, hầu như ai cũng biết và kể hàng năm mỗi khi mưa xuống, nước mưa lại cuốn theo dòng than trên các khai trường đổ xuống suối trở thành “phù sa” nuôi sống không ít người hành nghề đãi “vàng đen.” Nhiều người coi thứ tài nguyên này là “lộc trời cho,” nên đã dùng máng, máy bơm, máy xúc, thậm chí xô, chậu xuống suối múc than như công việc hàng ngày. Có thời điểm “lộc trời” tràn xuống suối quá nhiều, người đi múc than cũng đông như trảy hội, thậm chí lên tới cả vài trăm người, tập trung ở các khu vực đầu nguồn gần các mỏ than bất chấp cả việc đã có trường hợp tử vong trong lúc vớt “lộc.”

Đơn cử như đợt mưa lũ lịch sử hồi giữa năm 2015 đã cuốn trôi nhiều bãi chứa than của các công ty than Cọc 6, Mông Dương, Cao Sơn, đặt tại phường Mông Dương, thành phố Cẩm Phả khiến hàng nghìn mét khối than đá, than cám đổ xuống suối và theo dòng nước xiết trôi ra biển…

Ngay giữa thành phố Cẩm Phả có một con suối kỳ lạ có tên là “suối hóa chất.”

Được biết, thời gian gần đây phường đã tuyên truyền để người dân hạn chế đi vớt than, bên dòng suối than đã được dựng những tấm bê tông khắc rõ dòng chữ “cấm hút than,” nhưng hiện tượng này vẫn còn khá rầm rộ. Điều này nhóm phóng viên chúng tôi đã tận mắt chứng kiến khi có mặt tại đây vào những ngày cuối tháng 12/2018 và tháng 2/2019.

Tại dòng suối hóa chất, khu vực giáp ranh giữa hai phường Cẩm Phú và Cẩm Sơn. Mặc dù số người dân lao xuống suối vớt than thì không nhiều, nhưng thay vào đó, số lượng các máy hút than được lắp đặt giữa dòng “suối than” đen như mực thì san sát. Phía hai bên bờ là những “ao than” được be để chứa than bùn, đợi than khô đưa lên xe vận chuyển đi tiêu thụ. Mỗi khi thủy triều xuống, dòng suối hóa chất chứa “lộc trời” này lại “phơi mình” cùng hàng chục cái ao lớn, nhỏ được đắp vuông vắn nhìn y như những thửa ruộng muối, chỉ khác là trong “ruộng” chứa đầy than bùn.

Thực trạng “vàng đen” từ khu vực khai thác của các mỏ than trên địa bàn Cẩm Phả trôi xuống dòng suối, rồi người dân đổ xô đi vớt như một thứ “lộc trời” nêu trên không chỉ gây thất thoát tài nguyên của quốc gia, bộc lộ những “lỗ hổng” trong trong công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên, mà còn tiềm ẩn nguy cơ nguy hiểm đến tính mạng người dân, đến các vấn đề an sinh xã hội, môi trường nhưng đang chưa được chính quyền địa phương nhận thức đúng.

Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, ông Lâm Văn Dũng, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Cẩm Phú cho rằng “việc than trôi xuống suối nếu không khai thác để chảy ra biển cũng là lãng phí…” Khẳng định là vậy, nhưng khi phóng viên đề cập đến vai trò của chính quyền địa phương trong việc kiểm tra, đảm bảo an toàn, an ninh trật tự tại địa bàn, nhất là khi đã có trường hợp người đi vớt than bị tử nạn, ông Dũng lại phân bua: “Những năm trước vào mùa mưa thì từ mỏ nó chảy xuống, người dân có tận thu, còn năm nay có thể nói là tuyệt đối không có tình trạng mưa gió người dân nhảy xuống vớt than nữa. Thi thoảng nước biển dâng lên, có thể họ hút bùn dưới suối lên để đóng than thôi.”

Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Cẩm Phú cho rằng “việc than trôi xuống suối nếu không khai thác để chảy ra biển cũng là lãng phí…”

Tuy nhiên, khi chúng tôi thông tin về việc nhiều máy hút than từ dưới suối với công suất lớn vẫn hoạt động trong suốt những ngày qua thì ông Dũng lại nói: “Các cơ sở xung quanh, phường cả công an, quân sự tiến hành kiểm tra suốt nhưng chúng tôi chưa xử lý được biên bản. Mỗi tháng đích thân Chủ tịch đi kiểm tra 3 đêm và trực ba buổi vì vậy về quản lý nhà nước thì rất yên tâm, không có bến bãi trái phép gì cả. Như tại cụm công nghiệp 10/10 tỉnh và thành phố vừa kiểm tra xong, từ đất cát đến bến bãi đều ‘sạch tinh.’”

“Tình trạng hút than, múc than dưới suối lên đều đã bị ngăn chặn rồi,” ông Dũng khẳng định chắc chắn như đinh đóng cột.

Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Thế Quân, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Cẩm Phú phụ trách môi trường cho biết: “Các hệ thống nước thải của các mỏ muốn thải ra môi trường phải xử lý trước khi thải ra môi trường. Đặc biệt năm 2018, Quảng Ninh có chủ đề nâng cao chất lượng môi trường, theo đó, phường Cẩm Phú được thành phố và tỉnh khen làm tốt công tác môi trường, giờ không còn hút than đâu.”

Không những chối bỏ hoạt động bốc, hút than “vô tội vạ” trên dòng suối hóa chất, ông Quân còn “khóc thay” cho các điểm tập kết xít, than rằng: “Người ta làm khổ nhục lắm, làm được cân than thì nhảy xuống nước ngập đến tận cổ. Về nguyên tắc nghiêm cấm toàn bộ không có bến bãi chế biến, chứ bây giờ cho ra biển mà sục rất nhiều than,” Phó chủ tịch Cẩm Phú nói.

“Người ta làm khổ nhục lắm, làm được cân than thì nhảy xuống nước ngập đến tận cổ. Về nguyên tắc nghiêm cấm toàn bộ không có bến bãi chế biến, chứ bây giờ cho ra biển mà sục rất nhiều than…” 

Trong khi đó, trao đổi với phía doanh nghiệp, một cán bộ Văn phòng Công ty Cổ phần than Cọc 6 – TKV cho biết, Công ty đã cải tạo khu vực khai thác, bãi thải nhiều lần rồi, đồng thời đã hạn chế tới mức tối đa để khi nước mưa xuống than không bị chảy ra ngoài như những năm trước đây nữa.

“Cách đây hơn 10 năm, hiện tượng người dân nhảy xuống mương, suối xúc than là có, còn 5-7 năm gần đây không có nữa. Nếu còn thì qua hệ thống nước mình bơm từ moong nó chảy vào khu xử lý nước thải của công ty rồi thải ra cũng chỉ còn một ít. Đó gọi là mương hóa chất, nước sau khi qua xử lý mới xả theo suối chảy ra vịnh Bái Tử Long,” vị cán bộ Văn phòng Công ty Cổ phần than Cọc 6 nói. Tuy nhiên, khi nhóm phóng viên đề nghị được tới xem khu xử lý nước thải để đảm bảo rằng “nước sau khi qua xử lý mới xả theo suối chảy ra vịnh Bái Tử Long” thì cán bộ văn phòng của Công ty cổ phần than Cọc 6 lại đưa ra lý do “khu xử lý nước do bộ phận khác quản lý, nếu muốn xem thì phải liên hệ lên trên tập đoàn.”

Để rõ hơn về công tác quản lý than, cũng như các biện pháp giảm thất thoát nguồn than mỗi khi xảy mưa lũ, có thể dẫn tới các sự cố trôi “lộc trời” nêu trên, phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã nhiều lần đề nghị được gặp trao đổi trực tiếp với lãnh đạo Công ty cổ phần than Cọc 6, nhưng câu trả lời chúng tôi nhận được luôn là “lịch của lãnh đạo đã kín hết, không thể sắp xếp được.”

Theo “quy trình” của những người vớt “lộc trời,” than sau khi được hút từ dưới suối lên sẽ được máy xúc bốc lên ôtô tải chở đến những điểm tuyển rửa than trái phép để bán, hoặc bán cho những cơ sở đốt gạch…

Ngoài ra, dọc hai bên suối có hàng chục hộ gia đình làm nghề đóng than hoa, và thu gom lại để đem bán cho những cơ sở thu mua lớn. Tuy nhiên, trong quá trình ghi nhận thực tế trên địa bàn hai phường Cẩm Phú và Cẩm Thịnh, nhóm phóng viên còn nhận thấy ở nhiều điểm tập kết và những khu xưởng chế biến than dọc đường chính vào các khu mỏ than trên địa bàn, nguồn than không chỉ được lấy từ tình trạng than bùn trôi, vớt, hút trái phép từ dòng suối hóa chất trên mà còn có rất nhiều than củ, than cám.

Thông thường những điểm tập kết này được quây bạt kín cổng, khi đã tập kết đủ than thì đóng cửa cho xe tải có thùng kín vào chở đi khắp nơi tiêu thụ. Trong quá trình tìm hiểu, nhóm phóng viên được một “trùm” than lậu trên địa bàn thành phố Cẩm Phả tiết lộ rằng nguồn than này được “lấy từ các mỏ than trên địa bàn…”./.

Theo nhận định của giới chuyên gia về năng lượng, trong ngành than có ba chỉ tiêu hiện vật đang bị “đánh cắp” nhiều nhất (có tổ chức và bài bản nhất) là “than,” “đất đá bốc” và “mét lò.” Cả ba loại này rất dễ bị các mỏ cố tình khai gian để “ăn cắp.”

Nếu người quản lý không muốn quản lý, hoặc buông lỏng quản lý (quản lý không đúng kỹ thuật) thì “cuộc chiến chống than lậu” sẽ chẳng bao giờ kết thúc và giá “vàng đen” khai thác trong nước sẽ còn tăng cao hơn giá than nhập khẩu nhiều lần…

Điều đáng lo ngại là, nếu bài toán “than lậu” không được giải quyết, trong khi nguồn than trong nước ngày càng khan hiếm và không đủ đáp ứng cho nhu cầu của nhiệt điện, tương lai, “cơn khát” năng lượng sẽ trở thành gánh nặng cho đất nước.

Tiến sỹ Nguyễn Thành Sơn, một chuyên gia về năng lượng, nguyên là Trưởng ban Chiến lược của Tập đoàn Than-Khoáng sản Việt Nam (TKV) cho hay, đối với ngành than, trong thời gian qua, các cơ quan có chức năng quản lý nhà nước (Bộ Công Thương) đã mắc sai lầm là chuyển từ thái cực quản rất chặt (kinh tế kế hoạch) sang thái cực ủy quyền/buông lỏng (kinh tế thị trường) một cách rất “vô tư.” Trong khi các cơ quan có chức năng giám sát nhà nước (thuế, hải quan, kiểm toán, cảnh sát biển, biên phòng, công an kinh tế,…) thì vẫn tiếp tục quản lý theo kiểu “đười ươi giữ ống.”

Ông Sơn cho rằng “lỗ hổng” lớn nhất dẫn tới thực trạng thất thoát nguồn than là “lỗ hổng” về kiến thức. Kể từ khi ngành than được thành lập như một tập đoàn kinh tế đến nay, những người có trách nhiệm quản lý, từ các cán bộ quản lý cấp cao (các vụ trưởng, thứ trưởng của các bộ quản lý ngành) đến các chủ tịch, tổng giám đốc của TKV đã không hiểu đúng (hoặc chưa hiểu được) đặc thù của ngành than nói riêng và của ngành khoáng sản nói chung.

Ngay từ khi vừa được thành lập, Tổng Công ty Than Việt Nam (nay là TKV) đã mắc sai lầm nguy hiểm là xóa sổ 100% các công ty xây lắp mỏ vốn có chức năng xây dựng các mỏ than mới để lập ra thêm các công ty khai thác than (đã có quá nhiều và manh mún). Tiếp sau đó, Tổng Công ty Than Việt Nam (TVN) đã tổ chức “chia” lại số ít các khoáng sàng than của các mỏ cho các đơn vị không có chức năng khai thác theo kiểu “chia bánh ăn phần” với lý do “tăng sản lượng xuất khẩu than.”

Trong khi các cơ quan có chức năng giám sát nhà nước (thuế, hải quan, kiểm toán, cảnh sát biển, biên phòng, công an kinh tế,…) thì vẫn tiếp tục quản lý theo kiểu “đười ươi giữ ống.”

Theo ông Sơn, việc phân chia trên của TVN đã phá vỡ toàn bộ quy hoạch bài bản đã được Liên Xô trước đây giúp xây dựng dẫn đến các đơn vị xây lắp lại tranh giành khai trường với các đơn vị khai thác đã được quy hoạch trước đó. Trong khi đó, việc đầu tư duy trì công suất (theo đúng nghĩa kinh tế) của các mỏ hiện có lại không thể thực hiện được. Do không còn “ruộng cày,” nên TKV đã nhập nhèm coi “đầu tư duy trì công suất” (bằng nguồn vốn sản xuất) là “đầu tư mở rộng sản xuất” hay “đầu tư mới” (bằng nguồn vốn đầu tư được cấp phát và/hoặc vay ngân hàng).

“Cứ như vậy, ngành than hoàn toàn không có ‘đầu tư tái sản xuất mở rộng’ trong một thời gian dài, ước tính koảng 20 năm mà chỉ ‘bóc ngắn cắn dài’ để xuất khẩu. Cho đến gần đây, khi TKV thành lập lại các đơn vị xây lắp thì các mỏ than cũ đã bị ‘bóc lột’ gần hết, trong khi các mỏ mới thì chưa xây dựng kịp,” ông Sơn nhấn mạnh.

Theo nhận định cá nhân, ông Sơn cho rằng, sở dĩ TKV chỉ xúc than lên bán nhưng vẫn làm nên khoản nợ “khổng lồ” lên tới hơn 100.000 tỷ đồng như báo chí thời gian qua phản ánh là do công tác quản lý kém.

“Về bản chất kinh tế, so với các ngành sản xuất vật chất, thì các ngành khai thác (khoáng sản, thủy sản, lâm sản) phải có mức lãi tối thiểu là 30%. Vì, trong cơ cấu chi phí sản xuất (giá thành sản phẩm) của các ngành khai thác (như than, bauxite, titan) không có khoản mục ‘nguyên liệu chính.’ Khoản mục này thường chiếm ít nhất 30% ở các ngành sản xuất vật chất như thép, xi măng, vật liệu xây dựng…

Mặt khác, trong quá khứ (giai đoạn từ năm 1995-2013) vì ngành than đã được quản lý phát triển theo tư duy ‘tăng trưởng GDP’ và chạy theo thành tích xuất khẩu, còn hiện nay không có chiến lược dài hạn, cộng với thực trạng quản lý kém, thất thoát nguồn than lớn nên chúng ta đang phải ‘trả giá’ bằng việc phải nhập khẩu than,” ông Sơn phân tích.

Về thực trạng thất thoát than, ông Sơn chia sẻ: Trước đây có khái niệm “than thổ phỉ”- được khai thác bằng con đường “thổ phỉ” và xuất khẩu sang Trung Quốc bằng con đường “biên mậu.” Khi đó, số liệu thống kê hàng năm của hải quan Trung Quốc và hải quan Việt Nam chênh lệch nhau từ 5-8 triệu tấn/năm, tức là mỗi năm có 5-8 triệu tấn than bị đánh cắp để xuất “biên mậu” sang Trung Quốc.

Còn hiện nay, sau khi nguồn than lậu trên đã bị TKV kết hợp với tỉnh Quảng Ninh “dẹp” đi, thì “phong trào ăn cắp than” biến tướng sang hình thức “than lậu,” hay là “than ngoài luồng.” Hình thức này, diễn ra rầm rộ, công khai hơn và hướng thẳng vào thị trường nội địa thay vì xuất khẩu như trước.

“Chỉ căn cứ vào báo cáo công khai kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của TKV cũng có thể thấy rõ: năm 2018, ít nhất khoảng 4 triệu tấn than chính phẩm đã bị các mỏ khai thác của TKV ‘tuồn ra ngoài,’-đó là thực chất của vấn đề,” ông Sơn nhấn mạnh.

Vị chuyên gia về năng lượng khẳng định, trong ngành than có ba chỉ tiêu hiện vật bị “đánh cắp” nhiều nhất (có tổ chức và có bài bản nhất) là “than,” “đất đá bốc” và “mét lò.” 

Vị chuyên gia về năng lượng, nguyên là Trưởng ban Chiến lược của TKV cũng khẳng định, trong ngành than có ba chỉ tiêu hiện vật bị “đánh cắp” nhiều nhất (có tổ chức và có bài bản nhất) là “than,” “đất đá bốc” và “mét lò.” Cả ba thứ này rất dễ bị các mỏ cố tình khai gian (để ăn cắp).

“Nếu người quản lý thực sự muốn quản lý, chỉ cần quản lý đúng bài bản, đúng kỹ thuật, ngược lại, nếu người quản lý không muốn quản lý hoặc buông lỏng quản lý thì ‘cuộc chiến than lậu’ chẳng bao giờ kết thúc. Giá than khai thác trong nước sẽ còn tăng cao hơn giá than nhập khẩu,” ông Sơn nhấn mạnh.

Theo nhận định của ông Nguyễn Tiến Chỉnh – nguyên Trưởng ban Khoa học công nghệ và Chiến lược phát triển TKV: “Việc thất thoát than chắc chắn là có, nhưng thất thoát đi đâu thì cần phải tìm hiểu thêm. Ở đây, thất thoát là lợi ích của Nhà nước vơi đi, chủ yếu là đưa váo túi cá nhân. Tham ô là ở chỗ đấy. Còn hòn than nó ở chỗ nọ chỗ kia thì nó cuối cùng nó cũng phải đưa vào tiêu dùng.”

Nguyên Trưởng ban Khoa học công nghệ và Chiến lược phát triển TKV cũng khẳng định, bức tranh hiện hữu năm nay-2019 là thiếu năng lượng trong đó có nguyên do từ thiếu than.

Nguyên nhân của nguy cơ thiếu than là do năng lực sản xuất, TKV đã không tích cực đầu tư phát triển các mỏ để đáp ứng nhu cầu cao hơn. Trong khi thực tế nguy cơ thiếu nước dẫn đến không thể hoạt động hết công suất của thủy điện là đã rõ. Bối cảnh này, cho thấy nguồn năng lượng sẽ phụ thuộc vào than, dẫn nguy cơ thiếu điện.

Chia sẻ rõ hơn về việc nhập khẩu than, ông Chỉnh cho biết, than của Việt Nam là than antraxit có đặc thù là dùng tốt cho công nghiệp. Nhưng đây là loại than hiếm, nếu dung để đốt điện sẽ là lãng phí vì vậy trên thế giới họ hạn chế dùng than này để phục vụ đốt điện. Về chủng loại than, theo ông Chỉnh, nếu đốt điện thì chỉ dùng từ cám 5 trở xuống, đây là cám xấu, cám lẫn đất đá nhiều để tận dụng (tức là cám 5, 6, 7, thậm chí cám tiêu chuẩn ngành). Riêng than cám 4, 5a, 3,2,1, không bao giờ được dùng cho đốt điện. Còn than nhập khẩu, phần lớn là để pha trộn với các chủng loại cho phù hợp.

“Than thì vẫn được đưa ra sử dụng, dù với hình thức nào, nhưng việc quản lý không tốt sẽ dẫn đến lợi ích của Nhà nước bị thất thoát.”

Nhưng thực tế, do nguồn than thuận lợi và thích hợp cho đốt điện là là bitum Việt Nam không có, phải nhập khẩu từ Indonesia, nhưng những nhà máy dùng công nghệ than này lại không nhiều. Vì vậy, những nhà máy công nghệ cũ dùng than antraxit vẫn chiếm số lượng lớn và yêu cầu một lượng than cao cấp nhiều hơn cho sản xuất đã gây nên tình trạng lãng phí cấp số cộng.

Đề cập đến việc quản lý lỏng lẻo và thất thoát than, ông Chỉnh cho rằng: “Than thì vẫn được đưa ra sử dụng, dù với hình thức nào, nhưng việc quản lý không tốt sẽ dẫn đến lợi ích của Nhà nước bị thất thoát.”

“Mặt khác, nếu khâu quản lý tốt nhưng vẫn thiếu than thì vẫn phải nhập khẩu. Nhập khẩu là do cung cầu và năng lực sản xuất của ta hiện nay khác nhau, quy hoạch phát triển của ngành than cũng không đáp ứng đủ yêu cầu cho phát triển năng lượng điện. Dự kiến các nhà máy nhiệt điện sau này chỉ định sẽ phải dùng than nhập khẩu chứ không phải than trong nước,” ông Chỉnh chia sẻ.

Tiến sỹ Nguyễn Thành Sơn, nguyên Trưởng ban Chiến lược của TKV cũng đưa ra lời cảnh báo rằng, với thực trạng quản lý, thất thoát than như hiện tại, chắc chắn Việt Nam sẽ phải nhập khẩu than ngày càng nhiều. Điều này là không thể tránh khỏi vì trữ lượng than của Việt Nam hiện nay tính theo đầu người chỉ còn khoảng 20 tấn/người, trong khi mức bình quân của thế giới là 150 tấn/người.

Khó khăn lớn trong nhập khẩu than của Việt Nam là không có nhiều cảng biển nước sâu có thể tiếp nhận được các tầu tải trọng trên 50.000 DWT- giống như cụm cảng Hòn Nét ở vịnh Bái Tử Long, cụm cảng Cái Mép-Thị Vải, hay cụm cảng Sơn Dương (đang bị Formosa chiếm mặt tiền).

Không phải cứ có nhiều tiền là nhập khẩu được than.”

Ngoài ra, “rào cản lớn nhất trong nhập khẩu than của Việt Nam là các nhà quản lý có trách nhiệm không hiểu gì về bản chất của thị trường than thế giới. Không phải cứ có nhiều tiền là nhập khẩu được than,” ông Sơn lưu ý./.

Sau gần một năm tiếp cận, dành nhiều tháng đi thực tế, nhập vai tại một số mỏ than của các “ông lớn” như Tập đoàn Công nghiệp Than-Khoáng sản Việt Nam (TKV), Tổng công ty Đông Bắc, Công ty cổ phần gang thép Thái Nguyên, tại các tỉnh Thái Nguyên, Quảng Ninh, Sơn La… nhóm phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã tiếp cận được muôn vàn kiểu khai thác, tiêu thụ… than lậu.

Từ sự móc nối của lực lượng bảo vệ mỏ, bộ phận điều độ… với người mót (lấy) than đến các cách vận chuyển, tuồn than ra khỏi mỏ đến những nơi trung chuyển. Từ việc sử dụng than vô tội vạ khiến những dòng suối, cụm công nghiệp bỗng đầy than, xít thải đến sự bao che, làm ngơ của lãnh đạo địa phương cho các điểm tập kết than trái phép tồn tại “vô tư.” Từ những kiểu vận chuyển thô sơ lượng nhỏ, quy mô hẹp đến các phương thức lan tỏa than số lượng lớn đi các thị trường khắp cả nước bằng đường bộ, đường biển…

Qua những ghi nhận của nhóm phóng viên, một sự thật đau xót đã được hé lộ: Để những tấn “vàng đen” lậu từ các mỏ than được “tuồn” trót lọt ra thị trường phải qua một chuỗi công đoạn vô cùng tinh vi và chặt chẽ với nhiều hình thức lách luật như “xuất ngoại giao,” “hợp đồng ma”… Cùng đó là sự góp sức của nhiều “mắt xích” tạo nên một dây chuyền khép kín để né tránh kiểm tra, kiểm soát của các lực lượng chống buôn lậu…

Thời kỳ trước đây, khi còn rộ “phong trào” khai thác than bằng con đường “thổ phỉ” và xuất khẩu sang Trung Quốc bằng con đường “biên mậu,” số liệu thống kê hàng năm của hải quan Trung Quốc và hải quan Việt Nam đã chênh lệch nhau từ 5-8 triệu tấn/năm, tức là mỗi năm có 5-8 triệu tấn than bị đánh cắp để… xuất lậu.

Còn hiện nay, sau khi con đường “biên mậu” đã được kiểm soát, đánh chặn, thì “phong trào ăn cắp than” lại biến tướng sang hình thức “than lậu,” hay là “than ngoài luồng.” Hình thức này, diễn ra rầm rộ, công khai hơn và hướng thẳng vào thị trường nội địa thay vì xuất khẩu như trước.

Số lượng than bị thất thoát là không thể tưởng tượng nổi khi mà chỉ một vị trưởng thôn thôi, mỗi tháng cũng có thể đánh hàng loạt chiếc xe tải vào một khu mỏ ở Thái Nguyên để “tuồn lậu” gần 1.000 tấn than!. Rồi các hình thức tuồn lậu than bằng “xuất ngoại giao” được áp dụng cho các cán bộ các cấp trong và ngoài địa phương, sự nhập nhèm của những hợp đồng sái thải, đổ xít…

Than bị thất thoát đã rõ, số lượng của nó lớn “khủng khiếp”như thế nào cũng dễ dàng cộng ra và dòng chảy của nó đã từ lợi ích, tài sản quốc gia vào túi cá nhân, nhóm lợi ích.

Thông qua loạt bài Mega Story “Ma trận vàng đen” trong cơn khát…năng lượng, Báo Điện tử VietnamPlus mong muốn mang tới cho độc giả những góc nhìn cụ thể hơn về thực trạng quản lý, khai thác “vàng đen” tại các vùng mỏ trên cả nước, như một hồi chuông cảnh tỉnh, kiến nghị, thúc giục các cơ quan chức năng liên quan, các nhà hoạch định chính sách, các tổ chức nghiên cứu lưu ý và sớm đưa ra cách giải quyết, cũng như hướng quản lý, khai thác, sử dụng than hiệu quả hơn.

Bởi nếu còn buông lỏng quản lý, hay không thay đổi cách quản lý, thì “cuộc chiến chống than lậu” sẽ chẳng bao giờ kết thúc. Lợi ích của Nhà nước sẽ còn tiếp tục mất đi và giá “vàng đen” khai thác trong nước sẽ còn tăng cao hơn giá than nhập khẩu nhiều lần.

Bởi nếu còn buông lỏng quản lý, hay không thay đổi cách quản lý, thì “cuộc chiến chống than lậu” sẽ chẳng bao giờ kết thúc.

Khi đó, “cơn khát” năng lượng sẽ trở thành gánh nặng cho đất nước, ảnh hưởng trực tiếp đến mỗi người dân./.

Tổng thống Hàn Quốc Moon Jae-in ngày 17/3 đã kết thúc chuyến công du tới 3 quốc gia trong khu vực Đông Nam Á là Brunei, Malaysia và Campuchia.

Giống như chuyến thăm Việt Nam cách đây 1 năm, đây cũng là chuyến đi nước ngoài đầu tiên của nhà lãnh đạo Hàn Quốc kể từ đầu năm 2019. Điều này cho thấy chính quyền Hàn Quốc hiện nay rất chú trọng quan hệ với các nước Đông Nam Á, trọng tâm trong Chính sách hướng Nam mới của Hàn Quốc nhằm cải thiện quan hệ với các nước ASEAN, Ấn Độ và Pakistan và giảm bớt sự lệ thuộc vào các đối tác truyền thống là Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản và Liên minh châu Âu (EU).

Nâng tầm mối quan hệ giữa Hàn Quốc với các nước thành viên ASEAN luôn làm một trọng tâm của Chính sách hướng Nam mới. 

Quả thực, từ lâu, Hàn Quốc đã nỗ lực nhằm đa dạng hóa các đối tác ngoại giao và kinh tế, song việc này thực sự được đẩy mạnh kể từ khi Tổng thống theo trường phái tự do Moon Jae-in lên nắm quyền vào tháng 5/2017.

Giới chức chính quyền Hàn Quốc cho biết đây không phải là lời nói, mà là một chính sách ưu tiên thực sự, được đại diện bằng khẩu hiểu với 3 chữ P mang nghĩa: nhân dân (people), thịnh vượng (prosperity) và hòa bình (peace).

Nâng tầm mối quan hệ giữa Hàn Quốc với các nước thành viên ASEAN luôn làm một trọng tâm của Chính sách hướng Nam mới. Chuyến thăm 3 nước Đông Nam Á lần này là bước tiếp theo trong việc triển khai chính sách.

Để khẳng định quyết tâm cũng như mục tiêu của chuyến công du, trước khi lên đường, Tổng thống Moon đã viết trên mạng xã hội Twitter rằng ông sẽ rút ngắn khoảng cách giữa Hàn Quốc và ASEAN… và sẽ mở rộng con đường đưa các doanh nghiệp Hàn Quốc vào khu vực này đồng thời đẩy mạnh hợp tác thiết thực giữa hai bên.

Ông cũng tuyên bố cùng với ASEAN xây dựng một cộng đồng hòa bình và thịnh vượng vì nhân dân. Ông đã ca ngợi Brunei là một “viên ngọc quý” với tài nguyên thiên nhiên phong phú; Malaysia là một quốc gia ASEAN quan trọng, thể hiện sự đa dạng và đi đầu các nỗ lực vì hòa bình ở châu Á còn Campuchia là một nền kinh tế tăng trưởng “gây ngạc nhiên.”

Tổng thống Moon đã viết trên mạng xã hội Twitter rằng ông sẽ rút ngắn khoảng cách giữa Hàn Quốc và ASEAN… và sẽ mở rộng con đường đưa các doanh nghiệp Hàn Quốc vào khu vực này.

Trong chặng dừng chân đầu tiên là Brunei, Tổng thống Moon Jae-in đã có cuộc hội đàm với Quốc vương Hassanal Bolkiah và hai bên đã nhất trí cho rằng “Tầm nhìn 2035” của Brunei và Chính sách hướng Nam mới của Hàn Quốc có nhiều điểm tương đồng, đó là đều hướng tới việc tăng cường hợp tác thực chất để đạt được sự thịnh vượng chung.

Hai bên đánh giá sự tham gia của doanh nghiệp Hàn Quốc vào các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng như cầu đường tại Brunei, đã đóng góp không nhỏ vào quá trình phát triển kinh tế của quốc gia này, đồng thời nhất trí sẽ tiếp tục hợp tác cùng phát triển trong thời gian tới, trong đó có lĩnh vực năng lượng – ngành công nghiệp chủ lực của Brunei và cũng là ngành Hàn Quốc phải lệ thuộc vào nhập khẩu.

Sau Brunei, nhà lãnh đạo Hàn Quốc đã tới Malaysia, một thành viên sáng lập ASEAN đa sắc tộc-tôn giáo có nền kinh tế lớn thứ ba Đông Nam Á chỉ sau Thái Lan và Indonesia. Tổng thống Hàn Quốc đề xuất kết hợp hài hòa giữa Chính sách hướng Nam mới của ông với Chính sách hướng Đông mà Malaysia từng xúc tiến từ những năm 1980, trong đó đặt trọng tâm vào hợp tác chiến lược với Hàn Quốc, nhằm mang lại thành quả hợp tác song phương cụ thể cho người dân hai nước. Đây sẽ là trụ cột để hai nước phối hợp nâng cao hiệu quả hợp tác cùng có lợi.

Về kinh tế-thương mại, Hàn Quốc và Malaysia nhất trí nỗ lực đạt được Thỏa thuận Mậu dịch tự do (FTA) trong năm nay. Hai bên cũng cam kết tích cực tìm kiếm các dự án hợp tác trong lĩnh vực chế tạo xe ôtô thông minh, xây dựng thành phố thông minh và công nghệ thông tin-truyền thông (ICT).

Bên cạnh mục đích thúc đẩy quan hệ kinh tế, có lẽ Hàn Quốc muốn đẩy mạnh làn sóng văn hóa Hàn Quốc vào quốc gia Đông Nam Á này, bởi theo ông, giao lưu văn hóa sẽ giúp tăng cường sự hiểu biết của người dân Malaysia về Hàn Quốc và đưa người dân hai nước lại gần nhau hơn. Tổng thống Hàn Quốc đã tới cuộc triển lãm văn hóa Hàn Quốc-Malaysia, nơi hàng trăm sản phẩm liên quan tới văn hóa hai nước được trưng bày.

Chặng dừng chân cuối cùng trong chuyến công du là Campuchia. Tại hội đàm cấp cao Hàn Quốc-Campuchia, Tổng thống Moon Jae-in và Thủ tướng Hun Sen đã thảo luận các biện pháp mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực, trong đó có nông nghiệp, cơ sở hạ tầng và tài chính. Hai bên nhất trí sẽ đẩy nhanh đàm phán Hiệp định tránh đánh thuế hai lần, để tăng cường hỗ trợ hơn 200 doanh nghiệp Hàn Quốc đang hoạt động tại Campuchia.

Một điểm chung trong chuyến thăm tới cả 3 nước là Tổng thống Moon Jae-in đều mong muốn có được sự ủng hộ của các nước đối với tiến trình phi hạt nhân hóa trên bán đảo Triều Tiên.

Các doanh nghiệp này được hai bên cho là đóng vai trò quan trọng trong sự tăng trưởng đồng hành của hai nước. Bên cạnh đó, hai bên thống nhất Hàn Quốc sẽ hỗ trợ Campuchia xây dựng “Hệ thống thanh toán quốc gia” trong năm nay, hỗ trợ về hạ tầng tài chính, tạo môi trường thuận lợi để các công ty tài chính Hàn Quốc vào Campuchia hoạt động. Hiện Campuchia là đối tác hợp tác được Hàn Quốc viện trợ phát triển nhiều nhất trong ASEAN chỉ sau Việt Nam.

Một điểm chung trong chuyến thăm tới cả 3 nước là Tổng thống Moon Jae-in đều mong muốn có được sự ủng hộ của các nước đối với tiến trình phi hạt nhân hóa trên bán đảo Triều Tiên, một nỗ lực mà ông đã bỏ nhiều công sức và đặt nhiều kỳ vọng. Điều này cũng cho thấy Hàn Quốc coi trọng vai trò của các quốc gia Đông Nam Á trong việc đóng góp, thúc đẩy giải pháp mang lại hòa bình và ổn định tại khu vực Đông Bắc Á.

Chuyến công du 3 nước ASEAN ngay đầu năm của nhà lãnh đạo Hàn Quốc càng có ý nghĩa hơn khi ASEAN và Hàn Quốc sẽ tổ chức Hội nghị thượng đỉnh đặc biệt Hàn Quốc-ASEAN vào cuối năm nay tại Seoul để kỷ niệm 30 năm thiết lập quan hệ đối thoại giữa hai bên.

Việc Tổng thống Hàn Quốc trong hơn 1 năm qua công du một loạt quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á, kể từ chuyến thăm cấp nhà nước tới Indonesia hồi cuối năm 2017, tới Việt Nam tháng 3 và tới Singapore hồi tháng 7 năm ngoái, cũng mở ra cơ hội thuận lợi để Hàn Quốc và ASEAN đẩy mạnh hợp tác toàn diện, trong bối cảnh quan hệ hai nước đang ngày càng được củng cố.

Hiện ASEAN là nhà nhập khẩu lớn thứ hai trên thế giới các sản phẩm của Hàn Quốc sau Trung Quốc và Tổng thống Moon Jae-in đã tuyên bố sẽ nỗ lực để tăng gần gấp đôi kim ngạch thương mại giữa Hàn Quốc và các nước ASEAN lên 200 tỷ USD/năm vào năm 2020.

Chuyến thăm lần này của Tổng thống Moon Jae-in chẳng những là bước tiến thực chất của Chính sách hướng Nam mới, mà còn tạo động lực để quan hệ Hàn Quốc-ASEAN nói chung và quan hệ giữa Hàn Quốc với từng quốc gia ASEAN nói riêng tiếp tục phát triển sâu rộng và hiệu quả trên nền tảng lợi ích chung./.

Trong cuộc bỏ phiếu liên tiếp thứ 3 trong vòng 3 ngày, Hạ viện Anh đã thông qua đề xuất lùi thời hạn đưa nước này rời khỏi Liên minh châu Âu (EU), còn gọi là Brexit đến sau ngày 29/3 tới, đồng thời phản đối đề xuất trì hoãn Brexit để tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý thứ 2. Kết quả này được xem tạm thời dẹp bỏ khả năng những người ủng hộ Anh ở lại EU có thể tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý mới, nhưng cũng không khiến cho tương lai Brexit của nước Anh trở nên rõ ràng hơn.

Với 412 phiếu thuận và 202 phiếu chống, các nghị sỹ đã nhất trí lui thời hạn Brexit đến sau ngày 29/3. Như vậy là sau 2 lần bác bỏ dự thảo thỏa thuận Brexit của Thủ tướng Anh Theresa May và cũng phản đối khả năng “ly hôn” không thỏa thuận, Hạ viện Anh đã lựa chọn một “khoảng dừng,” được cho là nhằm tạo điều kiện cho nội bộ nước Anh tìm kiếm thêm sự đồng thuận.

Với 412 phiếu thuận và 202 phiếu chống, các nghị sỹ đã nhất trí lui thời hạn Brexit đến sau ngày 29/3

Tuy nhiên, “kịch bản” Brexit của nước Anh sau quyết định này vẫn khá mờ mịt, bởi vấn đề quan trọng nhất, là lùi thời hạn nước Anh rời khỏi EU bao lâu thì chưa được quyết định, và sẽ phụ thuộc vào một loạt “cửa ải” nữa.

Trước hết là cuộc bỏ phiếu tại Anh. Thủ tướng Anh Theresa đã yêu cầu Hạ viện Anh lần thứ ba bỏ phiếu về thỏa thuận Brexit sửa đổi, dự kiến vào ngày 20/3 tới. Nếu các nghị sỹ ủng hộ thỏa thuận mà bà May đã nhất trí với EU từ tháng 11 năm ngoái trong cuộc bỏ phiếu thứ ba này, Thủ tướng May sẽ đề xuất với các nhà lãnh đạo EU một khoảng thời gian gia hạn Brexit ngắn từ ngày 29/3 sang ngày 30/6 tới.

Tuy nhiên, trong trường hợp thứ hai, nếu các nghị sỹ từ chối hậu thuẫn thỏa thuận Brexit sửa đổi nước Anh sẽ phải đề xuất kéo dài thời gian hơn so với phương án đầu tiên. Lùi thời hạn Brexit quá ngày 30/6 đồng nghĩa với việc nước Anh vẫn phải tham gia các cuộc bầu cử tại Nghị viện châu Âu (EP) vào ngày 24-26/5 tới, điều được cho sẽ càng “gây nhiễu” trên chính trường Anh hậu Brexit, đồng thời lộ trình rời khỏi EU sẽ bị kéo dài không hạn định.

Trên thực tế, Thủ tướng May không phải là người ủng hộ gia hạn Brexit bởi bà cho rằng đây không phải giải pháp để giải quyết gốc rễ vấn đề. Mấu chốt của Brexit vẫn là nước Anh rời EU có thỏa thuận hay không thỏa thuận, hoặc là không có Brexit. Việc trì hoãn Brexit sẽ khó giải quyết được những vướng mắc hiện nay bởi nội bộ Anh đã quá chia rẽ về vấn đề này.

Việc nước Anh đề xuất trì hoãn lùi thời điểm Brexit cũng khiến vị thế của Anh trên bàn thương lượng với EU bị giảm sút 

Hơn thế nữa, bản thân việc nước Anh đề xuất trì hoãn lùi thời điểm Brexit cũng khiến vị thế trên bàn thương lượng với EU bị giảm sút. Tuy nhiên, bà May thì đã bị đẩy đến đường cùng và phải chấp nhận giải pháp trì hoãn.

Khả năng Hạ viện Anh trong cuộc bỏ phiếu lần thứ ba vào ngày 20/3 tới ủng hộ thỏa thuận của bà May cũng rất khó khăn, khi không dễ gì một khoảng thời gian ngắn ngủi lại có thể thay đổi được quan điểm của những nghị sỹ vốn đã 2 lần bỏ phiếu không chấp nhận một thỏa thuận mà họ cho là nước Anh vẫn bị phụ thuộc quá nhiều vào EU sau Brexit. Nếu thỏa thuận này tiếp tục bị từ chối, chắc chắn thời gian trì hoãn sẽ phải kéo dài hơn, khi đó nước Anh có thể bị đẩy vào một “ngã rẽ mới”, mà không biết đến khi nào mới kết thúc.

Cửa ải tiếp theo là EU. Đề xuất kéo dài thời hạn Brexit của Anh vẫn cần được sự nhất trí của 27 nước thành viên EU còn lại. EU dự kiến sẽ đưa vấn đề này ra xem xét tại hội nghị thượng đỉnh vào ngày 21-22/3. Ủy ban châu Âu (EC) đã yêu cầu Anh chứng minh lý do trì hoãn Brexit để EU có thể quyết định cho phép Anh ra đi trước khi một Nghị viện châu Âu (EP) mới được bầu ra vào tháng 5 và sẽ nhậm chức trong tháng 7, hay tiếp tục tham gia bầu cử EP.

Chủ tịch EU Donald Tusk mặc dù trước đó tuyên bố sẽ kêu gọi các nước thành viên chấp thuận việc gia hạn Brexit để Anh có thể suy nghĩ lại về chiến lược Brexit của mình cũng như huy động được sự đồng thuận chung xung quanh vấn đề này, song với quan điểm nhất quán, EU không thảo luận lại thỏa thuận, việc gia hạn thời gian Brexit xem ra cũng không có hiệu quả.

EU vẫn khẳng định thỏa thuận “ly hôn” giữa EU và Anh là thỏa thuận cuối cùng, hàm ý sẽ không có thương lượng lại

Cho đến nay, EU vẫn khẳng định thỏa thuận “ly hôn” giữa EU và Anh là thỏa thuận cuối cùng, hàm ý sẽ không có thương lượng lại, ngay cả khi Brexit được hoãn đến ngày 30/6 hay lâu hơn nữa. Có ý kiến cho rằng Anh không được phép gia hạn Brexit nếu không đưa ra quyết định rõ ràng về kế hoạch sử dụng thời gian gia hạn để làm rõ vấn đề chấp nhận hay không chấp nhận thỏa thuận Brexit đã được Thủ tướng Anh nhất trí với EU. Như vậy, việc thỏa thuận Brexit của bà May có vượt qua cuộc bỏ phiếu lần nữa ở Hạ viện Anh hay không sẽ là điều kiện để EU cân nhắc cho phép lùi thời hạn Brexit.

Về lý thuyết, việc EU đồng ý gia hạn Brexit đồng nghĩa với khối này sẽ đưa ra thêm các điều kiện đối với Anh. Gia hạn ngắn có thể là vấn đề dễ dàng. Tuy nhiên, việc gia hạn lâu hơn sẽ buộc Anh phải đưa ra mục tiêu rất rõ ràng, cụ thể và chính xác để giải thích rằng nước Anh cần gia hạn để làm gì. Điều đó, có thể lại dẫn tới một cuộc bầu cử mới ở Anh hoặc một cuộc trưng cầu dân ý mới.

Khi số phận Brexit chưa thể ngã ngũ, khả năng “Brexit cứng” không thỏa thuận vẫn hiện hữu. Ngay sau khi công bố kết quả bỏ phiếu trì hoãn Brexit vào sáng 15/3 (giờ Việt Nam, tối 14/3 giờ Anh), Trưởng đoàn đàm phán của EU, Michel Barnier nhận định tình hình là nghiêm trọng và EU phải chuẩn bị cho lựa chọn Brexit “cứng” dù không mong muốn. Ông lưu ý mọi người không nên đánh giá thấp hậu quả của một Brexit không thỏa thuận.

Việc EP thông qua một số biện pháp dự phòng ngay trước thời điểm Anh tiến hành bỏ phiếu, càng cho thấy liên minh này đã hoàn toàn sẵn sàng cho kịch bản Brexit không thỏa thuận. Bên cạnh đó, Hội đồng châu ÂU cũng đã tăng cường chiến dịch kêu gọi người dân và doanh nghiệp chuẩn bị kịch bản Brexit không thỏa thuận và tổ chức các cuộc thảo luận kỹ thuật với 27 quốc gia thành viên về các vấn đề chung như công tác chuẩn bị, dự phòng cũng như các vấn đề pháp lý và hành chính cụ thể.

Sau một loạt thất bại tại hạ viện, uy tín và quyền lực của Thủ tướng Theresa May đã chạm tới mức thấp kỷ lục

Về phần mình, sau một loạt thất bại tại hạ viện, uy tín và quyền lực của Thủ tướng Theresa May đã chạm tới mức thấp kỷ lục. Nội bộ đảng Bảo thủ cầm quyền của bà cũng vì thế mà không giữ được đoàn kết. Kết quả thể hiện trong cuộc bỏ phiếu lần hai thỏa thuận sửa đổi ngày 12/3 vừa qua càng cho thấy bà May đang mất dần quyền kiểm soát trong đảng và quốc hội. Nguyên nhân được cho là nhà lãnh đạo Anh trên thực tế đã tìm cách thúc đẩy một “Brexit mềm,” ngược lại với những gì lực lượng ủng hộ Brexit cứng rắn mà đảng Bảo thủ mong muốn.

Cuối cùng thì Thủ tướng Anh và số phận Brexit của nước Anh vẫn đang kẹt vào ngõ cụt. Tương lai mờ mịt của tiến trình Brexit cũng đặt vận mệnh chính trị của bà May trước những ngã rẽ nhiều rủi ro./.

Mạng 5G được thế giới đánh giá sẽ tạo ra cuộc cách mạng về tốc độ, sự ổn định cho thiết bị di động, xóa khoảng cách giữa tốc độ băng thông không dây và cố định.

Vốn được xem là một trụ cột của Cách mạng công nghiệp 4.0, thế hệ thứ năm của công nghệ mạng di động (viết tắt là 5G) dự kiến sẽ bùng nổ vào năm 2020.

Theo thống kê của hãng công nghệ Qualcomm (Mỹ), trên thế giới hiện có hơn 18 mạng 5G đã triển khai với hơn 20 nhà cung cấp các thiết bị khác nhau. Hiện cũng có 134 mạng thử nghiệm 5G tại 62 quốc gia trên toàn cầu.

Cuộc đua giành thị phần cung cấp thiết bị 5G cũng đang nóng lên từng ngày với sự cạnh tranh khốc liệt của các tập đoàn công nghệ tên tuổi như Qualcomm, Intel (Mỹ), Ericsson (Thụy Điển)  hay Huawei (Trung Quốc)…

Mạng 5G được thế giới đánh giá sẽ tạo ra cuộc cách mạng về tốc độ, sự ổn định cho thiết bị di động, xóa khoảng cách giữa tốc độ băng thông không dây và cố định cũng như kích hoạt làn sóng công nghệ, ứng dụng mới chưa từng có, giải quyết các thách thức kết nối mọi lúc, mọi nơi, kết nối Internet vạn vật.

Với ưu thế vượt trội về tốc độ truyền dữ liệu (nhanh hơn khoảng 100 lần so với 4G), mạng 5G sẽ thúc đẩy mạnh mẽ việc ứng dụng công nghệ trong nhiều lĩnh vực, từ phương tiện tự lái đến chơi game. Trong khi 4G được biết đến chủ yếu để phục vụ điện thoại thông minh, 5G có thể được ứng dụng trong phạm vi rộng hơn. Hệ sinh thái 5G sẽ bao gồm các nhà sản xuất hạ tầng mạng, điện thoại thông minh và các thiết bị tiêu dùng khác.

Báo cáo của nhà cung cấp dịch vụ thông tin toàn cầu có trụ sở tại London (Anh) IHS Markit dự đoán rằng 5G sẽ góp phần tạo ra 12,3 nghìn tỷ USD cho kinh tế toàn cầu vào năm 2035, thúc đẩy các lĩnh vực mới như thành phố thông minh và nông nghiệp thông minh, đồng thời thông qua quá trình số hóa các ngành nghề để tạo tác động lan tỏa tới mọi khía cạnh của cuộc sống.

Báo cáo của nhà cung cấp dịch vụ thông tin toàn cầu có trụ sở tại London (Anh) IHS Markit dự đoán rằng 5G sẽ góp phần tạo ra 12,3 nghìn tỷ USD cho kinh tế toàn cầu vào năm 2035.

Internet tốc độ cao được mô tả là trụ cột của nền kinh tế hiện đại và 5G là một phần quan trọng trong đó. Nhiều chính phủ coi công nghệ 5G là động lực chính cho tăng trưởng kinh tế trong tương lai. Theo dự báo, tới năm 2020, toàn thế giới sẽ đầu tư khoảng 1,5 nghìn tỷ USD cho công nghệ này.

Ấn tượng là thế, nhưng việc ứng dụng công nghệ mới này cũng đối mặt không ít rủi ro. Một khi công nghệ 5G đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới liên lạc của mỗi quốc gia, và khi con người, máy móc, thiết bị…, tức là tất cả mọi thứ đều được kết nối qua mạng 5G, thì mọi hoạt động trong xã hội cũng chịu sự chi phối của công nghệ này.

Theo giới chuyên gia, trong một xã hội “siêu kết nối” như vậy, một mối đe dọa đối với bất cứ lĩnh vực nào trong mạng lưới này cũng sẽ đe dọa toàn bộ mạng lưới. Nói cách khác, tính phụ thuộc vào 5G càng cao thì rủi ro càng lớn, bởi bất kỳ sự cố nào, dù vô tình hay cố ý, đều có thể gây ra thảm họa ở một quy mô lớn hơn nhiều.

Nếu xảy ra gián đoạn đường truyền, hậu quả sẽ vô cùng lớn cả về an toàn lẫn hoạt động kinh tế. Cụ thể, một thất bại trong điều dẫn hoạt động từ xa có thể cướp đi sinh mạng của bệnh nhân đang phẫu thuật, hoặc xe tự lái gây tai nạn, hay rò rỉ thông tin mật khiến an ninh quốc gia bị đặt vào tình huống nguy cấp…

Với mạng 5G, kho dữ liệu mà tin tặc có thể xâm nhập lớn hơn nhiều. Khi tất cả các thiết bị được kết nối thì các cuộc tấn công mạng cũng có cơ hội gia tăng.

Đặc biệt, khi mạng 5G kiểm soát các dịch vụ trọng yếu và cơ sở hạ tầng quốc tế, nguy cơ đối với an ninh là vấn đề đáng lo ngại nhất. Nghiên cứu của nhóm các nhà khoa học tại Đại học Lorraine/INRIA (Pháp) và Đại học Dundee (Scotland) cho thấy vẫn tồn tại những “lỗ hổng bảo mật” trong mạng 5G, khiến tội phạm có thể chặn 5G và truy cập lấy cắp dữ liệu. Bản thân cấu trúc của mạng 5G cũng khiến việc bảo vệ hệ thống khó khăn hơn. Trong khi đó, những biện pháp an ninh hiện có chưa đủ và chưa hoàn chỉnh để có thể ngăn chặn những nguy cơ như vậy.

Khi mạng 5G kiểm soát các dịch vụ trọng yếu và cơ sở hạ tầng quốc tế, nguy cơ đối với an ninh là vấn đề đáng lo ngại nhất.

Cơ quan An ninh mạng châu Âu (ENISA) cũng cảnh báo mạng di động 5G có tốc độ siêu nhanh sẽ kéo theo nguy cơ rất cao về an ninh mạng. Theo Giám đốc điều hành ENISA Steve Purser, các thỏa thuận về thông tin vô tuyến hiện nay được xây dựng không dựa trên một tầm nhìn về an ninh, điều này làm cho việc đảm bảo an toàn trở nên gần như bất khả thi.

Hiện tập đoàn sản xuất thiết bị viễn thông hàng đầu Trung Quốc Huawei được xem là “nhà vô địch” trong cuộc đua 5G ở nhiều phương diện từ chip băng tần (modem) 5G đầu tiên trên thế giới hỗ trợ cả 2 kiến trúc mạng 5G là NSA và SA có tên Balong 5000 cho đến các thiết bị cho hạ tầng mạng 5G.

Huawei đã đầu tư rất nhiều tiền của và công sức cho công tác nghiên cứu 5G và mua lại các bằng sáng chế quan trọng để phát triển công nghệ này. Nhiều nhà phân tích cho rằng Huawei đã xây dựng được một vị thế dẫn trước vững chắc về công nghệ 5G đến nỗi thiết bị Huawei trở nên gần như không thể thay thế đối với nhiều nhà mạng viễn thông.

Hiện Huawei đã ký 30 hợp đồng lớn cung cấp dịch vụ 5G và đang làm việc với hơn 50 đối tác nữa. Trong khi đó, các đối thủ khác cũng đang tăng tốc trong cuộc đua này. Tập đoàn Sumsung của Hàn Quốc đặt mục tiêu đến năm 2020 kiểm soát 20% mạng 5G toàn cầu.

Tuy nhiên, những căng thẳng gần đây giữa Mỹ và Huawei cũng bộc lộ rằng nguy cơ tiềm ẩn về an toàn và bảo mật thông tin liên quan tới mạng 5G đang là một trong những thách thức lớn.

Mỹ từ lâu lo ngại rằng thiết bị viễn thông của Trung Quốc có thể tạo nền tảng cho hoạt động gián điệp của Bắc Kinh, ví dụ như truy cập thông tin và tài liệu nhạy cảm của các quốc gia liên quan, do đó Washington đã cấm việc sử dụng thiết bị của Huawei trong các mạng nội địa, đồng thời hối thúc các quốc gia đồng minh thực hiện theo.

Những căng thẳng gần đây giữa Mỹ và Huawei cũng bộc lộ rằng nguy cơ tiềm ẩn về an toàn và bảo mật thông tin liên quan tới mạng 5G đang là một trong những thách thức lớn. 

Những mối lo ngại về an ninh cũng khiến một loạt quốc gia khác như Australia, Canada New Zealand và nhiều nước châu Âu ngăn chặn “gã khổng lồ” công nghệ Trung Quốc Huawei “đặt chân” vào các lĩnh vực nhạy cảm về an ninh quốc gia.

Trong khi đó, một số quốc gia đã tìm những giải pháp tăng cường an ninh mạng để có thể triển khai mạng 5G an toàn và hiệu quả. Đức tuyên bố sẽ thiết lập tiêu chuẩn bảo mật riêng cho mạng không dây thế hệ mới 5G. EU cũng đang xem xét đưa ra những nguyên tắc nhằm bắt buộc các doanh nghiệp cung cấp thiết bị và dịch vụ 5G phải tôn trọng các biện pháp an ninh.

Có thể nói việc triển khai mạng 5G với những lợi ích không thể phủ nhận đang là xu thế toàn cầu trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Vấn đề là chiến lược phát triển mạng 5G phải đi kèm với những biện pháp tổng thể và đồng bộ để bảo đảm an ninh, an toàn mạng và bảo mật thông tin./.

Những cơn hoảng loạn đã trở thành chuyện phổ biến. Các nhân viên đùa bỡn về việc tự tử, quan hệ tình dục trên cầu thang, và hút cần sa trong giờ giải lao.

Một bài báo điều tra của The Verge tuần trước đã tiết lộ một hiện tượng đáng lo ngại rằng một số nhân viên kiểm duyệt làm việc theo hợp đồng của Facebook – những người được giao nhiệm vụ quét sạch những nội dung như video chặt đầu, hành động thú tính hay phân biệt chủng tộc khỏi New Feeds của bạn – đã phải tìm tới những cơ chế đối phó cực đoan để vượt qua những ngày làm việc. Một số nhân viên hợp đồng đã bị ảnh hưởng sâu sắc bởi những nội dung họ tiếp xúc, và điều đó có thể là một ngụ ý cho tất cả chúng ta, những người đã quen với việc kéo qua những liên kết sơ sài trên trang News Feed.

Với một số nhân viên, việc liên tục xem những video thuyết âm mưu và những hình meme đã trở thành cửa ngõ dẫn họ đến việc chấp nhận những thuyết âm mưu. Các nhà thầu chia sẻ với nhà báo Casey Newton của The Verge rằng một số đồng nghiệp của họ sẽ “về phe quan điểm thiểu số” sau nhiều ngày bị vây quanh bởi những video và meme như vậy.

“Một quản lý đánh giá chất lượng đi đi lại lại trên sàn nhà để kiểm chứng tư tưởng rằng Trái Đất là hình phẳng,” Newton viết.

Với một số nhân viên, việc liên tục xem những video thuyết âm mưu và những hình meme đã trở thành cửa ngõ dẫn họ đến việc chấp nhận những thuyết âm mưu.

Căn cứ theo các quy tắc của Facebook, hầu hết những thông tin sai lệch đều không bị cấm, do đó nhìn chung Facebook sẽ không lập tức xóa bỏ chúng, với lập luận rằng cần có các báo cáo thực tế để phản bác các nội dung này. Những nỗ lực như vậy không hoàn toàn thành công: Một bài báo gần đây trên tờ Guardian đã phát hiện ra rằng “những kết quả tìm kiếm nhóm và trang với thông tin về vắc xin đã bị chi phối bởi hoạt động tuyên truyền chống tiêm vắc xin” trên mạng xã hội này.

Đương nhiên, đây không chỉ là vấn đề của riêng Facebook. Một cuốn sách về thuyết âm mưu Qanon, được tiếp sức bởi các thuật toán của Amazon, đang nhanh chóng leo lên bảng xếp hạng doanh số của trang web này. Hôm thứ Sáu vừa qua, Youtube đã thông báo sẽ chặn các quảng cáo từ tất cả các video có hình ảnh Momo – một nhân vật với vẻ ngoài đáng sợ đưa ra những lời hướng dẫn trẻ em tự làm hại mình hoặc tự sát trong một “thử thách” trên mạng. Điều đó cũng chẳng ngăn chặn được sự lan rộng của những nội dung chứa Momo.

Cái gì có thể khiến một người có suy nghĩ logic chấp nhận những điều này? Nếu những nhân viên kiểm duyệt của Facebook – những người được đào tạo để xem những nội dung có vấn đề này – bị ảnh hưởng một cách nghiêm trọng như thế, vậy còn hy vọng gì cho chúng ta?

Ở đây có sự tham gia của một số yếu tố tâm lý học. Mọi người có xu hướng phát triển một sự ưu tiên cho những ý kiến mà họ quen thuộc – một hiện tượng khoa học xã hội được gọi là hiệu ứng tiếp xúc thường xuyên hay nguyên tắc sự quen thuộc. Chiếu theo đó, tư tưởng cũng gần giống như virus truyền nhiễm.

“Càng thường xuyên thấy chúng, bạn sẽ càng thấy chúng quen thuộc, và khi một thứ gì đó trở nên ngày càng quen thuộc, thì sự đáng tin của nó cũng sẽ tăng lên,” Jeff Hancock, giáo sư truyền thông kiêm giám đốc sáng lập Phòng thí nghiệm truyền thông xã hội Stanford cho biết.

“Càng thường xuyên thấy chúng, bạn sẽ càng thấy chúng quen thuộc, và khi một thứ gì đó trở nên ngày càng quen thuộc, thì sự đáng tin của nó cũng sẽ tăng lên.”

Nội dung của các thuyết âm mưu được thiết kế để có sức thuyết phục. Mọi người chấp nhận những thuyết này vì chúng giúp lý giải một thế giới đầy những sự ngẫu nhiên; và cho dù chúng ta cảm thấy chúng đã đi quá xa, thì chúng vẫn có thể mang lại một chút cảm giác về sự thoải mái và an toàn. Và việc thấy những thuyết đó liên tục xuất hiện trên News Feed của bạn “dần dần làm suy yếu cảm giác về sự nhảm nhí của chúng,” theo James Grimmelmann, một giáo sư tại Đại học Luật Cornell, chuyên nghiên cứu về luật Internet và các mạng xã hội.

Mặc dù người dùng Facebook có thể cảm thấy bị xúc phạm khi lần đầu thấy một video phản cảm trên trang của họ, nhưng ít có khả năng họ sẽ nảy sinh phản ứng tiêu cực về mặt cảm xúc tương đương nếu trải nghiệm đó được lặp đi lặp lại. Một khi đã xem đủ, họ có thể sẽ thấy thông điệp đó đúng ý mình, hoặc ít nhất cũng không chói tai. Chỉ cần một khe hở nhỏ khi mở cửa vào tâm trí bạn cũng đủ để thuyết âm mưu lách vào.

“Sự tiếp xúc lặp đi lặp lại cũng có thể khiến các nhân viên kiểm duyệt nghĩ rằng thuyết âm mưu phổ biến hơn so với thực tế, và từ đó dần dần khiến họ ủng hộ nó,” Dominique Brossard, giáo sư bộ môn giao tiếp khoa học đời sống tại Đại học Wisconsin-Madison cho hay. “Đó là lý do khiến những chuẩn mực xã hội có một sức mạnh rất lớn.”

Nếu những niềm tin đó được thấm nhuần, mọi người sẽ nỗ lực để củng cố chúng, đơn giản vì chúng ta có xu hướng cố gắng hơn để bảo vệ những quan điểm của mình. “Một khi bạn bắt đầu tin tưởng, thiên kiến xác nhận sẽ nảy sinh,” giáo sư Hancock nói về xu hướng tìm kiếm thông tin hoặc những nguồn tin tức ủng hộ niềm tin đã có sẵn từ trước của con người.

Một yếu tố đóng góp nhỏ hơn có thể là hiện tượng tâm lý được gọi là sự truyền nhiễm cảm xúc, tức là khi những cảm xúc được lan truyền từ người này sang người khác. Bạn có thể không biết thuật ngữ này, nhưng bạn biết cảm giác đó. Hiện tượng vô tình bắt chước biểu cảm gương mặt hay phản chiếu tâm trạng của một người mà bạn đang dành thời gian ở cùng là những ví dụ về truyền nhiễm cảm xúc.

 “Một khi bạn bắt đầu tin tưởng, thiên kiến xác nhận sẽ nảy sinh.”

Có thể những video thuyết âm mưu làm thấm nhuần hoặc gieo rắc nỗi sợ hãi cho người xem, và sau khi phản chiếu lại cảm xúc đó, họ sẽ tìm cách gán nỗi sợ không giải thích được đó cho một nguồn hữu hình. “Tôi đang cảm thấy kỳ quặc, ghê tởm và sợ hãi. Tại sao lại như vậy? ‘ Hopkins hỏi như một giả thuyết. “’Có lẽ là vì chính phủ đang chống lại chúng ta.’ Bạn đang hợp lý hóa lý do vì sao bạn thấy khó chịu” – ngay cả khi điều khiến bạn khó chịu ngay từ đầu là nội dung của thuyết âm mưu đó.

Mặc dù sự căng thẳng tâm lý hết sức của các nhân viên kiểm duyệt của Facebook liên quan nhiều tới số lượng lớn những nội dung khó chịu mà họ phải tiếp xúc trong công việc – một nhân viên kiểm duyệt trả lời phỏng vấn của The Verge phải lướt qua tới 400 bài đăng mỗi ngày – Facebook vẫn có thể hiện những nội dung thuyết âm mưu hay đơn giản chỉ là những video, tin tức và meme sai lệch.

Sự tiếp xúc tập thể của chúng ta với nội dung âm mưu trên Facebook có ý nghĩa gì với sức khỏe tâm thần công cộng nói chung? Có phải chúng ta chỉ còn thiếu vài cú kích chuột để trở thành “những kẻ tin rằng Trái Đất phẳng” – hay tệ hơn thế?

Joseph Walther, giám đốc Trung tâm Công nghệ và An toàn thông tin tại Đại học California-Santa Barbara, đã cảnh báo bằng việc ngoại suy từ trải nghiệm khắc nghiệt của các nhân viên kiểm duyệt Facebook. Nếu một người dùng mạng xã hội bình thường giống như một người hay hút thuốc bình thường, các nhân viên kiểm duyệt đang tiêu thụ lượng nội dung tương đương hút hai bao thuốc lá mỗi ngày.

Nếu một người dùng mạng xã hội bình thường giống như một người hay hút thuốc bình thường, các nhân viên kiểm duyệt đang tiêu thụ lượng nội dung tương đương hút hai bao thuốc lá mỗi ngày.

“Nhưng nhân viên kiểm duyệt mà bạn mô tả, họ thực sự đang bị hành hạ,” Walther nói với OneZero. “Mức độ tiếp xúc của họ với những thông điệp đó không giống bình thường. Và trải nghiệm của họ cũng không thể áp dụng cho tất cả chúng ta.”

Sự khác biệt cơ bản nhất giữa những cá nhân không bị ảnh hưởng bởi nội dung âm mưu và những người được truyền bá những nội dung đó có thể là những gì xảy ra với họ khi họ không trực tuyến. Một cú đánh mạnh vào cái tôi của một cá nhân, chẳng hạn như bị đuổi việc hay bị người mình thích từ chối, có thể khiến một số người hướng tới sự phân biệt chủng tộc hay các thuyết âm mưu – những thứ này, theo Walther, là thường đan xen lẫn nhau. Khi bị tổn thương, con người sẽ muốn tìm một vật tế thần.

“Nếu họ đã thiên về tư tưởng phân biệt chủng tộc, và nhận thấy một số mối đe dọa với địa vị hay sự thuần khiết hay đặc quyền của chủng tộc hay giới tính của họ, và rồi trải qua một sự tổn thương cụ thể, những thuyết âm mưu sẽ trở nên đặc biệt hấp dẫn,” ông nói. “Các thuyết âm mưu giải phóng con người khỏi trách nhiệm với sự bất hạnh của chính họ.”

Petter Tornberg, một nhà xã hội học tại Đại học Amsterdam ở Hà Lan, so sánh sự lan truyền của thông tin sai lệch trên mạng xã hội với một vụ cháy rừng. “Một buồng vang có tác dụng tương tự như một đống bùi nhùi khô trong rừng,” Tornberg nói với OneZero. “Nó cung cấp nhiên liệu cho một ngọn lửa nhỏ ban đầu, mà sau đó có thể lan tới những que củi, cành cây và thân cây lớn hơn, để cuối cùng nhấn chìm cả khu rừng trong biển lửa.”

Việc mạng xã hội như Facebook có xu hướng tạo ra một buồng vang – hay như Eli Pariser đã gọi là một “bong bóng lọc” – không phải là ngẫu nhiên. Đó là kết quả tất yếu của kinh tế sức chú ý.

“Vì các nền tảng trực tuyến hoạt động dựa trên quảng cáo, chúng vận hành trong một môi trường mà ở đó chúng phải cạnh tranh để thu hút sự chú ý,” Tornberg nhận định. Sự phẫn nộ và tức giận là những cách hiệu quả để tối đa hóa sự chú ý của người xem – mọi người tương tác và chia sẻ những chuyện giật gân ở một quy mô lớn đến mức làm xuất hiện ngành công nghiêp của những nội dung không có ý nghĩa gì trên mạng xã hội, ở đó “tin rác” có thể thúc đẩy tần số hiển thị quảng cáo. Có rất ít động lực để các nền tảng như Facebook không khuyến khích người dùng ngả về những nhóm lợi ích nhỏ khi các nội dung thái quá được chia sẻ.

Mặc dù công chúng nói chung ít có rủi ro bị thuyết phục bởi thuyết âm mưu hơn các nhân viên kiểm duyệt Facebook, điều đó không có nghĩa là không tồn tại rủi ro cho sức khỏe cộng đồng.

“Truyền thông xã hội không nhất thiết phải được thiết kế để thúc đẩy chúng ta hướng tới bộ lạc hóa và tự tách biệt,” Tornberg chia sẻ. “Chúng cũng có thể được thiết kế để giúp hình thành nền móng cho một thế giới chung.” Ông lấy ví dụ về cộng đồng “Change My View” (Thay đổi quan điểm của tôi) trên Reddit, ở đó người dùng đăng các ý kiến mà họ cho là có thể còn thiếu sót với hy vọng là có một cuộc thảo luận và thấu hiểu các quan điểm khác.

“Nhưng điều đó sẽ đòi hỏi những sự khích lệ khác nhau cho các công ty đứng đằng sau.” Và ngay lúc này, các mạng xã hội như Facebook – với doanh thu 22 tỷ USD trong năm 2018, tăng gần 40% so với năm trước – đang thực hiện rất hiệu quả công việc tối đa hóa những khuyến khích kinh tế hiện tại.

Tự động hóa hoạt động kiểm duyệt nội dung sẽ giúp con người tránh khỏi những tác động có khả năng gây tổn hại khi xem một lượng lớn những video gây khó chịu và những bài đăng thuyết âm mưu. Nhưng trong khi trí tuệ nhân tạo dường như là một giải pháp rõ ràng để giảm sự tiếp xúc của các nhân viên kiểm duyệt và công chúng với các thuyết âm mưu – mặc dù phải đánh đổi bằng công ăn việc làm của rất nhiều nhân viên kiểm duyệt – giáo sư Hancock nói rằng công nghệ như thế vẫn chưa ra đời.

“Con người đang phát triển và sản xuất những nội dung này,” ông nói. “Trong một khoảng thời gian dài nữa, con người vẫn sẽ là những người duy nhất có thể đưa ra những phán đoán này.”

Điều này một phần là vì, theo định nghĩa, những bài đăng bị đánh dấu vi phạm trên Facebook là không điển hình, và AI hiện tại không hoạt động tốt với những nội dung không điển hình. “Khó mà đoán trước được nhiều loại nội dung mà họ thấy,” giáo sư Hancock nói. “Một phần là vì đó là những thứ nhảm nhỉ.”

Các nội dung nhảm nhí khiến chúng ta ngạc nhiên vì tính bất thường của chúng, và máy tính thì chỉ được đào tạo để phản ứng với những tình huống chúng từng gặp phải trước đây. Trên thực tế, lúc này việc đào tạo một cỗ máy phản ứng với những thuyết âm mưu chưa được tưởng tượng ra là chuyện không thể.

Giáo sư Grimmelmann cho rằng sự tồn tại của hoạt động kiểm duyệt nội dung như một nghề nghiệp là một điều xấu cần thiết để bảo vệ sức khỏe tâm thần của cộng đồng lớn hơn – chừng nào mà cộng đồng đó vẫn còn nghiện truyền thông xã hội như hiện tại.

“Đây chính là chủ nghĩa tư bản,” ông nói. “Có những công việc không dễ chịu, ví dụ như dọn cống. Chúng ta muốn những thứ mà công việc đó mang lại.”

Tuy nhiên, chỉ vì một công việc không dễ chịu được xã hội cần đến không có nghĩa là những người sử dụng lao động không làm gì để cải thiện các điều kiện làm việc. Giáo sư Grimmelmann tin rằng công chúng nên gây áp lực để các nền tảng như Facebook cam kết loại bỏ các thuyết âm mưu khỏi trang News Feed của người dùng và bảo đảm rằng nhưng nhân viên kiểm duyệt nội dung của họ có được sự hỗ trợ cần thiết để bảo vệ cho tất cả chúng ta, bao gồm việc giảm khối lượng công việc, hỗ trợ nhiều hơn về mặt cảm xúc, và trả lương cao hơn. (Theo The Verge, các nhân viên hợp đồng của Cognizant chỉ kiếm được 28.800 USD mỗi năm).

Và điều đó có nghĩa là sẽ cần nhiều hơn, thay vì ít đi, những người tham gia vào công việc kiểm duyệt nội dung. “Thật không may, công việc này sẽ trở thành một ngành công nghiệp lớn hơn rất nhiều,” Hancock nói.

Những gì chúng ta đang thấy lúc này chỉ mới là sự khởi đầu. Chỉ riêng Facebook đã có 30.000 nhân viên phụ trách về độ tin cậy và an toàn, bao gồm cả nhân viên hợp đồng. Một nửa trong số này làm công tác kiểm duyệt nội dung, và khoản đầu tư vào hoạt động đánh giá nội dung gần như chắc chắn sẽ tiếp tục phình to.

“Chúng tôi đã tăng hơn gấp đôi đội ngũ suốt hai năm qua, bổ sung thêm hàng nghìn người cho nỗ lực này,” Justin Osofsky, phó chủ tịch Hoạt động toàn cầu của Facebook viết trong một bài đăng ngày 25/2.

Vì vậy, giống như khi con người tạo ra những vấn đề này – bằng cách khai thác một nên tảng để truyền bá các thuyết âm mưu và những nội dung đáng lo ngại khác – con người sẽ phải giải quyết chúng. Không quy trình tự động nào có thể lường trước được mọi hoán vị nội dung rác mà chúng ta có thể nghĩ ra.

Hay như Hancock nhận định: “Tôi không nghĩ con người sẽ phải ra rìa.”

Sự cạnh tranh trong ngành kinh doanh máy bay chở khách cỡ lớn cực kỳ khốc liệt. Việc Airbus ra thông báo vào cuối năm 2010, rằng hãng sẽ giới thiệu một phiên bản tiết kiệm nhiên liệu hơn của mẫu máy bay A320 bán chạy nhất, đã giống như một đòn tấn công trực diện vào mẫu máy bay 737 của đối thủ Boeing.

Boeing chật vật tìm cách phản công. Trong vài tháng, công ty đã đưa ra một kế hoạch nâng cấp mẫu máy bay 737 Max với các động cơ tiết kiệm năng lượng tương tự.

Trong những năm sau đó, Boeing đã thúc đẩy không chỉ việc thiết kế và chế tạo mẫu máy bay mới, mà còn thuyết phục các hãng hàng không cũng như Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) rằng mẫu mới này sẽ bảo đảm an toàn và cách vận hành nó cũng giống như mẫu hiện tại. Nói một cách khác, các phi công lái Boeing 737 sẽ không phải trải qua quá trình tái đào tạo tốn kém để điều khiển mẫu 737 Max.

Chiến lược của Boeing đã kéo theo một loạt các quyết định về kỹ thuật, kinh doanh và quy định mà nhiều năm sau sẽ khiến công ty gặp phải những câu hỏi khó, liên quan tới vụ rơi máy bay của hãng Lion Air hồi tháng 10 năm ngoái tại Indonesia.

Chiến lược của Boeing đã kéo theo một loạt các quyết định về kỹ thuật, kinh doanh và quy định mà nhiều năm sau sẽ khiến công ty gặp phải những câu hỏi khó, liên quan tới vụ rơi máy bay của hãng Lion Air hồi tháng 10 năm ngoái tại Indonesia.

Bi kịch này đã trở thành tâm điểm gây quan tâm và tranh cãi dữ dội trong giới hàng không vì một yếu tố khác: quyết định của Boeing và FAA rằng các phi công không cần được thông báo về sự thay đổi mới trong hệ thống kiểm soát bay của mẫu 737 Max – Boeing đã thêm vào một số mã phần mềm nhằm giúp hệ thống điều khiển bay tự động tính toán và phát các lệnh điều khiển, qua đó giúp giảm bớt rủi ro trong trong một số điều kiện nhất định.

Quyết định của Boeing và FAA là kết quả của nỗ lực nhằm giảm thiểu chi phí tái đào tạo phi công của công ty. Nhưng dường như đây lại là lý do khiến phi hành đoàn của Lion Air không biết cách để xử lý một sự cố có thể đã gây tai nạn: dữ liệu lỗi báo sai rằng máy bay đang bay ở một góc tấn nguy hiểm, dẫn đến việc hệ thống điều khiển liên tục khiến máy bay chúc mũi xuống.

Việc tìm hiểu lý do vì sao các phi công gần như không được thông báo về những thay đổi trong hệ thống điều khiển bay cần phải được truy ngược về những lựa chọn của Boeing, khi hãng phát triển mẫu 737 Max cách đây hơn 7 năm. Các quyết định của Boeing cuối cùng đã khiến chính công ty này, FAA và nhiều hãng hàng không kết luận rằng việc đào tạo hoặc phổ biến cho các phi công biết về thay đổi trong hệ thống kiểm soát bay là không cần thiết.

Nó minh họa những trường hợp hiếm hoi khi mọi thứ trở nên tồi tệ, sự tương tác của nhiều yếu tố có thể dẫn đến những hậu quả không lường trước, thậm chí tổn thất về mạng người.

Câu chuyện về sự thay đổi trong hệ thống của Boeing 737 Max, và cách nó đóng vai trò trung tâm trong vụ rơi máy bay của hãng Lion Air, cho thấy cách thức mà sự an toàn của những chiếc máy bay chở khách hiện đại được định hình – bởi sự kết hợp phức tạp giữa nhiều yếu tố, bao gồm sự canh tranh khốc liệt trong ngành sản xuất máy bay, những tiến bộ công nghệ và việc đào tạo phi công. Nó minh họa những trường hợp hiếm hoi khi mọi thứ trở nên tồi tệ, sự tương tác qua lại của nhiều yếu tố kể trên có thể dẫn đến những hậu quả không lường trước, thậm chí tổn thất về mạng người.

Vụ tai nạn đã làm dấy lên những câu hỏi về khả năng Boeing đã xem nhẹ hoặc bỏ qua những mối nguy hiểm tiềm ẩn khi không thông báo cho phi công về những thay đổi liên quan tới một yếu tố quan trọng của phần mềm điều khiển máy bay – chủ yếu chỉ vì các lý do tiết kiệm chi phí và cạnh tranh.

Vụ việc cũng hướng sự quan tâm vào việc FAA có giám sát chặt chẽ Boeing, trong kỷ nguyên mà công nghệ đang khiến các phi cơ chở khách vừa trở nên đáng tin cậy hơn và cũng ngày càng phức tạp hơn hay không. Theo một phi công có kinh nghiệm về quy trình chứng nhận, các nhà quản lý tại châu Âu ban đầu không đồng ý với phán quyết của FAA về sự cần thiết của việc đào tạo bổ sung, nhưng cuối cùng cũng xuôi theo.

Quan điểm của Boeing là các phi công trong chuyến bay của hãng Lion Air đáng lẽ nên biết cách xử lý tình huống khẩn cấp, dù họ không biết về việc hệ thống điều khiển bay đã có sự thay đổi. Công ty duy trì quan điểm rằng việc tuân thủ đúng theo các quy trình khẩn cấp đã được thiết lập từ lâu – về cơ bản, đó là một danh sách kiểm tra mà mọi phi công từng lái mẫu máy bay 737 đều biết – sẽ giúp phi hành đoàn xử lý được sự cố của hệ thống tăng cường chức năng điều khiển, còn gọi là MCAS.

Boeing nói rằng nhiều hệ thống trên cả mẫu Max và thế hệ 737 trước nó đều có thể làm máy bay tự chúc mũi xuống. “Bất kể nguyên nhân là gì,” công ty nói, phi hành đoàn vẫn phải tuân theo danh sách kiểm tra, “một hoạt động được bao gồm trong các quy trình hiện tại.”

Boeing nói rằng nhiều hệ thống trên cả mẫu Max và thế hệ 737 trước nó đều có thể tự động làm máy bay chúc mũi xuống.

Công ty cho biết, trong quá trình xây dựng tài liệu đào tạo cho phi công lái máy bay 737 Max, họ đã tuân thủ các thông lệ lâu đời. “Quy trình này đảm bảo cho phi hành đoàn có tất cả các thông tin để vận hành máy bay an toàn, cũng như giúp các cán bộ phụ trách bảo trì và đội bay hiểu cách bảo đảm cho máy bay có thể được đưa vào sử dụng,” Boeing phát biểu.

Theo một nguồn tin, sau vụ tai nạn, Boeing đã lên kế hoạch phát hành bản nâng cấp phần mềm cho mẫu máy bay 737 Max, tuy nhiên chưa rõ sự nâng cấp này sẽ ảnh hưởng thế nào tới MCAS. Boeing cho biết công ty sẽ “tiếp tục đánh giá nhu cầu phần mềm hoặc những thay đổi khác trong quá trình tìm hiểu thêm từ cuộc điều tra đang diễn ra.”

Tuy nhiên lập trường này của Boeing đã khiến nhiều phi công tức giận và lo ngại.

“Bất cứ khi nào một hệ thống mới được đưa vào một chiếc máy bay, chúng tôi là những người phải chịu trách nhiệm với chiếc máy bay đó,” Jon Weaks, chủ tịch Hiệp hội Phi công hàng không Tây Nam Mỹ chia sẻ.

Đề cập đến việc bổ sung MCAS, ông Weaks nói thêm: “Chúng tôi đã và vẫn cảm thấy rằng mình cần được biết về điều đó.” John Barton, một cơ trưởng của máy bay 737, người không muốn tiết lộ tên hãng hàng không nơi anh đang làm việc, cho biết lỗi bắt đầu từ Boeing và FAA, trước khi mở rộng ra nhiều hãng hãng hàng không và các công đoàn phi công.

“Nhiều phi công cảm thấy nội dung đào tạo là không đầy đủ. Do đó tôi cảm thấy rằng Boeing, FAA, các trung tâm đào tạo hàng không và có thể là chính các công đoàn đều đáng bị chỉ trích vì sự cố đã xảy ra,” anh nói.

Khi thiết kế mẫu máy bay 737 Max, Boeing đã quảng cáo với các hãng hàng không về khả năng tiết kiệm nhiên liệu, giảm chi phí vận hành và các cải tiến khác của máy bay. Nhưng đồng thời, công ty cũng cố gắng tránh nói về những thay đổi về khí động học và điều khiển có thể khiến FAA cho rằng phi công lái máy bay 737 hiện tại sẽ cần trải qua một đợt đào tạo mới hoàn toàn rất tốn thời gian.

Trong nội bộ, một yêu cầu chính của Boeing đặt ra với mẫu Max là không được có thay đổi nào về thiết kế để có thể khiến FAA kết luận rằng các phi công phải được đào tạo lại do có sự khác biệt trong hệ thống điều khiển, giữa phiên bản cũ là mẫu 737 NG và mẫu Max mới, theo lời của Rick Ludtke – người đã tham gia phát minh một số tính năng an toàn mới trên chiếc 737 Max.

Bằng cách hạn chế những khác biệt giữa hai mẫu máy bay, Boeing sẽ giúp các hãng hàng không tiết kiệm thời gian và tiền bạc khi họ không phải mất hàng giờ đào tạo cách lái mẫu máy bay mới thông qua thiết bị giả lập cho các phi công lái mẫu 737, từ đó khiến việc chuyển sang dùng mẫu Max trở nên hấp dẫn hơn.

“Một phần những gì chúng tôi muốn đạt được là sự liền mạch cho các khách hàng của mình. Vì thế chúng tôi cố tình thiết kế chiếc máy bay theo cách tương tự như mẫu trước đây,” Dennis A.  Muilenburg, cán bộ điều hành của Boeing trả lời trên kênh CNBC hồi tháng 12 khi được hỏi liệu có phải công ty muốn giảm các chi phí đào tạo hay không.

Trong quá trình phát triển Boeing 737 Max, các kỹ sư của Boeing đã gặp phải một vấn đề. Do động cơ mới cho mẫu Max lớn hơn so với động cơ của mẫu cũ, chúng cần phải được lắp cao hơn và xa hơn về phía trước hai cánh máy bay để đáp ứng yêu cầu về khoảng sáng gầm.

Ông Ludtke chia sẻ, phân tích ban đầu cho thấy các động cơ lớn hơn, được lắp ở vị trí khác so với mẫu 737, sẽ gây hiệu ứng mất ổn định trên máy bay, nhất là khi máy bay ở tốc độ thấp trong khi nghiêng cánh hay ngoặt gấp.

Các kỹ sư lo ngại rằng sự thay đổi khiến mũi máy bay bị đẩy lên khi máy bay ở tốc độ thấp. Điều này có thể khiến máy bay dần có góc tấn quá lớn, khiến nó bị chòng chành hoặc nguy hiểm hơn là mất độ cao.

Theo ông Ludtke, sau khi cân nhắc nhiều khả năng, Boeing đã quyết định bổ sung thêm một chương trình mới – các kỹ sư mô tả hành động đó về cơ bản là thêm một vài dòng mã – vào hệ thống điều khiển bay, để chống lại các lực gây ra sự bất ổn từ những động cơ mới.

Chương trình đó là MCAS.

Theo một kỹ sư có hiểu biết về vấn đề này, MCAS đã được viết thành một quy định điều khiển, một hệ điều hành bao trùm kết hợp nhiều yếu tố khác để giữ cho máy bay ở vị trí “mặc định” – tức là bảo đảm rằng mũi máy bay luôn ở góc phù hợp với tốc độ và quỹ đạo của máy bay.  Trên thực tế, hệ thống này sẽ tự động đẩy mũi máy bay xuống nếu nó cảm thấy góc tấn của máy bay đi vào ngưỡng mất an toàn, có khả năng gây ra hiện tượng mất lực nâng.

Cả MCAS và hệ thống tốc độ mặc định – các bộ điều khiển thăng bằng tự động được sử dụng trên máy bay 737 NG và những phiên bản trước đó – hoạt động chủ yếu thông qua phần nằm ngang của cánh đuôi máy bay 737, bao gồm một bánh lái độ cao tương đối hẹp ở phía sau và một bề mặt lớn hơn gọi là bộ thăng bằng ở phía trước. Trong một chuyến bay do người lái, phi công sẽ điều khiển mũi máy bay chúc lên và hạ xuống bằng cách kéo hoặc đẩy một cột điều khiển, còn gọi là cần điều khiển, để xoay bánh lái độ cao theo hướng này hoặc hướng khác.

Thông thường, các bộ thăng bằng hoàn thành một nhiệm vụ tinh tế hơn, bảo đảm là các lực lên hoặc xuống tác động lên đuôi máy bay, giữ cho máy bay thăng bằng quanh trọng tâm của nó. Một trong hai phi công có thể điều khiển các bộ thăng bằng bằng cách sử dụng các công tắc ở đỉnh cần điều khiển.

MCAS được viết ra để sử dụng các bộ thăng bằng theo một cách khác.

Nhiệm vụ đầu tiên của hệ thống được sửa đổi này là tự động bù đắp rủi ro chết máy do sự thay đổi kích thước và vị trí các động cơ. “Khi đó chiếc máy bay cần MCAS để được FAA chứng nhận đã đáp ứng tất cả các yêu cầu thiết kế, theo quy định về sự ổn định và khả năng điều khiển,” ông Ludtke cho biết.

Ngoài việc giải quyết vấn đề an toàn, MCAS còn giúp việc vận hành mẫu máy bay này không khác những phiên bản tiền nhiệm của nó, từ quan điểm của một phi công. Để đánh giá liệu các phi công lái máy bay 737 hiện tại có cần tốn hàng giờ huấn luyện trong các thiết bị mô phỏng để lái mẫu Max hay không, FAA sẽ cân nhắc mức độ tương tự của việc vận hành hai phiên bản máy bay.

Boeing cho biết việc sửa đổi đã “nâng cao các đặc điểm vận hành của máy bay” và giảm “xu hướng ngóc lên” chỉ trong các tình huống khác thường.  “Nó không kiểm soát máy bay trong các chuyến bay bình thường,” công ty nói.

FAA cũng sẽ xác định hình thức đào tạo nào sẽ được yêu cầu để các phi công nắm được những thay đổi thiết kế cụ thể của mẫu Max so với phiên bản trước đó.  Một số thay đổi sẽ cần ít thời gian đào tạo trong thiết bị mô phỏng hơn, ví dụ như hướng dẫn bằng máy tính.

“Tôi cho rằng đây là một trong những hệ thống mà các phi công cần phải biết về sự tồn tại của nó trên máy bay, và khi nào nó được kích hoạt,” Chuck Horning, chủ tịch bộ phận khoa học bảo trì hàng không tại Đại học Hàng không Embry-Riddle nói.

Nhưng đó không phải là lựa chọn mà Boeing, hay các nhà quản lý đưa ra.

Cuối cùng, FAA kết luận rằng sự khác biệt giữa mẫu 737 Max và phiên bản trước đó không đủ lớn để các phi công phải trải qua đào tạo lại bằng thiết bị mô phỏng.

Mặc dù cơ quan này có yêu cầu đào tạo các phi công với nội dung ít gây phiền hà hơn, hoặc phi công phải được thông báo về những thay đổi giữa hai phiên bản máy bay, MCAS không nằm trong danh sách thông báo.

Điểm mấu chốt là không tồn tại bất kỳ yêu cầu pháp lý nào, buộc Boeing hay các hãng hàng không khách hàng của công ty phải báo về những thay đổi trong hệ thống kiểm soát bay cho phi công – và Boeing cho rằng điều đó là không cần thiết, vì theo quan điểm của công ty, các quy trình khẩn cấp đã được thiết lập sẽ bao quát được bất kỳ vấn đề nào.

Ít nhất là theo như các phi công biết, MCAS không tồn tại, kể cả khi nó sẽ đóng một vai trò chủ chốt trong việc điều khiển máy bay trong những trường hợp nhất định.

Boeing đã không giấu giếm chuyện hệ thống được sửa đổi. Thông tin về MCAS được ghi lại trong các sách hướng dẫn bảo trì máy bay và nhiều hãng hàng không đã được thông báo về nó trong các buổi họp chi tiết về những sự khác biệt giữa mẫu Max so với các phiên bản máy bay 737 trước đó.

Nhưng quyết định của FAA, rằng hệ thống này không cần phải được lưu ý với phi công, đã khiến một số cơ quan quản lý khác không đồng tình. Bên kia Đại Tây Dương, Cơ quan An toàn Hàng không Châu Âu, đơn vị đồng cấp với FAA đã bày tỏ sự lo ngại – theo lời một phi công quen thuộc với quy trình chứng nhận của cơ quan này.

Viên phi công tiết lộ, ban đầu cơ quan châu Âu có khuynh hướng yêu cầu MCAS cần được đưa vào sách hướng dẫn vận hành bay cho mẫu Max. Theo đó, phi công phải trải qua một khóa đào tạo tại phòng học hay qua mạng. Nhưng cuối cùng họ đã không giữ vững lập trường, chuyển sang đồng tình với Boeing và FAA.

Trong số nhiều câu hỏi chưa được trả lời dấy lên từ vụ tai nạn là tỷ lệ sự cố mà Boeing và FAA cân nhắc sẽ xảy ra trong trường hợp MCAS – hoặc các cảm biến truyền thông tin về máy bay cho hệ thống – bị trục trặc.

Trong vụ tai nạn của hãng Lion Air , một trong những giả thuyết chính là hệ thống đã nhận được dữ liệu bị lỗi về góc tấn của máy bay từ cảm biến góc tấn – một thiết bị hình cánh quạt được lắp ở một trong hai bên của thân máy bay, có nhiệm vụ đo mức độ chúc xuống hay ngóc lên của mũi máy bay. Những phát hiện sơ bộ từ cuộc điều tra cho thấy cảm biến của máy bay đã tạo ra những dữ liệu sai lệch.

Khi thiết kế mẫu 737 Max, Boeing đã quyết định mỗi lần chỉ cung cấp cho MCAS dữ liệu từ một trong hai cảm biến góc tấn. Các cảm biến này hoạt động ra sao lại lệ thuộc vào việc máy bay đang sử dụng hệ thống kiểm soát bay nào – mỗi chiếc 737 Max có hai hệ thống điều khiển may, với một ở bên cơ trưởng và một ở bên cơ phó.

Quyết định này giúp cho hệ thống trở nên đơn giản hơn, nhưng cũng khiến nó dễ bị tổn thương hơn khi một cảm biến trục trặc, hay dữ liệu bị truyền không đúng cách – tình huống dường như đã xảy ra trong vụ rơi máy bay Lion Air.

Không có bằng chứng nào cho thấy Boeing đã thử nghiệm chuyến bay sử dụng MCAS với dữ liệu cảm biến bị lỗi, và cũng chưa rõ liệu FAA đã tiến hành thử nghiệm này chưa.

Vì những yếu tố như đoản mạch, dữ liệu cảm biến lỗi hoặc lỗi máy tính, các bộ thăng bằng trên những mẫu Boeing 737 cũ hơn có thể đã di chuyển theo các hướng không thể đoán trước được và nguy hiểm. Theo những người được Boeing thông tin, cũng như theo một thông báo được gửi cho các hãng hàng không sau vụ tai nạn, Boeing nói rằng quy trình khẩn cấp khi gặp trục trặc với tốc độ tiến mặc định và các vấn đề giữ thăng bằng khác được áp dụng trên các mẫu 737 trước đó sẽ vẫn có tác dụng với mẫu Max, kể cả trong tình huống MCAS gặp vấn đề.

Trọng tâm của quy trình đó là tắt hai công tắc “ngắt chỉnh bộ thăng bằng” ở bảng điều khiển trung tâm trong buồng lái, sau đó giật mở các cần điều khiển trên những bánh lái gần đầu gối của cơ trưởng và cơ phó. Bằng cách xoay những bánh lái này, các phi công có thể chỉnh tay các bộ thăng bằng, trong nỗ lực giữ cho máy bay không ngóc mũi lên hoặc chúc mũi xuống.

Trọng tâm của cuộc tranh luận là liệu các phi công có phản ứng khác đi hay không nếu biết mũi máy bay đã bị MCAS ép chúc xuống.

Thông tin từ bộ ghi dữ liệu bay cho thấy mũi máy bay đã chúc xuống hơn hai mươi lần trong chuyến bay xấu số của hãng Lion Air. Chiếc máy bay dường như đã kháng cự lại những nỗ lực của các phi công nhằm giữ cho nó bay thẳng.

Nếu MCAS nhận được dữ liệu bị lỗi cho thấy máy bay đang ngóc lên theo một góc quá lớn, có thể dẫn tới rủi ro bị mất điều khiển – và kết quả điều tra sơ bộ cho thấy tình huống đó đã xảy ra – hệ thống sẽ tự động đẩy mũi máy bay xuống để tránh gặp phải rủi ro.

Danh sách kiểm tra tiêu chuẩn để xử lý tình huống khẩn cấp này trên phiên bản 737 trước đó tập trung vào việc tắt các công tắc ngắt chỉnh bộ thăng bằng và sử dụng các bánh lái thủ công để điều chỉnh các bộ thăng bằng.

Boeing đã khẳng định các phi công trên chuyến bay gặp nạn của Lion Air đã từng gặp phải vấn đề máy bay bị chúc mũi tương tự, nếu không phải là ít nghiêm trọng hơn. Họ đã xử lý vấn đề bằng cách tắt các công tắc ngắt bộ thăng bằng, theo đúng như danh sách kiểm tra trong trường hợp khẩn cấp.

Vẫn còn một cách khác để xử lý lỗi liên quan tới bộ thăng bằng và cách này chỉ sử dụng được trên các mẫu 737 cũ: Kéo lại cần điều khiển, hoặc cột điều khiển – một trong hai thiết bị này nằm ngay trước mặt cả cơ trưởng lẫn cơ phó, để ngắt điều khiển điện của các bộ thăng bằng, qua đó cho phép phi công điều khiển chúng bằng tay.

Tuy nhiên tính năng trên đã bị vô hiệu hóa ở mẫu Max khi MCAS được kích hoạt – một thay đổi khác mà các phi công khó có thể nhận ra. Sau vụ tai nạn, Boeing đã nói với các hãng hàng không rằng khi MCAS được kích hoạt việc tác động vào cột điều khiển sẽ không giúp phi công kiểm soát bằng tay bộ thăng bằng.

Kết quả sơ bộ của cuộc điều tra, dựa trên thông tin từ thiết bị ghi dữ liệu chuyến bay, cho thấy các phi công đã thử nhiều cách để nâng mũi máy bay lên khi nó bị chúc xuống hơn hai mươi lần. Những cách này bao gồm nhả cần điều khiển và điều khiển góc độ của bộ thăng bằng trên đuôi máy bay – và khi cách đó không hiệu quả, họ kéo lại cần điều khiển.

Không có dấu hiệu nào cho thấy họ đã thử tắt các công tắc ngắt bộ điều khiển, theo chỉ dẫn của danh sách kiểm tra trong trường hợp khẩn cấp. Theo các phi công, quan điểm của Boeing về việc làm theo danh sách kiểm tra được hãng thiết lập cho trường hợp khẩn cấp đã coi nhẹ đáng kể sự phức tạp của công tác xử lý khi khủng hoảng xảy ra trong thực tế.

Đề cập đến việc Boeing nhấn mạnh rằng phi công cần giật công tắc ngắt bộ thăng bằng, Dennis Tajer, phát ngôn viên của công đoàn phi công hãng hàng không American Airlines – người cũng là một phi công lái máy bay 737 – cho biết: “Họ hoàn toàn đúng. Tắt hai công tắc đó sẽ dừng những sự công kích nhằm vào phi công.”

“Họ không hề biết rằng Boeing đã đưa vào một thứ gì đó mới.”

Tuy nhiên, ông Tajer nói thêm rằng phi công cần được biết có những hệ thống nào đang tồn tại trên máy bay, để từ đó chúng có thể trở thành “một phần cơ thể khi bạn lái một chiếc máy bay.”

Cùng chiếc máy bay đó, trong chuyến bay ngay trước lần gặp nạn, phi công đã nhập vào nhật ký điện tử nhiều vấn đề mà anh ta gặp phải và suy đoán rằng hệ thống kiểm soát tốc độ mặc định của máy bay không hoạt động chính xác. Nhưng trong chuyến bay đó, không ai trong phi hành đoàn nhận ra rằng MCAS có thể là nguồn gốc gây vấn đề.

“Điều này thực sự cho thấy cảm giác của những phi công chuyên nghiệp từng lái chiếc máy bay này suốt 10 năm qua là như thế nào,” Bjorn Fehrm, một kỹ sư hàng không kiêm cựu phi công chiến đấu của Không quân Thụy Điển nói về mẫu máy bay 737. “Họ không hề biết rằng Boeing đã âm thầm đưa vào một thứ gì đó mới mẻ.”

Xóa nợ thuế không phải là đề xuất mới, thậm chí rất cũ. Đã không ít lần, vấn đề này được Bộ Tài chính nêu lên với không ít lý lẽ, nhưng sau đó, mọi thứ lại “chìm xuống.”

Việc để hàng nghìn tỷ đồng nợ treo tiếp tục “sinh sôi nảy nở” là điều không ai muốn. Và, như báo cáo của ngành tài chính, cơ quan này đang ngày ngày mất thêm công sức, chi phí để quản lý những con số ngày một cao vợi này.

Thế nhưng, xóa hẳn đi, lại khiến nhiều người lo lắng là liệu có tạo tiền lệ xấu không và làm sao để thực sự tạo công bằng.

Vòng tròn luẩn quẩn ấy theo lời một chuyên gia, nếu không thực sự thay đổi cách làm thì rất khó để tìm được lối ra.

Trong tổng số nợ đọng do cơ quan quản lý thuế, có tới hơn 1/3 là nợ không còn khả năng thu hồi, tức là những người nộp thuế đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự… Tỷ lệ này còn lớn hơn nữa nếu nhìn sang số nợ do cơ quan hải quan quản lý.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, số thu hồi nợ đọng tăng dần qua các năm, năm sau luôn cao hơn năm trước (tốc độ tăng bình quân 16,3%/năm trong các năm 2011-2017).

Tuy vậy, cơ quan này thừa nhận, tình hình nợ đọng thuế vẫn còn cao. Tổng số tiền thuế nợ tính đến ngày 31/12/2017 là 78.466 tỷ đồng.

Phần lớn khoản nợ đọng là do cơ quan thuế quản lý với khoảng hơn 73.000 tỷ đồng. Con số này bằng 7,6% tổng thu nội địa năm 2017.

Trong số này, Bộ Tài chính thống kê, riêng tiền thuế nợ không còn khả năng thu hồi của người nộp thuế đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự, liên quan đến trách nhiệm hình sự, đã tự giải thể, phá sản, ngừng, nghỉ và bỏ địa chỉ kinh doanh là 31.469 tỷ đồng. Số này chiếm tỷ trọng 43% tổng số tiền thuế nợ và bằng 3,2% tổng số thu nội địa năm 2017.

Với hải quan, trong số hơn 5.320 tỷ đồng nợ thuế tính đến cuối năm 2017 thì tiền thuế có khả năng thu hồi chỉ khoảng 1.361 tỷ đồng. Trong khi ấy, số không có khả năng thu hồi lên tới 3.834 tỷ đồng, chiếm 72% tổng nợ của toàn cơ quan hải quan quản lý.

Tình hình trên theo đánh giá của Bộ Tài chính một phần do có một số người nộp thuế được pháp luật coi là đã chết, mất tích, mất khả năng hành vi dân sự (tổng tiền nợ thuế là hơn 247 tỷ đồng).

Ngoài ra, có 14.816 doanh nghiệp tự giải thể nhưng không thực hiện thủ tục giải thể doanh nghiệp theo quy định (1.485 tỷ đồng); 256 doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, tự phá sản nhưng không làm thủ tục phá sản theo quy định với số tiền nợ đọng (688 tỷ đồng).

Đáng chú ý là có hơn 620.000 người nộp thuế (cả doanh nghiệp, hộ gia đình và cá nhân) không còn hoạt động kinh doanh, bỏ địa chỉ kinh doanh đã đăng ký với cơ quan thuế với số tiền nợ đọng là 21.846 tỷ đồng.

Vấn đề theo Bộ Tài chính còn là với quy định tiền chậm nộp là 0,03%/ngày trên số tiền chậm nộp, số tiền này ngày càng tăng qua thời gian. Tổng số tiền chậm nộp lên đến 12.273 tỷ đồng trên sổ sách kế toán của cơ quan thuế, song thực tế không có khả năng thu hồi.

Từ những vấn đề trên, Bộ Tài chính nêu đề xuất không tính tiền chậm nộp thuế đối với số tiền thuế nợ và các khoản thu khác phải nộp ngân sách (bao gồm cả khoản thu tiền thuê đất, tiền sử dụng đất) với một số trường hợp như: Chủ doanh nghiệp tư nhân, chủ sở hữu công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do cá nhân làm chủ sở hữu và người nộp thuế là cá nhân đã chết hoặc được pháp luật coi là đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự mà không còn tài sản để nộp tiền thuế, tiền phạt.

Đối tượng khác trong diện này là người nộp thuế không còn hoạt động kinh doanh tại địa chỉ kinh doanh đã đăng ký với cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan quản lý thuế đã phối hợp với các cơ quan trên địa bàn kiểm tra, xác minh thông tin.

Đáng chú ý, dự thảo Nghị quyết của Bộ Tài chính đề xuất xóa nợ tiền thuế, tiền phạt, tiền phạt chậm nộp, tiền chậm nộp phát sinh trước ngày 1/1/2019 cho doanh nghiệp, tổ chức đã ngừng sản xuất, kinh doanh nhưng không hoàn thành được thủ tục phá sản, giải thể theo quy định.

Nội dung này cũng lưu ý việc cơ quan quản lý thuế chủ trì, phối hợp với các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức có liên quan kiểm tra, xác minh người nộp thuế không còn tiền trên các tài khoản mở tại ngân hàng, không còn tài sản tại địa điểm đăng ký kinh doanh, không có dấu hiệu tẩu tán tài sản trước thời điểm giải thể, phá sản.

Việc ban hành dự thảo mới làm giảm số nợ đọng thuế (khoảng 27.753 tỷ đồng), giảm gánh nặng phải quản lý nợ thuế không còn khả năng thu vào ngân sách.

Đối tượng khác cũng được đề xuất xóa nợ, phạt, chậm nộp là: Doanh nghiệp, tổ chức không còn sản xuất kinh doanh tại địa chỉ đăng ký kinh doanh; Hộ gia đình, cá nhân kinh doanh gặp khó khăn, đã ngừng kinh doanh, không thanh toán được số tiền thuế nợ.

Bộ Tài chính cũng đề xuất: Bộ trưởng Bộ Tài chính quyết định xoá nợ đối với doanh nghiệp và tổ chức nợ tiền thuế, tiền phạt, tiền phạt chậm nộp và tiền chậm nộp từ 5 tỷ đồng trở lên. Trường hợp đặc biệt, Bộ trưởng Bộ Tài chính báo cáo Thủ tướng Chính phủ xem xét trước khi quyết định việc xóa nợ.

Bên cạnh đó, Cục trưởng Cục Thuế, Cục trưởng cục Hải quan được đề nghị có thẩm quyền có xóa nợ dưới 1 tỷ đồng. Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quyết định xóa nợ đối với hộ gia đình, cá nhân.

Theo Bộ Tài chính, việc ban hành nội dung trên làm giảm số nợ đọng thuế (khoảng 27.753 tỷ đồng), giảm gánh nặng phải quản lý nợ thuế không còn khả năng thu vào ngân sách.

Cơ quan này cũng nêu quan điểm, ban hành Nghị quyết cơ bản sẽ không ảnh hưởng tác động tới thu, chi ngân sách và không làm thay đổi các cân đối lớn về ngân sách nhà nước. Nguyên nhân bởi mặc dù các khoản nợ này tồn tại nhưng không còn đối tượng để thu, không có khả năng thu được và hàng năm không thực hiện giao dự toán thu đối với các khoản nợ này.

Việc xóa nợ thuế theo giới chuyên gia là cần thiết nhưng điều khiến nhiều người lo lắng là làm sao đảm bảo công bằng giữa người nộp thuế nghiêm túc và những đối tượng dùng chiêu trò để hưởng lợi.

Đánh giá về đề xuất trong dự thảo Nghị quyết của Bộ Tài chính, chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong bày tỏ sự đồng tình. Theo ông, nhiều đối tượng “cơ bản đã chết thật sự” thì việc treo mãi chỉ khiến tổn thất thêm nặng nề.

Việc xóa nợ thuế theo ông là cần thiết để “tránh những ảo tưởng.” Tuy nhiên, ông Phong chỉ nhấn mạnh, quá trình thực hiện làm sao phải tránh lạm dụng, bởi nếu không kiểm soát kỹ có thể dẫn tới trường hợp doanh nghiệp “chưa chết” mà cũng được xóa nợ.

Trong buổi họp góp ý cho dự thảo cách đây ít lâu, bà Vũ Thị Lưu Mai, Ủy viên thường trực Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội thì bày tỏ, đây là vấn đề phức tạp, nhạy cảm.

Nhiều đối tượng “cơ bản đã chết thật sự” thì việc treo mãi chỉ khiến tổn thất thêm nặng nề.

Đọc dự thảo, bà tỏ ra trăn trở vì phạm vi đề xuất khá rộng. “Có quan điểm cho rằng tôi là người nộp thuế nghiêm túc thì nộp tiền nhưng người không nghiêm túc lại được xóa nợ. Nên xem xét từng trường hợp, phải cân nhắc,” bà Mai cảnh báo. Vị này cũng cho rằng, trường hợp khoanh, xóa nợ phải thực sự bất khả kháng.

Bà Mai có nhắc tới một trong những đề xuất tại dự thảo là xóa nợ tiền chậm nộp hoặc tiền phạt chậm nộp với người nộp thuế cung ứng hàng hoá, dịch vụ được thanh toán trực tiếp bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước hoặc có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước nhưng chưa được thanh toán.

Bà đặt câu hỏi, có nên “mở” như thế không vì như vậy, việc Nhà nước chậm thanh toán được coi như bình thường.

Chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doan bày tỏ lo lắng với đề xuất xóa nợ tiền thuế, tiền phạt, tiền phạt chậm nộp với doanh nghiệp, tổ chức không còn sản xuất kinh doanh tại địa chỉ đăng ký kinh doanh.

Về bản chất, doanh nghiệp vẫn là người chủ sở hữu cũ nhưng đã có “vỏ mới.”

Ông tỏ ra nghi vấn nếu trường hợp, doanh nghiệp phá sản nhưng lại lập doanh nghiệp khác. Đây là thủ đoạn theo ông đã xuất hiện nhiều năm trước chứ không chỉ hiện tại. Khó truy tìm hơn là trường hợp người chủ doanh nghiệp sau khi nợ thuế tự phá sản, giải thể công ty, bỏ khỏi địa chỉ kinh doanh nhưng nhờ người quen đứng ra mở doanh nghiệp khác. Về bản chất theo ông doanh nghiệp vẫn là người chủ sở hữu cũ nhưng đã có “vỏ mới.”

Ông Trần Quang Chiểu, Ủy viên thường trực Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội cũng nêu lên nghi vấn lợi dụng nghị quyết để “tát nước theo mưa.”

Điều này theo ông có thể xuất phát từ trình độ nặng lực chưa đủ hoặc thiếu trách nhiệm khi thực hiện làm thiệt hại tiền thuế của người dân. Ông cũng không phủ nhận trường hợp lợi dụng để có lợi ích nhóm.

Có trường hợp theo ông, doanh nghiệp không còn tiền trong tài khoản nhưng tiền mặt, đá quý,..vẫn còn. Ngoài ra, doanh nghiệp có thể không còn tài sản tại nơi sản xuất nhưng chuyển tài sản sang nơi khác.

“Đã có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan đăng ký kinh doanh với cơ quan thuế hay chưa?”

Theo ông Chiểu, cần đặt vấn đề này ra để nêu trách nhiệm cụ thể về việc làm thất thoát như thế nào. Vấn đề này ông “có thể ghi vào nghị quyết được không?”

Ông cũng nêu lên câu hỏi, đã có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan đăng ký kinh doanh với cơ quan thuế hay chưa?

Ông Chiểu cũng đặt ra vấn đề trách nhiệm của người quyết định vấn đề xóa nợ.

Riêng về nội dung thẩm quyền xóa nợ này, bà Vũ Thị Lưu Mai bày tỏ sự thống nhất với nội dung dự thảo là tăng cường phân cấp.

Tuy nhiên, bà cho biết thêm, vẫn đang cân nhắc xem có cần quy định ngưỡng tối đa hay không. Theo dự thảo, Bộ trưởng Bộ Tài chính quyết định xoá nợ từ 5 tỷ đồng trở lên nhưng đây mới là mức sàn.

“Ta có quy định mức trần không, ví dụ ở một ngưỡng nào đó có cần cao hơn Bộ Tài chính hay không hay vô hạn định? Cần cân nhắc mức trần là như thế nào?” bà Mai phân vân.

Tổng thể hơn, bà Vũ Thị Lưu Mai nêu quan điểm, trước khi đi vào từng hợp trường hợp xóa nợ cụ thể thì cần có nguyên tắc, ví dụ như nguyên tắc công bằng, công khai, không tác động tới ngân sách. Từ đó, cơ quan soạn thảo mới có cơ sở để chiếu vào từng trường hợp.

Việc kiểm tra giám sát của các hiệp hội, các doanh nghiệp trong quá trình xóa nợ thuế theo phó giáo sư, tiến sỹ Đinh Trọng Thịnh (Học viện Tài chính) là không thể thiếu. Điều cần làm là ứng dụng công nghệ thông tin để quá trình thực hiện được công khai, minh bạch.

Phóng viên Báo điện tử VietnamPlus đã có buổi trò chuyện với phó giáo sư, tiến sỹ Đinh Trọng Thịnh về vấn đề này.

Bộ Tài chính vừa đề xuất xóa nợ thuế cho một số đối tượng với tổng số tiền dự kiến xóa lên tới 27.700 tỷ đồng. Đề xuất này có hợp lý không và kinh nghiệm các nước trong vấn đề trên ra sao, thưa ông?

Ông Đinh Trọng Thịnh: Thực ra việc xóa nợ thuế hầu hết các nước trên thế giới đều làm. Hàng năm, các nước đều có số lượng thuế nhất định chưa thu được, có khoản sau 1-5 năm có thể thu hồi được nhưng có khoản được xác định là không thể thu hồi.

Với các nước phát triển, họ có cơ chế mang tính pháp lý cho phép cơ quan quản lý Nhà nước được xóa nợ thuế. Tất nhiên đó không phải là cơ quan thuế mà là các cơ quan quản lý Nhà nước. Ngoài Bộ Tài chính, cơ quan thuế, còn có thành phần khác như các hiệp hội kinh doanh ngành nghề, các bộ liên quan. Cơ quan này sẽ xác định chủ thể nợ thuế không thể thu được do điều kiện bất khả kháng như chết, phá sản, giải thể hay không.

Tuy nhiên, rõ ràng, nhiều khoản là không thu được. Đặc biệt, Việt Nam và một số nước có khoản gọi là phạt chậm nộp tính theo ngày. Vì thế, ngoài khoản nợ thuế, phạt chậm nộp cứ thế sẽ đội lên nhiều. Doanh nghiệp không kinh doanh được, phá sản rồi nhưng nợ thuế vẫn còn nên về nguyên tắc vẫn phải tính chậm nộp vì khoản đó chưa được khoanh, xóa.

Doanh nghiệp không kinh doanh được, phá sản rồi nhưng nợ thuế vẫn còn nên về nguyên tắc vẫn phải tính chậm nộp vì khoản đó chưa được khoanh, xóa.

Khoản này rất lớn và không giải quyết được vấn đề gì vì chủ thể không xác định được hoặc không có khả năng trả nợ. Chúng ta trong thời gian dài không làm việc này nên bây giờ thành khoản nợ lớn, năm ngoái là 26.500 tỷ đồng, hiện thì là 27.700 tỷ đồng. Vài chục nghìn tỷ đồng này phải xin xóa đi.

Việc xóa nợ sẽ làm môi trường kinh doanh tốt lên, giúp nhà đầu tư hết trách nhiệm với doanh nghiệp phá sản từ đó có đường hướng phục hồi để tái khởi nghiệp, có cuộc sống bình thường. Đó là điều cần thiết.

Có ý kiến là phạm vi xóa nợ khá rộng và liệu có công bằng không? Ví dụ người nộp thuế nghiêm túc thì phải nộp nhưng có khi người không nghiêm túc, cố tình nhập khẩu ồ ạt giá rẻ rồi tự giải thể thì được xóa nợ?

Ông Đinh Trọng Thịnh: Vấn đề bây giờ là làm sao xóa công khai minh bạch. Theo tôi việc tổ chức thực hiện cần làm rõ trách nhiệm của Bộ Tài chính đến đâu, các bộ khác thế nào, kiểm tra chủ thể được xóa ra sao để đảm bảo công bằng, minh bạch. Đây là vấn đề được mong muốn nhất. Đừng để lợi dụng xóa nợ thuế để nhập nhằng không nộp thuế, khiến giảm nguồn thu, bất bình đẳng.

Ngay trong dự thảo Bộ Tài chính nên phác họa các nét cơ bản về vấn đề trên.

Phần nhiều nợ thuế đề xuất xóa là của là người nộp thuế không còn hoạt động kinh doanh, bỏ địa chỉ kinh doanh. Quan trọng là làm sao tránh được tình trạng lách luật, giả chết để được xóa nợ, thưa ông?

Ông Đinh Trọng Thịnh: Bộ Tài chính phải là cơ quan chủ đạo đứng ra xem xét và có sự kết hợp của cơ quan khác như công an, chính quyền địa phương để kiểm tra các doanh nghiệp thuộc địa bàn của mình. Đặc biệt, theo tôi, cần có sự kiểm tra giám sát của các hiệp hội ngành nghề. Vấn đề này cực kỳ quan trọng. Doanh nghiệp cùng địa bàn biết nhau cả, đơn vị nào tình trạng sản xuất kinh doanh ra sao. Nếu có gì mờ ám, họ hoàn toàn có thể tố cáo, đề nghị cơ quan quản lý xem lại trường hợp này, trường hợp kia.

Việc kiểm tra giám sát của các hiệp hội, các doanh nghiệp trong ngành nghề là không thể thiếu được. Đây là điều kiện quan trọng để xóa nợ thuế chuẩn xác.

Để làm được điều này tốt nhất nên ứng dụng công nghệ thông tin, đăng tải công khai các doanh nghiệp được xóa, lý do lên website. Các doanh nghiệp vào trang web là tìm được ngay ai được xóa, xóa bao nhiêu, nếu không đúng thì các doanh nghiệp khác đâu có chịu.

Theo tôi, trong dự thảo nghị quyết, Bộ Tài chính nên có đường hướng cụ thể về việc sẽ thực hiện như thế nào với công khai, minh bạch.

Quan trọng là phương thức thực hiện và cách giám sát.

Đề xuất này nhiều lần đã nâng lên đặt xuống trong khi nợ treo thì ngày một nhiều lên. Theo ông, làm sao để thoát khỏi vòng luẩn quẩn này?

Ông Đinh Trọng Thịnh: Theo tôi, vấn đề quan trọng nhất là cơ chế xóa nợ thuế đảm bảo chính xác, đúng đối tượng, công bằng, không làm thất thoát tiền của Nhà nước.

Nếu đại biểu Quốc hội thấy xóa nợ mang lại lợi ích thiết thực cho nền kinh tế, để lại thì không thu được mà nặng gánh thì họ sẽ chấp nhận. Quan trọng là phương thức thực hiện và cách giám sát.

Nếu thuyết minh của cơ quan soạn thảo rõ ràng, quy định rõ chính quyền làm gì, các hiệp hội, ngành nghề làm gì, tới đâu, mọi thứ rõ ràng, công khai thì các đại biểu sẽ chấp nhận.

Cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện!

World Wide Web, mạng lưới toàn cầu hay còn được biết đến phổ biến hơn với các tên gọi tắt như Web và www, đã bước sang tuổi 30.

Cách đây đúng 3 thập kỷ, ngày 12/3/1989, Tim Berners-Lee, lúc bấy giờ là một kỹ sư phần mềm người Anh trẻ tuổi làm việc tại Tổ chức Nghiên cứu hạt nhân châu Âu (CERN), đã lần đầu công bố đề xuất kết nối các thông tin trên mạng Internet, một sáng kiến sau đó đã phát triển vượt xa mọi tưởng tượng thời bấy giờ, nhưng cũng mang đến nhiều rắc rối không ai lường trước.

Khởi điểm của sáng kiến này là việc kỹ sư Berners-Lee muốn tìm kiếm một giải pháp giúp các nhà khoa học chia sẻ dữ liệu thông qua Internet, một mạng lưới kết nối các máy tính đã ra đời trước đó. Sự xuất hiện của World Wide Web cho phép tập trung và truy cập thông tin trên các trang mạng thông qua một trình duyệt.

World Wide Web lần đầu tiên được triển khai vào tháng 8/1991 và không nhận được nhiều sự chú ý

Khi lần đầu tiên được triển khai vào tháng 8/1991, World Wide Web không nhận được nhiều sự chú ý. Đơn giản bởi vào thời điểm đó, đã có sẵn nhiều hệ thống tương tự như đề xuất của ông Berners-Lee. Điều khiến World Wide Web có thể đột phá trở thành “kẻ thống trị” của thế giới Internet hiện đại là “cha đẻ” của hệ thống này đã có quyết định táo bạo: cung cấp miễn phí mã nguồn của hệ thống cho công chúng sử dụng. Từ đó, bất cứ ai sở hữu máy tính kết nối Internet đều có thể truy cập World Wide Web và xây dựng sản phẩm của riêng họ trên nền tảng này.

Để hiểu được tầm ảnh hưởng của World Wide Web, cần điểm lại bức tranh về sự phát triển của thế giới Internet tính từ cột mốc ra đời của sản phẩm này. Sau khi dự án World Wide Web chính thức ra đời vào năm 1991, năm 1994, thế giới chào đón Yahoo – “gã khổng lồ” Internet mang tầm ảnh hưởng toàn cầu đầu tiên trước khi dần lụi tàn vào năm 2000 và Amazon – người tiên phong trong lĩnh vực kinh doanh trực tuyến đã vĩnh viễn thay đổi phương thức mua sắm của loài người. Sau đó lần lượt là những cái tên nay đã trở nên quen thuộc như Google (1998), Wikipedia (2001), Facebook (2004), YouTube (2005), Twitter (2006).

Những trang web này, cùng vô vàn những tên tuổi lớn và nhỏ khác, đã và đang xây dựng trên nền tảng World Wide Web mà Berners-Lee “tặng không” cho cộng đồng. Rất nhiều công nghệ mà con người cho rằng nghiễm nhiên, hiện đã không tồn tại thực tế nếu không có sự ra đời của World Wide Web.

Internet và World Wide Web giờ hiện diện trong các gia đình, văn phòng và thậm chí trong các thiết bị cầm tay của mỗi người. Một cách lặng lẽ nhưng chóng mặt, chúng đang biến đổi nhiều cách thức sinh hoạt của con người, tương tự như việc thư điện tử thay thế thư tay và fax; các ứng dụng trò chuyện trực tuyến như Skype dần gạt sang bên lề các đường dây điện thoại.

Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ của mình, không gian mạng và World Wide Web cũng đang đặt ra các thách thức. Sau 3 thập niên tận hưởng những lợi ích từ Internet, chính phủ nhiều nước đang bắt đầu “giật mình” trước những “mặt trái” ẩn sau sự phát triển vũ bão của những người khổng lồ Internet như Google, Facebook, Amazon.

Tháng 4/2018, thế giới rúng động khi Facebook, mạng xã hội có hơn 2 tỷ người dùng toàn cầu, thừa nhận đã để Công ty truyền thông Cambridge Analytica tiếp cận trái phép dữ liệu của 50 triệu người dùng Mỹ trong chiến dịch bầu cử tổng thống nước này năm 2016. Vụ bê bối đã làm bùng nổ một cuộc tranh luận toàn cầu về tầm ảnh hưởng và quyền lực của các mạng truyền thông xã hội và các tập đoàn Internet.

World Wide Web đã bị biến thành phương tiện của nhiều hành vi phạm tội

Từ vấn đề bảo mật thông tin, người ta bắt đầu lật lại hàng loạt những nghi ngại liên quan tới mạng lưới toàn cầu vốn đã nhen nhúm trong nhiều năm qua: từ sự lan truyền các nội dung thù địch, nạn bắt nạt trên mạng cho tới các chiến dịch cực đoan hoá của chủ nghĩa khủng bố, xuyên tạc, kích động, lôi kéo với mục đích chống phá, lật đổ chế độ, trực tiếp đe dọa an ninh, chủ quyền quốc gia, an toàn của cộng đồng và lợi ích mỗi cá nhân.

World Wide Web đã bị biến thành phương tiện của nhiều hành vi phạm tội, và yếu tố “công nghệ cao” xuất hiện ngày càng nhiều trong các cuộc xung đột, tấn công, chiếm đoạt, phá hoại. Chiến tranh mạng hay gián điệp mạng không còn là khái niệm xa lạ trong thế giới kết nối, mà mức độ nghiêm trọng của nó đã buộc Chính phủ Anh xếp tội phạm trên không gian mạng vào nhóm các nguy cơ đe dọa an ninh lớn nhất đối với đất nước, ngang với tấn công khủng bố, vũ khí hóa học hay thảm họa hạt nhân…

Nguy cơ ngày càng hiện hữu từ mạng lưới toàn cầu buộc chính phủ các nước phải hành động. Theo thống kê của Liên hợp quốc, đến nay đã có 138 quốc gia (trong đó có 95 nước đang phát triển) ban hành luật an ninh mạng. Chỉ trong vòng 6 năm trở lại đây, có 23 quốc gia trên thế giới ban hành hơn 40 văn bản luật về an ninh mạng.

Liên minh châu Âu (EU) hiện là thành viên tích cực nhất trong việc điều chỉnh chính sách và luật pháp để bảo vệ người dân trước những nguy cơ của thế giới mạng. Bộ quy định về quyền riêng tư dữ liệu của EU (còn gọi là GDPR), có hiệu lực từ tháng 5 năm ngoái, bắt buộc các công ty Internet phải hỏi ý kiến người dùng rõ ràng trước khi thu thập dữ liệu cá nhân của họ.

Khi toàn cầu đang chào đón Cách mạng công nghiệp lần thứ tư mà Internet Vạn vật là một phần cấu tạo quan trọng, vấn đề an ninh an toàn mạng lưới toàn cầu càng trở nên cấp thiết.

Theo số liệu của cổng thống kê Statista, số người sử dụng Internet toàn cầu hiện đang tiến gần đến mốc 4 tỷ người, tức khoảng một nửa dân số thế giới đang được kết nối vào mạng lưới toàn cầu, sẵn sàng chia sẻ hàng loạt thông tin từ sơ yếu lý lịch, quan điểm chính trị tới các xu hướng, thói quen cá nhân.

Với Internet Vạn vật được triển khai, khi Internet được đưa vào các thiết bị gia dụng hàng ngày để tạo nền tảng cho một không gian sống thông minh, sẽ có thêm hàng nghìn tỷ thông tin, dữ liệu của đời thực được chuyển lên Internet, khiến không gian mạng trở nên quyền lực, giá trị và cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ hơn bao giờ hết.

Chính “cha đẻ” của World Wide Web, trong một bài viết đăng trên tờ New York Times hồi tháng 12/2018, đã cảnh báo World Wide Web đang “bị chiếm dụng bởi những kẻ muốn sử dụng hệ thống này để tác động đến dư luận thế giới,” viện dẫn tới hàng loạt vấn nạn của thế giới mạng từ cộng đồng web đen, tin giả tới đánh cắp dữ liệu cá nhân.

World Wide Web đang “bị chiếm dụng bởi những kẻ muốn sử dụng hệ thống này để tác động đến dư luận thế giới” (Tim Berners-Lee)

Tháng 1 vừa qua, tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, ông Berners-Lee một lần nữa kêu gọi giới tinh hoa toàn cầu chung tay trong cuộc chiến chống sự phân cực và chia rẽ trên mạng Internet, đưa World Wide Web trở lại với mục tiêu tốt đẹp ban đầu là thúc đẩy các nền tảng trao đổi giúp kết nối những quan điểm và tư duy khác biệt.

Miễn phí, mở và tự do, đây là những nền tảng chính mà ông Tim Berners-Lee đặt ra cho World Wide Web khi sáng tạo ra hệ thống này. Cơ chế vận hành này rõ ràng đã tạo đà để World Wide Web và cả Internet tận dụng sức sáng tạo và trí tuệ chung của cộng đồng để phát triển vượt bậc cũng như mang lại những lợi ích rất lớn cho con người suốt 3 thập niên qua.

Tuy nhiên, cũng chính cơ chế miễn phí, mở và tự do khiến World Wide Web có tính hai mặt, có thể tạo điều kiện cho những hành vi phạm tội phức tạp và nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp tới xã hội và mỗi cá nhân.

Ở tuổi 30, World Wide Web có thể gây ra một cuộc khủng hoảng dây chuyền trên toàn cầu, nếu thiếu những cơ chế kiểm soát và ngăn ngừa phù hợp./.

Một ngày trước khi Hạ viện Anh bước vào cuộc bỏ phiếu quan trọng để quyết định số phận của tiến trình đưa Anh rời khỏi Liên minh châu Âu (EU) hay còn gọi là Brexit, tất cả những gì được ghi nhận đều là sự “thiếu chắc chắn.”

Sau thất bại thảm hại trong cuộc bỏ phiếu đầu tiên hồi cuối tháng 1 tại hạ viện với số phiếu phản đối cao nhất lịch sử nước Anh hiện đại, thỏa thuận Brexit mà London và Brussels đạt được tháng 11/2018 bước vào lần “thử lửa” thứ hai mà không có nhiều cơ hội nhận thêm sự ủng hộ từ các nghị sỹ.

Thỏa thuận Brexit mà London và Brussels đạt được tháng 11/2018 bước vào lần “thử lửa” thứ hai mà không có nhiều cơ hội nhận thêm sự ủng hộ từ các nghị sỹ. 

Chỉ còn 3 tuần trước ngày chính thức “ly hôn,” trong khi Hạ viện Anh đứng trước một số lựa chọn khác nhau, thì Thủ tướng Theresa May chỉ có một lựa chọn duy nhất là tiếp tục dựa vào thỏa thuận Brexit và hy vọng mong manh về những nhượng bộ từ EU, trong khi vẫn phải đương đầu với hàng loạt sức ép từ chức.

Hành trình “ra ở riêng” của nước Anh từng được đánh dấu bằng một cuộc từ chức. Cựu Thủ tướng David Cameron, người luôn đặt niềm tin rằng EU là lựa chọn tốt nhất cho Xứ sở sương mù, không thể tại nhiệm khi kết quả cuộc trưng cầu ý dân về vấn đề Brexit mang lại chiến thắng sít sao cho phe hoài nghi châu Âu.

Cựu Bộ trưởng Nội vụ Theresa May, cũng thuộc phe ủng hộ EU, sau đó được đảng Bảo thủ cầm quyền lựa chọn làm “thuyền trưởng” dẫn dắt tiến trình Brexit với phương châm “thà không có thỏa thuận còn hơn ký một thỏa thuận tồi.”

Chỉ 3 tháng sau khi Quốc hội Anh phê chuẩn dự luật cho phép Thủ tướng May kích hoạt điều 50 Hiệp ước Lisbon để bắt đầu đàm phán, thất bại trong cuộc tổng tuyển cử trước thời hạn tháng 6/2017, dẫn tới đảng Bảo thủ đánh mất thế đa số và chính phủ của Thủ tướng May lại phải dựa vào một đảng Hợp nhất dân chủ (DUP) ở vùng Bắc Ireland để tiếp tục duy trì quyền lực, là dấu hiệu “báo bão” đầu tiên cho lộ trình Brexit luôn là những gập ghềnh trắc trở của bà May.

Điểm lại chặng đường đàm phán hơn 1 năm qua, những kết quả mà bà May có được đều phải trả giá.

Điểm lại chặng đường đàm phán hơn 1 năm qua, những kết quả mà bà May có được đều phải trả giá. Cùng với từng tiến triển mờ nhạt trong đàm phán luôn là những biến động mạnh trong chính trường Anh. Tháng 7/2018, ngay sau khi nội các Anh thống nhất Sách trắng Brexit với nội dung ủng hộ mục tiêu xây dựng khu vực tự do thương mại Anh-EU và mối quan hệ thân thiết với EU hậu Brexit, hai quan chức hàng đầu, Bộ trưởng Brexit David Davis và Ngoại trưởng Boris Johnson từ chức. Sự ra đi của hai nhân vật vốn gắn bó với chính phủ của bà May ngay từ những ngày đầu là dấu hiệu rõ nhất về sự chia rẽ trong nội các Anh liên quan Brexit.

Tháng 11/2018, sau khi nội các Anh thông qua thỏa thuận Brexit sơ bộ mới đạt được với EU sau cuộc tranh cãi nảy lửa, thêm 4 bộ trưởng khác từ chức và một trong số đó là Bộ trưởng Brexit mới kế nhiệm Dominic Raab. Rạn nứt và chia rẽ trong nội bộ nước Anh liên quan tới Brexit càng bị khoét sâu, tương lai chính trị của bà May càng bấp bênh.

Thỏa thuận này sau khi được công bố đã tạo ra làn sóng chỉ trích từ tất cả các phe phái, từ cả phe ủng hộ lẫn phe phản đối Brexit, từ cả các đảng đối lập tới nội bộ đảng cầm quyền. Những khó khăn khi đàm phán Brexit với EU có lẽ không thấm vào đâu so với những thử thách và sức ép từ chính nội bộ nước Anh.

Các chuyến công du liên tục tới Brussels, các cuộc thương lượng thâu đêm và ngay cả động thái hoãn ngày đưa thỏa thuận ra bỏ phiếu để có thêm thời gian tìm kiếm thêm sự nhượng bộ từ EU với vấn đề gây nhiều tranh cãi nhất là điều khoản “rào chắn,” cũng không giúp bà May tránh được thất bại cay đắng trong cuộc bỏ phiếu giữa tháng 1/2019.

Việc “đặt cược” vào thỏa thuận Brexit trong cuộc bỏ phiếu lần hai, đối với Thủ tướng May, dường như là sự “được ăn cả, ngã về không,” bởi lộ trình Brexit của nước Anh và cả bà May đã leo tới sát bờ vực, không còn đường lùi.

Việc “đặt cược” vào thỏa thuận Brexit trong cuộc bỏ phiếu lần hai, đối với Thủ tướng May, dường như là sự “được ăn cả, ngã về không.”

Kể từ đó tới nay, kết thúc 8 tuần thương lượng nước rút giữa Chính phủ Anh và EU, 1 ngày trước cuộc bỏ phiếu lần hai Văn phòng Thủ tướng Anh ra thông báo mọi cuộc đàm phán đều vô hiệu. Có lẽ đây là dấu hiệu “đầu hàng” đầu tiên từ Văn phòng thủ tướng sau một thời gian dài theo đuổi mục tiêu tìm kiếm nhượng bộ.

Trong 8 tuần qua, mọi triển vọng đều mơ hồ khi trong suốt quá trình đàm phán, EU bác bỏ các đề xuất từ London với lập luận rằng những nhượng bộ ấy dù có được đưa ra, cũng không đủ để thuyết phục hạ viện đầy chia rẽ tại Anh.

Mặc dù thỏa thuận của bà May có lẽ là lựa chọn tốt nhất và cũng có thể là cơ hội cuối cùng để đảm bảo Anh sẽ theo tiến trình Brexit tới cùng, song sự chia rẽ hiện nay khiến văn kiện này khó vượt qua cửa ải hạ viện trong cuộc bỏ phiếu ngày 12/3. Từ đó, hạ viện sẽ bỏ phiếu về hai lựa chọn: Brexit không thỏa thuận hay gia hạn tiến trình Brexit.

Kịch bản Brexit không thỏa thuận từng bị Hạ viện Anh bác bỏ trong một cuộc bỏ phiếu trước đây. Đảng Bảo thủ cầm quyền, dù luôn tuyên bố “thà không có thỏa thuận còn hơn ký một thỏa thuận tồi,” nhưng không ít ý kiến trong nội các Anh đã công khai phản đối Brexit không thỏa thuận. Và các khảo sát tại Anh cho tới thời điểm hiện tại đều cho thấy kịch bản này chỉ có 10% cơ hội.

Vì vậy, gia hạn Brexit hiện đang được đánh giá là kịch bản có khả năng cao, với kết quả thăm dò khoảng 54%. Tuy nhiên, như nhận định của cựu Bộ trưởng Brexit David Davis, việc gia hạn Brexit không khác nào “một thảm họa” vì sẽ làm toàn bộ người dân ủng hộ Brexit thất vọng, và sẽ đẩy lộ trình Brexit của nước Anh mắc kẹt lâu hơn ở “vùng nguy hiểm.”

Trên thực tế, với kịch bản gia hạn Brexit, có rất ít lý do để tin rằng một khoảng thời gian gia hạn ngắn ngủi sẽ giúp các bên vốn luôn đối đầu trong quan điểm về Brexit bỗng dưng có thể xích lại để tìm tiếng nói chung.

Người dân Anh  chia rẽ rất sâu sắc về Brexit và ngày càng nhiều ý kiến ủng hộ một cuộc trưng cầu ý dân lần 2. Tuy nhiên, để có thể tổ chức một cuộc trưng cầu cần mất nhiều thời gian chuẩn bị và cần có sự cho phép của hạ viện. Nếu Thủ tướng May cương quyết từ chối lựa chọn này, một sự thay đổi chính phủ hay một cuộc tổng tuyển cử sớm cũng không phải ngoài sức tưởng tượng.

Người dân Anh  chia rẽ rất sâu sắc về Brexit và ngày càng nhiều ý kiến ủng hộ một cuộc trưng cầu ý dân lần 2. 

Những ngày này ở Anh, những từ khóa như BRINO (Brexit in name only – tạm dịch: Brexit chỉ là danh hão) hay BOBs (Bored of Brexit: Chán ngấy Brexit) được nhắc tới rất nhiều trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội. Nhiều người còn cho rằng toàn bộ quá trình này không mang lại cái gì khác ngoài một mớ hỗn độn. Và tương lai mớ hỗn độn này sẽ ra sao, chưa ai dám đặt cược, chỉ biết Thủ tướng May đã đưa tiến trình Brexit tới mép vực sâu.

Cuộc bỏ phiếu ngày 12/3 cũng có thể là thử thách cuối cùng Thủ tướng May đối mặt trong nhiệm kỳ sóng gió của mình, đằng sau nó, hoặc là một chiến thắng “thần kỳ” vào phút chót, hoặc là vực thẳm vùi lấp sự nghiệp chính trị của bà./.